дьэргэй диэнтэн хамс
көстүү. Үрэх саас аайы эмискэччи дэбилис гынар, дьулурҕаннаах сүүрүгүнэн дьэргэһийэ сүүрэр. Амма Аччыгыйа
[Алмаас тааспыт] Дьикти уоттаах сулус буолан, Дьиримнии, Дьэрэлийэ, Дьэргэһийэ Дьэрэкээннэнэ оонньуу сытта. П. Тобуруокап
Үрэхтэрбит үрдүнэн Үүт күрүө дьэргэһийдин! С. Васильев

аат. Араастаан толбоннура, дьиримнии, дьэргэлдьийэ турар туох эмэ. ☉ Что-л., переливающееся всеми цветами радуги
Эргэл-дьэргэл дьэрэкээннэннэ, Эбир-эбир буолбахтаата. Н. Габышев
Эргэл-дьэргэл эккирии турарын ким да булан тутан ылбат үһү. КИИ ИКТТҮө

тырыыппайдаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Хатан хапсыһыы кэнниттэн ыттар сирэйдэрэ-харахтара тырыыппайданан, хааннанан, аҕылаан-мэҥилээн баран кэри-куру буолан мэлийэн хаалыахтара. И. Данилов
«Хаарга кыбадырааттыы быһыылаах тырыыппайданан хаалбыт суолгутуттан сылыктаатахха, кырыылаабыккыт дуу?» — диэтэ халтаһаларын күүрдэн, күөл атахтарын дьаныһан одуулуур иниспиэктэр. Н. Борисов
Киэҥ тайҕа ыраас хаара саһыл, куобах, бөрө суолунан тырыыппайдана дьэрэкээннэнэр. «ХС»

аат.
1. Киһи уллуҥаҕын кэлин өттө, тилэҕэ. ☉ Задняя часть ступни, пятка
Эн сүүрэн истэххинэ, эккирэппиппин кубулуппакка, кэннигиттэн уҥа тиҥилэххин оҕунан ытыам. Саха фольк. Сыгынньах тиҥилэхпин сир тыбыс-тымныынан хаарыйбахтыырга дылы буолла. Софр. Данилов
[Алаа Моҕус:] Туохтааҕар да тиҥилэхпин кычыгылатартан куттанабын. И. Гоголев
2. көсп. Хаамар, сүүрэр тиэхиньикэ сиргэ тирэнэр чааһа. ☉ Опорная ножка (техники)
Кэнэҕэс Өлүөнэҥ үрдүнэн Иилэҕэс муоста тардыллыа. Тимир тиҥилэҕинэн тирэнэн, Пуойас субуруйан ааһыа. П. Тулааһынап
♦ Тиҥилэҕин салаа кэпс. — үчүгэй буола сатаан албыннас. ☉ соотв. лизать пятки кому-л.
Кырдьыкпын балыйтаран бараммын, тиҥилэххин салыахтаах үһүбүн дуо?! Р. Баҕатаайыскай. Тиҥилэҕин тириитин бараата — элбэх сири кэрийдэ, сир-сири бараата. ☉ соотв. стереть все ноги
Андылаахпыт пиэрмэтин биир ыанньыксыта ыалдьан балыыһаҕа киирдэ. Онно солбуйар киһини булбакка тиҥилэҕим тириитин бараатым. НС ОК. Тэҥн. тилэҕин элэтэр. Тиҥилэҕэ харааран хаалла (тилэҕэ хараарда) — түргэнник сүүрдэ, куотта. ☉ соотв. только пятки засверкали у кого-л. [Сорук Боллур уол] Тус илин диэки Туһаайа тутунна да, Тиҥилэҕэ харааран Тэллэҕэ тэлээрэн …… Этиэх түгэнэ Эмискэ үлүгэр Элэс гынан хаалла. П. Ядрихинскай
Кыракый уоллаах кыыс эргэ балаҕан диэки илии-илиилэриттэн сиэттиһэн, сырсан тиҥилэхтэрэ хараара турбута. И. Федосеев
Коля тиҥилэхтэрэ эрэ харааран хаалла. И. Никифоров
Тиҥилэх уопсар — тилэх уопсар диэн курдук (көр тилэх). Таня күөлү туоруу элэстэнэ турбута. Кеша кини кэнниттэн тиҥилэх уопсубута. М. Ефимов
«Һук!» — диэт, Охоноон туора ойдо. Эһэтэ кини кэнниттэн тиҥилэх уопсубута. «ХС»
Тиҥилэҕин көрдө- рөр — тилэҕин көрдөрөр диэн курдук (көр тилэх). Ньиэмэс сэриитэ, саллааттара Кыһыл Аармыйа кытаанах охсуутун тулуйбакка тиҥилэхтэрин көрдөрүөхтэрэ. «ХС»
◊ Киис тиҥилэҕэ көр киис
Кирбии тумул кытыыта Киис тиҥилэҕинэн киистэлэннэ, Солооһун-бааһына тулата Дьэдьэн угунан дьэрэкээннэннэ. С. Васильев
[Петя:] Бу бөлөх үүнээйилэр бэйэбит нэһилиэкпит иһигэр үүнэллэр: киис тиҥилэҕэ, малина, уулаах, уҥуохтаах отон, сугун. С. Ефремов
Ыт тиҥилэҕэ көр ыт. Отчуттар харбаан барбыт сирдэригэр, хадьымал саҕатыгар буспут хойуу ыт тиҥилэҕэ кытар гына түһэр. Н. Заболоцкай
Ыт тиҥилэҕэ буһан минньигэһэ бэрдин иһин, ону борсоннум. С. Маисов
Ыт тиҥилэҕин хомуйа Ыаҕайалаах тыаҕа тахсар. И. Левин
Ытыс тиҥилэҕэ көр ытыс. Эһэ кыыс айаҕар ытыһын тиҥилэҕин даҕайбыт. Кыыс ону оборбут. П. Ламутскай (тылб.). Тэҥн. тилэх
ср. алт. дьилек ‘ягода’, уй дьилек ‘клубника’, дьер дьилек ‘клубника’, агаш дьилек ‘земляника’

I
туохт.
1. Эмискэ улаханнык долгуйууттан, куттаныыттан, тымныыны-итиини билииттэн о. д. а. этиҥ сааһа аһыллан ыл (киһи ньиэрбэтин туһунан). ☉ Задрожать от внезапного сильного волнения, от страха, холода и т. п. Үчүгэйиэн дьүүктэ уута! Тииспит дьырылаата. С. Тарасов
Даайыс [кутталыттан] этин сааһа дьырылаан баран, атаҕын сүһүөхтэрэ кыйан, кычыгыланан барбыттара. Н. Заболоцкай
Кини көһүйэ тоҥмут этин-хаанын бу уот угуттаан, минньигэстик дьырылаан киирдэ. Д. Таас
Уол уураабыта Октяҕа этин сааһынан ип-итиитик дьырылаан киирдэ. М. Попов
Ама, хайа саха сүрэҕэ дьырылаабакка өйдүөҕэй саха кыыһа кэрэ куолаһынан ыллаан дьырылата, көрөн-истэн тырымната турарын?! Т. Сметанин
2. Эмискэ минньигэстик билин (үчүгэй, сытыы сыт туһунан). ☉ Ощутить острый приятный запах
Ок-сиэ, бу тыам сыта барахсан сүрэхпэр-быарбар дьырылаан киирэрэ, эчи минньигэһин баҕаһын. С. Ефремов
Борокуоппай …… уолун көтөҕөн ылан ньилбэгэр олордор уонна сыллаан ылар, оҕо сыта дьырылаан үчүгэй даҕаны. А. Бэрияк
Сүр минньигэс сыт муннум таныытынан дьырылаан киирбитигэр уһукта биэрдим. «ХС»
3. Ыга баттааһынтан, ыарыыттан утуй, дырылаа (эт-сиин туһунан). ☉ Онеметь (потерять чувствительность - напр., о руке, ноге); ощутить дрожь в теле (от лежания или болезни)
Уһуктубута, хаҥас илиитин баттыы сыппыта утуйан хаалбыт, араастаан дырдыргыыр, дьырылыыр, кыайан хамсаппат. В. Тарабукин
Оттон куҥ курдук буолбут ыбыс-ыарахан илиитэ өссө эбии көһүйэн, тыбыс-тымныы буолан, дьырылаан барда. А. Сыромятникова
II
тыаһы үт. туохт.
1. «Дьыр-дьыр-дьыр» диэни түргэнник субуруччу эппит курдук саҥаны нарыннык, уһуннук таһаар (үксүн чыычаах ырыатын туһунан). ☉ Заливаться звонкой нежной длинной трелью (обычно о птичке)
Күөрэгэй үөһэттэн Салгыҥҥа тырымныыр, Көстүбэт үрдүктэн Ырыата дьырылыыр. Күннүк Уурастыырап
Араас дьикти куоластаах чыычаахтар ырыалара салгыҥҥа дьырылыы тохтор. Л. Попов
Ыккый ойуур быыһыгар …… Ымыы чыычаах барахсан Ырыаката дьырылыыр. Е. Иванова
2. Нарыннык, биир тэҥник илигириир дорҕооннору таһаар (хомус, атын да муусука туһунан). ☉ Слышаться, раздаваться (о нежном дрожащем звуке хомуса или др. музыкального инструмента)
Сүр имигэстик хомуска оонньоон барда. Истиэхтэн эриэккэс кэрэ дорҕооннор дьырылаатылар, дьурулаатылар. И. Гоголев
Истэҕиэн, муусука дорҕооно дьырылыыр, кэрэтиэн! Имэҥнээх муоралыы долгуран дьиктитин! А. Абаҕыыныскай
Көтөр араас саҥатынан Күйгүөрэ сатараан, Хомусчааным лыҥкынаа, Күөрэгэйдии дьырылаа, Татыйыктыыр чыычаахтыы Тылыбырыы чугдаарый! П. Дмитриев
3. Аһаҕастык уонна уһуннук кистээ (сылгы туһунан). ☉ Ржать звонко и протяжно (о лошади)
Ханна эрэ ыраах кулунчук кистээн дьырылыыр. Атыырдар биэлэри таптааннар, Эйэҕэс чуор куолас дьырылыыр. Эрилик Эристиин
III
дьүһ. туохт. Биир тэҥник кэчигирээн, кэккэлии тур (синньигэс көнө предметтэр тустарынан). ☉ Стоять ровным рядом на одной линии (о тонких прямых предметах)
Оскуола эрэһиэҥкэ олбуора ыраахтан дьырылаан көстөр.  Симон Павлович улахан көлүөһэлээх массыына аттыгар туран, аҥаар атаҕынан үктээн, лип-лап гыннардаҕын аайы, бэчээттэнэн дьырылаабыт буукубалардаах кумааҕы лииһэ тахсан кэлэр. Д. Таас
Ыраастаммыт өттүгэр цистерна арматуратын таҥан таһааран эрэллэрэ уһун синньигэс балык дьардьаматын курдук, субуччу дьырылаан көстөр. В. Яковлев
△ Дьэрэкээннэнэн, таҥалайданан көһүн. ☉ Казаться ярко украшенным, орнаментированным
Итинтэн үс-түөрт хаамыыны дубук алларбыттара буоллар, ол онтон ыла сүрдээх дьара таас харгы дьырылыы сытар. В. Яковлев

1. даҕ.
2. Устатын кээмэйэ кыра, уһуна суох. ☉ Небольшой, незначительный в длину, короткий
   Сото кылгас даҕаны соло улахан (өс ном.). Кини илиитигэр …… кылгас соҕус мас тутуурдаах этэ. Суорун Омоллоон
   [Харыалап] мүлүркэй бүлгүннэриттэн үргүлдьү үүнэн тахсыбыт кылгас модун моонньулаах. Л. Попов
   Кылгас атахтарынан түргэн-түргэнник хааман дэдэһийэн тиийэн дьонтон туора, инники диэки миэстэҕэ олордо. Н. Лугинов
   △ кэпс. Үрдүгүнэн кыра, намыһах. ☉ Невысокий, низкий
   Кини үкчү аҕатын курдук …… кылгас уҥуохтаах, лэп курдук быһыылаах. Амма Аччыгыйа
   Кылгас эрээри, хоп-хойуу Отун үүнүүтэ бу дойду. Күннүк Уурастыырап
3. Бириэмэтинэн кыра, уһуна суох. ☉ Непродолжительный, короткий по времени
   Ол эрээри кини кылгас олоҕун устатыгар айан хаалларбыт нэһилиэстибэтэ биһиги бука бары киэн туттар күндү баайбыт буолар. Софр. Данилов
   Кинилэр ити кэпсэтиилэригэр тэптэрэн, сааскы кылгас түүн ааһан эрэрин билиминэ хааллылар. М. Доҕордуурап
   Мутугунан быраҕар Муҥур кылгас үйэҕин көдьүүһэ суох ыытаҕын, Көргө-нарга барыыгын. Баал Хабырыыс
   △ Элбэҕэ суох, аҕыйах тыллаахөстөөх. ☉ Краткий, немногословный
   Кини бэйэтин быһыыта-майгыта эрэ буолан, кэпсээнэ бэрт кылгас. Саха фольк. Вася куолутунан, кылгас этиилэринэн саҥарбытынан чугаһаан кэллэ. Амма Аччыгыйа
4. көсп. Аҕыйах үптээх-астаах, тиийиммэт-түгэммэт; дьадаҥы. ☉ Малоимущий, бедный
   Мин кылгаспын, мин кыараҕаспын, элбэх иитимньигэ баттатан сылдьарбын билэҕин. А. Софронов
   Кыһалҕа бөҕө олуйан, кылгас бөҕө кыайан, мин сордоох айыыга-хараҕа киириэх бэйэм буолуо буоллаҕа дуо. Суорун Омоллоон
   Ити ыалга кыра Алампа биэс сыл кэриҥэ иитиллэр. Ортотугар Борук уола Бааса диэн эмиэ кылгас киһиэхэ биэрэ сылдьыбыттара. «ХС»
5. аат суолт. Туох эмэ кээмэйинэн кырата, уһуна суоҕа. ☉ Непродолжительность (напр., лета)
   Суол уһуна эбэтэр кылгаһа биллибэт. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Биһиги дойдубут сайына кылгаһын быһыытынан эрдэ тахсар, сотору үүнүүтэ ситэр хортуоппуйу талыахха. А-ИМН ОЫЭБЫ
   ♦ Кылгас күн биэстэ, уһун күн уонна — 1) олус аҕыйахтык, дэҥ кэриэтэ (саҥарар — аҕыйах саҥалаах киһи туһунан). ☉ Очень редко (говорить — о молчаливом, неразговорчивом человеке)
   Бу сырыыга кини тыла-өһө сытыырхайбытын, чобуорхайбытын бэйэм да сөҕөн кэбиспитим. Кини уруккута уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ эрэ саҥарар киһи этэ. И. Никифоров; 2) олус элбэхтик, чаастатык (аҕыйахтык буолуохтааҕын оннугар). ☉ Слишком часто, помногу раз (делать что-л., а надо бы реже)
   Тиргэлэрин уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ кэрийэллэрин, Дьахтар Алааһын тыымпытын кустарга иллэҥнээбэттэрин бэйэлэрин буруйдарынан аахпат этилэр. А. Неустроева. Кылгас майгылаах түөлбэ. — үчүгэй, сытыарысымнаҕас майгылаах. ☉ Добродушный, доброго нрава. Сүрдээх элэккэй, кылгас майгылаах киһи этэ. Кылгас санаалаах — уһуну-киэҥи эргитэн өйдөөбөт, муҥутах. ☉ Недальновидный, недалекий человек
   «Соммут эҥээринээҕэр кылгас санаалаах дьон сырыттахпыт ээ», — Сүөдэр үөһэ тыынар. Н. Якутскай
   Мэйи сирин булчуттара кыараҕас көҕүстээхтэр, кылгас санаалаахтар. Л. Попов. Кылгас соннон — дьадай, эһин, куһаҕан олохтон. ☉ Разориться, стать бедным
   Үлэһитэ, сүрэҕэ даҕаны бэрт, сухаһыт оҕус курдук киһи, ол гынан баран, биир кытта төрүөбүт кыдьыктаах буолан, бу курдук кылгас соннонон, сааһын тухары дьадаҥытык, кыһалҕалаахтык олорбут эрэйдээх. Кырдьыга, хаартыһыт үгэстээх. А. Софронов
   Киэҥ-холку буолуу ханнык да киһиэхэ саамай үчүгэй майгы буолар. Хата ону мин саллар сааһым тухары сатаабатах баҕайым. Онон да кылгас соннонон сырыттаҕым ээ. С. Никифоров
   ◊ Кылгас аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — уһатыылаахха утары туруоруллар, кылгастык саҥарыллар аһаҕас дорҕоон. ☉ Краткий гласный звук, противопоставленный долгому гласному звуку
   Саха тылыгар баар аҕыс аһаҕас дорҕоон барыта кылгас уонна уһатыылаах көрүҥнээх. СОТТҮө
   Саха тылыгар кылгас аһаҕас уонна хоһуласпатах бүтэй дорҕооннор дэхси чуолкайдык этиллибэттэр. СОТТЛ. Кылгас атах түөлбэ. — куобах. ☉ Заяц
   Бара сатаан, кылгас атах тоорохойун [табах гынан] тарда сатаатым. В. Протодьяконов. Кылгас долгун араадь. — уонтан сүүс биэс уон миэтиргэ диэри уһуннаах араадьыйа долгуннара. ☉ Короткие волны (радиоволны длиной от десяти до ста пятидесяти метров) Араадьыйа приемнигын кылгас долгунун эрийэн бииртэн биир ыстаансыйалар арааһы кэпсииллэрин истэ олордо
    Ити приемник кылгас долгунунан аан дойду ханнык баҕарар араадьыйа ыстаансыйата биэриитин ылар. «ХС». Кылгас моой зоол. — собо хатырыгыныы дьэрэкээннэнэн көстөр кугдархайдыҥы бороҥ дьүһүннээх обургу хаас, тумсун төрдө хара, атаҕа кыһыл өҥнөөх (үксүн туундараҕа төрүүрүөскүүр). ☉ Восточный тундренный гуменник (большой дикий гусь). Кылгас моой сиргэ уйаланар, түөрт, алта сымыыттаах буолар
   ср. осм. кыска ‘короткий’