сыһыан холб. (дэҥҥэ тут-лар), көр айыыны быһа эттэххэ. Быалары быһа эттэххэ, ити да тойоммут оҥоһуута ини

I
сыһ.
1. Ханна да халыйбакка, туораабакка, сылдьыбакка, көнөтүк. ☉ Прямо, напрямик
Быһа ыскылаакка тиий, онно биэриэхтэрэ, уулуссатын нүөмэрин ыйан биэрдэ. А. Софронов
Отуум бу туһунан буолуо диэбит сирбинэн быһа көрөн кэбистим. Т. Сметанин
2. Уочарата суох, уочараты таһынан. ☉ Вне, без очереди
Биэс уол начаалынньык ыйыытынан билиэттэри быһа регистрациялаабыттара. П. Аввакумов
Аны ГИП дуоһунаһыгар бырайыактыыр үлэ сүнньүн билбэт дьон туораттан быһа ылыллаллар. Ити ким дьаһалай? Н. Лугинов
«Көр, ити сэлээппэлээх диэн быһа биэрдилэр!» — диэн биир эмээхсин миигин хайҕаабытын дуу, хомуруйбутун дуу өйдөөбөккө хааллым. Н. Габышев
♦ Баскын быһа этинимэ — ону-маны айахха киирбиччэ саҥаран киирэн биэримэ, бэйэҕэр куһаҕаны оҥостума. ☉ Говорить опрометчиво, бестолково и тем вредить себе (говорится с осуждением)
Саҥарыма, кэпсэтимэ — Баскын быһа этинимэ: Өйдөөх киһи эбит дэтиэҥ. Бэрт уһун үйэлэниэҥ. Л. Попов. Быһа ааһыллыбат (ааспат) — хайаан да (булгуччу) буолар, кыайан тумнуллубат. ☉ Такой, которого нельзя обойти, объехать; нельзя миновать
«Бу саамай бастыҥ миэстэтэ, — Мэхээчэ дурдатын хайгыыр. — Кэлбит быһа ааспат». Далан
Эдэр эдэрэ өтөн, Сэмэнчик оҕолор оонньууларын быһа ааспат, хоробуокка кыттыбытынан барар. Н. Якутскай
Үрүҥ көмүс бырдаатынан Ыһыахтана оонньуур фонтан. Быһа ааспаппын аттынан Тохтуубун биһирээн, таптаан. Баал Хабырыыс. Быһа бааччы — онон-манан эргиппэккэ, көнөтүнэн, туруору, судургутук. ☉ Прямо, напрямик, без обиняков
Верхне-Удинскайга, Троицкославскайга, Петро-Заводскайга Сэбиэскэй былаас олохтоммутун туһунан Эрбантей быһа бааччы кэпсээн биэрдэ. Эрилик Эристиин
«Былааһы утары барбыта буолуо дии саныыгын дуо?» — Кириилин быһа бааччы ыйытта. Л. Попов
Акулина Степановна кырдьыгы сирэйгэ быһа бааччы этэр үгэһинэн уолун кириэтиир. Н. Лугинов. Быһа гыныма — ытыктыыр, таптыыр, сөбүлүүр буолан, төттөрү этимэ, тылын ылын. ☉ Соглашаться, принять предложение из уважения (чтобы не огорчать собеседника)
Сааспар ынах ыан көрбөтөх киһибин да көрдөһүүлэрин быһа гыммакка ылынан кэбистим. НС ОК. Быһа кымньыылаппыт көр абааһы <быһа> кымньыылаабыт. Быһа охсон аас — хаһан эмэ биирдэ эмэ кылгас кэмҥэ сылдьан аас. ☉ Заходить по пути, бывать проездом (наездом)
Килэгир муус байҕалы хаһан эмэ ыт көлөлөөх булчут быһа охсон ааспытын да иһин, суол-иис көстүөх бэйэлээх буолуо дуо... С. Никифоров
Хайалар, буор хапчааннар Харылас таас харгылар... Эрдээхтэр эрэ манна Быһа охсон ааһаллар. С. Данилов. Быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) — ыалдьан, санааттан-онооттон олус күүскэ ырбыт, дьүдьэйбит. ☉ Очень сильно похудеть, крайне исхудать
Ылдьаана Маайа сүтүөҕүттэн ыла быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара эрэ ордон хаалбыт. Н. Якутскай
Дойдугун-дьоҥҥун ахтан быһа охсор быһаҕаһыҥ, хайа охсор аҥаарыҥ эрэ хаалыа,— дэһэллэрэ сорох доҕотторум. П. Аввакумов
Маайа эмээхсин күтүөтүн быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара буолан, тыыннаах эрэ көрсөөхтөөбүтэ. «ХС». Быһа сиэ — өлөр уһукка тиэрт (ыарыы туһунан). ☉ Доконать (о болезни)
Сөтөл быһа сиэн өлөөрү сытан, тыҥата бүтэн тыына хаайтарар, ону кислородунан тыын киллэрэллэр. Н. Лугинов. Быһа сиэс — чалбах тахсыбакка эрэ кыралаан ир (саас дьиэ ойоҕоһугар, суол кытыытыгар хаар ириитэ саҕаланыытын туһунан). ☉ Чуть-чуть подтаивать (о снеге при первых оттепелях)
«Кусчут» [ыт аата] дал-кыбыы икки ардыгар күрдьүллүбүт хаар быһа сиэспититтэн тугу эрэ тардыалаан сырбаҥныыр. М. Доҕордуурап. Быһа сиэт — ыарыыга эбэтэр туохха эмэ олус ыллар, баалат. ☉ Запустить болезнь; занемочь; довести себя до непотребного состояния
Аҕыс уон саастаах эмээхсин күрдүргэччи сөтөллөр, одурууҥҥа быһа сиэппит харахтарын сөмүйэтинэн хастар. Амма Аччыгыйа
Кини [Күөх Көппө] киргэ-хахха быһа сиэппит, күр түспүт, наһаа сүрэҕэ суох. Эрчимэн. Быһа тарт — туох эмэ буруй иһин олус күүскэ мөх. ☉ Сильно ругать, распекать кого-л. за содеянное
Өрүүсэ Аркадий Яковлевичтан дьиҥнээхтик кэлэйдэ. Урут сыыһа да үҥсэммин, быһа тартаран эрэбин дуу дии саныыр этэ. Сөпкө үҥсүбүт эбит! А. Сыромятникова. Быһа тарыйан — быһа холуйан (эттэххэ, аахтахха). ☉ Приблизительно (сказать, считать). Быһа тарыйан эттэххэ, сүүс сүүрбэ бугул кэлииһи. Быһа тут — соҕотоҕун сырыттаҕына тутан ыл (өлөрөөрү, кырбаары о. д. а.). ☉ Схватить кого-л. в одиночку (напр., с целью расправы)
Маһараҕы быһа тутан өлөрүөххэ, оччоҕо кыра уолаттар дьаһайар киһилэрэ суох буоллаҕына, бас баттах киирэн биэриэхтэрэ. Эрилик Эристиин. Быһа түс — 1) атын киһи кэпсиир, саҥарар кэмигэр тугу эмэ этэн тохтотон кэбис. ☉ Прервать разговор (кого-л. с кем-л.)
Дэһээтинньик, биир атта ылаҥҥын, ол күтүр өстөөҕү тутан киллэрэ оҕус! Аадаҥ кинээһи быһа түһэн, бэйэтэ дьаһайбыта. Күннүк Уурастыырап
Олоххо сыал кырдьыктаах дьыала иһин охсуһууттан тахсар, — диэн салҕаан истэхпинэ, Айта быһа түспүтэ. Далан; 2) түргэнник уонна лаппа ыр. ☉ Быстро и сильно похудеть
Кыһын олус быһа түспүт сылгылары үөрүттэн арааран аһылыкка киллэрэллэр. «ХС»
Ийэтиттэн араарыллыбыт убаһа дьүдьэйбитинэн барар. Онуоха быһа түһэ иликтэринэ, убаһалары үчүгэй хаачыстыбалаах күөх отунан аһатыллыахтаах. «Кыым»; 3) олус аҕыйаа. ☉ Сильно, резко убывать (об уровне воды)
Хайа-үйэ көҥүс уута быһа түһэн бадараана хаалбыт. М. Доҕордуурап. Быһа (быһа-хото) этимэ көр быһа этимэ. Быһа этимэ — буола илиги эрдэттэн олус эрэмньилээхтик этимэ (туолбакка хаалыан сөп). ☉ Не говори слишком уверенно о будущем (можно сглазить)
Ким билэр, тоҕойуом. Тугу быһа этээхтиэмий... Күндэ
Бытыгын быһа үктүөр диэри көр бытык. «Биһиги Макарбыт бытыгын быһа үктүөр диэри үөрэнэ сатыы сылдьыыһы быһыылаах», — диэн ийэтэ муҥатыйбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бэл, оннооҕор кини, бытыгын быһа үктүөҕэр диэри үчүгэйи куһаҕантан араарбакка, бу билиҥҥэ диэри кэмсинэ сырыттаҕа. НС ОК
Күлүгүн быһа хаампат көр иннин быһа хаампат. Уулаах көннөрү кэмигэр Доодороп күлүгүн быһа хаампат, аһара муҥкуктук, хоргустук тутта сылдьар. «ХС»
Силин быһа ыйыстар көр сил. Олох аһыытын-ньулуунун Ыйыстары сатыырым: Аһы аччык көрөн туран Силбин быһа ыйыстарым, Хара балыырга кыайтаран Абабын быһа ыйыстарым. С. Данилов
Оһоххо турар мииннээх иһит диэки ымсыыра көрөөт, силбин быһа ыйыстан баран боппуолдьаҕа киирдим. Н. Габышев
«Хаарыаны, ити тирииттэн эмиэ быһан ылан үтэн сиэбит киһи...» — дии санаат, Дыбдык силин быһа ыйыһынна. «ХС». Тылын быһа гыммакка — ким эмэ (олус ытыктанар киһи) этиитин аккаастыан кэрэйэн, ытыктыыра бэрдиттэн сөбүлэнэн. ☉ Выполнять, делать что-л. из большого уважения к кому-л., благоговея перед кем-л.
Максим оҕо эрдэҕиттэн аҕа дьон тылын хаһан да быһа гыммакка үөрэммитэ. Н. Лугинов
Киниттэн бары астынар, кинини ытыктыыр курдуктар, тылын быһа гыммакка ылыналлар. «Кыым»
◊ Быһа биэр — туора охсон кымньыылаа (хол., аты). ☉ Ударить наотмашь
Мариса аты быһа биэрэн кэбиһэрин кытта, ат Бурхалей кэнниттэн ойон кибиргэтэн истэ. Эрилик Эристиин
Байанай сыарҕа үрдүгэр ыстанан таҕыста уонна аты быһа биэрэн кэбистэ. Ат соһуйан чохчос гына түһээт, иннин диэки ыстанан кэбистэ. П. Филиппов
[Оҕонньор] Ыраас мастаах-оттоох чагда тыаҕа киирдэҕинэ, атын быһа биэрэн сиэллэрэн дэгэҥнэтэр. П. Аввакумов. Быһа охсуу — уулусса, суол атын уулуссаны, суолу туораан ааһар сирэ. ☉ Перекресток
Тэҥ суолталаах уулуссалар быһа охсуһууларыгар биир кэмҥэ, холобур, үс массыына тиийэн кэлэр. «Кыым». Быһа тардыы — уус-уран литература, муусука айымньыларыттан уларыппакка кылгастык устан ылыы, арааран ылыы. ☉ Цитата, выдержка, отрывок
Ол кинигэттэн сорох быһа тардыылар нууччалыы бэчээттэммиттэрин эмиэ ыытабыт, онно чуолаан К.К. Байкалов үлэтин туһунан кэпсэнэр. И. Федосеев
А. Амеда «Аппассионататыттан» быһа тардыыны омук тылын факультетын студенката Лена Тюменцева ааҕан иһитиннэрдэ. «Кыым». Быһа холоон — чуолкайдык билбэккэ эрэ, сэрэйэ былаан, барыллаан. ☉ Приблизительно, ориентировочно
Кини [оҕонньор] нууччалыы наҕыл саҥа ис хоһоонун быһа холоон син өйдүүр. Н. Габышев
Омук сирин туриһа, Быһа холоон кырата Уонча бууттаах, арааһа. И. Гоголев
Быһа холуйан көр быһа холоон. Соҕотох 1970 сылга промышленнай бородууксуйаны оҥорон таһаарыы, быһа холуйан, сэрии иннинээҕи бары пятилеткалардааҕар икки төгүл элбэх этэ. ЭБТ
Аара тохтообокко эрэ айаннаатахха, быһа холуйан, үс ыйынан тиийиэххэ сөп. Тэки Одулок (тылб.)
II
туохт. дьөһ. Кэм сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ханнык эмэ кэм, дьайыы устатыгар тилэри буоларын бэлиэтииргэ туттуллар (төрүт биитэр үөскэтэр түһүгү кытта тут-лар). ☉ Выражая временные отношения, употребляется с именительным или родительным падежом при указании на отрезок времени или процесс, на протяжении которого совершается действие (в течение, на протяжении)
Бу курдук эһэ Чүөчээскини түүнү быһа хаайда. Суорун Омоллоон
Бүлүү экспедициятын биир партиятын дьоно бу Чуона үрэҕин кытылыгар сайыны быһа үлэлээбит эбиттэр. Л. Попов
Марба суолун быһа ытаан, хараҕын уута бүөлээн, тугу да төрүкү чуолкайдаан көрбөккө, үрдүк сис суолун устун баран истэ. Күндэ

туохт. эб. Саҥарааччы мөҕүттүүтүн, кэмсиниитин, хомолтотун көрдөрөр (-ан сыһ. туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает сетование, сожаление, огорчение говорящего (употр. с деепр. на -ан). Туой тиэтэйэн быһа сытыйан, умнан иһэр буоллаҕым. Сүрэҕэлдьээн быһа сытыйан хайыы-үйэҕэ баран хаалбыттар дии
□ Онтон итирэн быһа сытыйан бараммын бэрэстэбиитэл Ньукулай Бармалыайапка киирэн, тоҕо эрэ кыыһыран дьүһүлэнэн эрэрим баара. «ХС»

сыһыан т.
1. Туох эмэ өр кэтэспит, күүппүт кэнниттэн буоларын бэлиэтииргэ туттуллар (тиһэҕэр, хайа аайы). ☉ Выражает субъективно-эмоциональное отношение говорящего к тому, что долго ожидаемое действие все-таки совершилось (наконец, наконец-то)
Дьэ, өйдөөтө ээ. Амма Аччыгыйа
Кэтэспит Маайбыт, дьэ, кэлбит дии! Эллэй
Тохсус ыйыгар Орлов, дьэ, тахсыбыта. Суорун Омоллоон
2. Саҥарааччы сирэр, кэлэйэр-сиргэнэр, сиилиир сыһыанын көрдөрөр (эмиэ, буолар да эбит). ☉ Выражает отрицательное, осуждающее и презрительно-ироническое отношение говорящего (ну и вот так, тоже мне)
Дьэ дууһа... Сирэйэ да баар дии. Амма Аччыгыйа
Дьэ дьон да бөҕөҕүт дии. А. Федоров. Дьэ көҕүс да көҕүс, бирээмэ бурдук да ыһарга сөп кырыстаах көҕүс буолан биэрдэ. Суорун Омоллоон
3. Кэпсээ диэн соруйар аҥаардаах ыйытыыны көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос с побуждением к более подробному рассказу (ну?)
Инньэ дииллэр дии. Дьэ? Суорун Омоллоон
Бу кулгуйдаҕын көр эрэ. Ону дьэ? «ХС»
4. Этиилэр, араас тыллар, этиллиилэр сыһыан суолталарын, сыһыан тыллары, холбоһуктары дэгэттииргэ, күүһүрдэргэ, чорботорго туттуллар. ☉ Оттеняет, усиливает, выделяет, акцентирует модальные значения предложений, различных слов, выражений, модальных слов и сочетаний (ну, ведь, вот, да, еще, ну и, вот это)
Миша, дьэ үөр, бирээнньикпит минньигэс да минньигэс буолсу. Суорун Омоллоон
Бухатыырбыт, дьэ кытаат, Модун тиитин модьуй, тарт! Эллэй
Дьэ бэйэм да ууратаары сылдьабын. Кырдьык, сүрэ бэрт. Амма Аччыгыйа

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны күүһүрдэн-бэлиэтээн, бу баардыы ыйан биэрэри көрдөрөр. ☉ Служит для подчеркивания высказываемой мысли, указания на появление лица, предмета, которого ожидали, на наступление или завершение действия, о котором говорится в высказывании (ну вот, вот и)
Дьэ бу дойдубар кэлэ сырыттаҕым. Софр. Данилов
Оо, дьэ, бу эн кэлэн, Уолум, сытар эбиккин дуу... С. Зверев
Үөлээннээхтэрбин күн бүгүнүгэр диэри, санаабар, күүтэ, кэтэһэ, сатыы турдаҕым дьэ бу. С. Федотов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы хомойон, сэмэлээн-кэлэйэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает огорчение, осуждение говорящего (ну и ну)
Быһаххын эмиэ сүтэрбиккин дуу. Дьэ буолан истэхпит.  Дьэ буолан истэхпит. Аныгы учуутал дьиэтигэр - былыргылыы илиинэн киирии. «ХС»

көр буолар да эбит (эбиккин)
Дьон ол курдук эттилэр, дьэ буолар эбит. А. Сыромятникова
Ханна барбыта буолуой? Дьэ буолар да эбит... В. Протодьяконов
Дьэ буолар да эбит, бачча үрүк-түрүк сылдьан аны бөрө аһылыга буолара хаалбыт эбит буоллаҕа. В. Ойуурускай
Кини дьонтон үөрбүтүн, аны мин киниттэн үөрбүппүн... Дьэ буолар да эбит... «ХС»

туттул. сыһыан холб.
1. Толкуйга түһүүнү, эргитэ санаан туох эмэ санааҕа, түмүккэ кэлиини көрдөрөр. ☉ Указывает на то, что говорящий размышляет о чем-л. или уже пришел к какому-л. заключению, убеждению (м-да)
Дьэ буоллаҕа... Сир боппуруоһун быһаарбатах буоллахтарына, туһалаах кэпсэтии тахсыбатах буоллаҕа. И. Гоголев
Дьэ буоллаҕа. Федя итэҕэйбэтэ төрүттээх да эбит. С. Ефремов
2. Саҥарааччы тугу эмэ кыратык эргитэ санаан баран, сөбүлээбэт сыһыанын биллэриитин көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего после некоторого размышления про себя (ну так-так, ну и ну)
- Бу Уулааҕы өлөртөрүллүбэт... Бара туруҥ! - Дьэ буоллаҕа... - диэн баран ыстаап тойоно, саллааттарын ыҥыран, тахсан бардылар. Эрилик Эристиин
«Дьэ буоллаҕа... ол эрээри аллараттан инициатива...» - диэн Милан Егорович быһаарыыта суох ыҥыранан кэбистэ. В. Ойуурускай

туттул. сыһыан холб. Оннук буолуон сөп диэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает согласие с оттенком уверенного допущения (да, вполне возможно)
- Ата кыайбатаҕына, дабааҥҥа таһаҕастаах сыарҕатын бэйэтэ соһон таһаарар дииллэр. - Дьэ буолуо, кини олус күүстээх киһи.  Дьэ буолуо. Абааһыны биирдэ эмэ мунньахха үчүгэй аҕайдык олоро түһүөр диэри кириитикэлээн биэрбэккин! В. Ойуурускай

саҥа алл. сыһыан холб. Кэпсэтээччи этиитин кытта эмоциональнайдык сөбүлэһиини, кинини бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное согласие, подтверждение слов собеседника (да, и не говори)
- Дуня үҥкүүһүт кыыс эбит. - Дьэ быһа, дыгыйан түһэн сүрдээх.  Дьэ быһа! Эн, тоҕойум, оттон биир тыйыс санаалаах инигин? «ХС»
«Дьэ быһа, этимэ даҕаны», - хомойо истибит, хом түспүт куолаһынан Алааппыйа эттэ. В. Протодьяконов

саҥа алл. сыһыан холб. Суланыы-муҥатыйыы көмөтүнэн кытаанах балаһыанньаны бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, негодование говорящего по поводу сложившегося безвыходного, трудного положения (какое несчастье, какое наказание, вот мучение)
«Туох биһигини быыһыай, абырыай? Дьэ бэрт да өлүү доҕор. Дьэ бэрт да өлүү доҕор», - дии-дии Натаа иэмэ-дуома аһаабыта буолла. Суорун Омоллоон

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардан, этэр санаа дьиҥнээҕин, суолталааҕын бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника к сообщаемому и придания высказыванию доверительного, значимого характера (видите ли, ты пойми)
Дьэ диэ, бу төрөөбүт буортан ордук ахтылҕаннаах туох да суох. А. Сыромятникова
Дьэ диэ, олох, киһи итинник айыллыбыт, мунар-тэнэр элбэх, эн тукаам, барытын көрөр буолуоххун сөп. «ХС»
Дьэ диэ, биһиги да дьонтон хаалсыбат дьоммут. «ХС»

сыһыан холб. Түбэлтэ, хайааһын соһуччутун уонна буолар күүһүн эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Эмоционально усиливает неожиданность, силу, степень проявления действия (как вдруг, на тебе, как)
Дьэ доҕоор, эмискэ, хамаандалаабыттара эбитэ ини, биһиги өттүбүтүттэн туох да тулуйбат амырыыннаах уота өрөһөлөнө түстэ. М. Доҕордуурап
Дьэ доҕоор, тыа диэки ыстаммат дуо?! Т. Сметанин
Дьэ доҕоор, кыыһыран, өһүргэнэн бурҕайан турбат дуо?! В. Ойуурускай
Оҕонньор, дьиэтигэр тиийбитэ, дьэ доҕоор, дьиэтин иһэ биир кэм күлүмүрдэс буолбут. «Кыым»

сыһыан холб. Этэр санааны эмоциональнайдык күүһүрдэн, кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника путем эмоционального усиления высказываемой мысли (ну брат, ну и, вишь)
Дьэ доҕор, манна да иһиллибэт. Дьэ доҕор, тымныы бөҕө буолбут. Дьэ доҕор, күүс буолбат дуо!  Дьэ доҕор! Мин эйигин ити курдук быһый буолуо дии санаабатаҕым. Эрилик Эристиин
Дьэ доҕор, олохторун хайаан даҕаны силигин ситэрэн туран оҥостор дьон эбит. Багдарыын Сүлбэ

сыһыан холб.
1. Этэр санааны күүһүрдүүнү, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для усиления, выделения высказываемой мысли (вот, ну вот)
Алыптаах үөрэх күлүүһүн ыламмыт Айылҕа кылаатын ааннарын аһыахпыт. Дьэ дуо, оччоҕо айылҕа бэриниэ, Аан-аанын биһиэхэ тэлэйиэ! Эллэй
Дьэ дуо! Кини диэтэх Киэҥ уораҕайдарын Кэрийэ көрөн, Баараҕай палааталарын Батыһа хааман [истим]. С. Зверев
Дьэ дуо, санаарҕаама, оннук олоруохха! «ХС»
2. Этэр санааны эмоциональнай-эксперссивнэй бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное подтверждение, утверждение говорящего (конечно же)
Баччаҕа, дьэ дуо, муҥха үгэнэ буоллаҕа дии.  Билигин оҕолордуун оонньуу сүүрдэҕим ээ. Дьэ дуо! Н. Габышев

сыһыан холб.
1. Соруйар туохтуурдары кытта көрдөһүүнү, сүбэлээнтакайан, баҕаран этиини көрдөрөр. ☉ Употребляясь с глаголами в повелительном наклонении, выражает просьбу, наставление, пожелание (пожалуйста, ну пожалуйста)
Дьэ дуу, сарсын кэлээр. Дьэ дуу, маннык суруйбат буол.  Дьэ дуу, Айыыһыт аҕаскыт Аныгыскы да өттүгэр Айхаллыы туруохтун! Болот Боотур
Дьэ дуу, эһээ диэ. М. Доҕордуурап
2. Этэр санааны чиҥэтиини, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для подчеркивания, выделения высказываемой мысли (о, конечно, ого)
Дьэ дуу, кинээспин мин даҕаны ытыктыыр, маанылыыр киһибин. Н. Туобулаахап
Дьэ дуу, күн тахсан эрэр эбит, барыахха. М. Доҕордуурап
Дьэ дуу, санаан көрдөххө, биһиги сыаны-арыыны хостуур, кэскиллээх үлэни оҥоро турабыт. «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб. Туох эмэ мэлдьи, хатыланан буоларын сөбүлээбэти бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство говорящего по поводу повторяющегося действия (ну вот, вот те раз, ну вот опять)
Дьэ ити! Кэм да хомунан бүтэ илик.  - Уу даа?.. Өйдөөн истибэтим ээ... - Дьэ ити! Н. Заболоцкай

сыһыан холб. Саҥарааччы ким эмэ сөптөөх кэмин аһаран баран, кэмниэ-кэнэҕэс тугу эмэ оҥорорун сиилэһэн соҕус бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональную, с оттенком осуждения оценку действия, совершаемого не вовремя, с большим опозданием (наконец, наконец-то)
Самыыр түһэн барбытыгар, дьэ кэлэн, отун мунньа киирдэ.  Дьэ киһи-сүөһү элбээбитин кэннэ, дьэ кэлэн [соҕотоҕун сылдьартан куттанаҕын] дуо? В. Яковлев
Икки тыҥата баранан, Этэ-сиинэ бүтэн баран, Өлүөн аҕай иннинэ, Үнүр манна, дьэ кэлэн, Үрүҥ күммүн көрдөр диэн, Үүйэ-хаайа туппута. Күннүк Уурастыырап
Кэргэнэ, мэктиэтигэр көҕөрүөр диэри кубарыйан хаалбыт сирэйиттэн, сабыччы көрбүт харахтарыттан Буров, дьэ кэлэн, олус диэн соһуйда. «ХС»
△ Сэмэлиир дэгэтэ арыт суох буолар. ☉ Иногда не имеет оттенка осуждения
Ол бусхааттаах муора кытыытыгар, Муоралыы муҥура суох туундаратыгар Өртөн ыла сылдьыахпын баҕарбытым, Өбүгэм өтөҕүнүү тартарбытым. Дьэ кэлэн, көрөн астынным, Күн киирбэт сиригэр сырыттым. П. Тобуруокап

ситим сыһыан холб. Төрүөт сибээһин уонна саҥарааччы бэлиэтээн, чиҥэтэн этиитин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения причинной связи с субъективным подчеркиванием, акцентированием (вот потому, вот поэтому, вот почему)
Дьэ ол иһин болҕомтону итэҕэскэ ордук күүскэ туһулуурга тиийиллэр. Софр. Данилов
Ол быыһыгар саамай таптыыр оонньуутун, баарыһы, эмиэ умнубата. Дьэ ол иһин кини ыһыах бары оонньуутун ситэ көрбөтөр даҕаны, итэҕэстийэ санаабата. Н. Заболоцкай

ситим сыһыан холб. Этиллибит санаалары түмэн этиини, түмүк оҥорууну, уопсай түмэн өйдөөһүнү көрдөрөр. ☉ Служит для выражения субъективного обобщения, общего заключения о высказанном ранее (ну вот так)
Дьэ ол курдук сэлиэнньэни тула алмаас көрдөөн чүүччэйэ сылдьан күөхтүҥү өҥнөөх сомоҕо таас түөлбэлээн сытарын булаллар. Н. Якутскай
Дьэ ол курдук, уол оҕо барахсаны дьо-сэргэ, көтөр-сүүрэр, айылҕа ордук кэрэхсиир буолар. В. Иванов

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этиллибит санаалары түмэнтүмүктээн этэрин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения субъективного заключения, обобщения высказанных ранее мыслей (вот таким образом, вот поэтому, вот так)
Дьэ онон, быйыл булт хайдаҕын сылыктыы сылдьар быһыым. С. Никифоров
Дьэ онон, кинилэр биирдэрэ наһаа эдэр, биирдэрэ наһаа кырдьаҕас дьоннор күнү-күннүктээн дьиэлэригэр олороллор. В. Иванов
Дьэ онон, Доропуун оҕонньор сэттэ уон сэттэ саастааҕа мунааҕа суох. Н. Заболоцкай

туттул. сыһыан холб. Кыаллыбат диэн утарсары, аккаастыыры көрдөрөр. ☉ Выражает возражение, отказ из-за невозможности допущения, совершения и т. д. того, о чем говорится в высказывании (ну нет, вот нельзя, невозможно)
Дьэ сатаммат. Аан бастаан уруокпун үөрэтиэх. Дьэ сатаммат. Манна киирэр бобуулаах.  Дьэ сатаммат. Кини бүгүн күрэхтэһэ оройуоҥҥа барбыта. Н. Габышев

дьэ бэрт да өлүү доҕор диэн курдук
Дьэ сор диэтэҕиҥ. Бу кэриэтин ситэн сиэбитэ буоллар, күн эрэйин көрүөм суоҕа этэ. В. Ойуурускай

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы толкуйдуу түһэн баран, сөбүлэһиитин көрдөрөр. ☉ Выражает согласие говорящего после некоторого раздумья (ну и ладно)
Дьэ сөп. Биһиги да массыына атыылаһыахпыт. Дьэ сөп, мантан антах кыһаныахпыт.  Дьэ сөп. Сарсыарда чугаһаан эрэр. Утуйа түһэн ылыахха. И. Гоголев

сыһыан холб. Истээччи болҕомтотун тардар, кэпсээни сэргэхситэр сыалтан бэлиэтээн-чопчулаан этиини көрдөрөр. ☉ Употребляется для подчеркивания высказываемой мысли в целях оживления рассказа и привлечения внимания собеседника (ну вот)
Дьэ туран бараллар. Н. Габышев
Дьэ туран, мутугу харбаан ылан быраҕан кыыраппыт! «ХС»
Дьэ туран, күһүн муус тоҥуон аҕай иннинэ, оппун кэбиһэн баран, Кус ытан сиэри күөлбэр киирдим. «Кыым»
△ Этиллэр санаа, хайааһын соһуччутун, күүтүллүбэтэҕин көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Выражает неожиданность совершения действия, наступления какого-л. состояния и т. п. (и вот вдруг, и вдруг)
Дьэ туран, кыһын ортото киһибит уоппуска ылан, соҕуруу көтөн тигинэтэн хаалла. Н. Габышев
Дьэ туран, күүстэринэн, оҕонньор буолумматаҕын да үрдүнэн, били күөх уот аттыгар туруоран эрэн, тула өттүттэн хаартыскаҕа уһул да уһул буолбуттара. В. Иванов
△ Түмүктүүр, түмэр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок заключения и обобщения (вот так, итак)
Охсорун кытта уоттара, бытарыс гына түһэргэ дылы гынар да, мэлийэн хаалар. Дьэ туран, сүтэрэн кэбиһэллэр. Суорун Омоллоон
«Чэ буоллун. Сакалааттаһыахха», - диэн саайда. Дьэ туран, сакалаат барар. «ХС»

ситим сыһыан холб.
1. Этэр санааны уруккуну кытта тэҥнии тутан, сибээстээн туран эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли путем сопоставления, соотнесения ее с предыдущим контекстом (и после этого, после всего этого)
Дьэ уонна, дьону итэҕэй. С. Ефремов
Кини билигин үлэһит. Дьэ уонна, уруккутун курдук, күн ортотугар диэри утуйа сытыа дуо? А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы этэр санаатын урут этиллибиккэ туох эмэ хос санаалаах холбуурун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному, указывая на то, что она содержит дополнительную информацию (и к тому же)
Дьэ уонна, муҥ саатар, собуот тутуллуо диэн, итэҕэйэ да санаабаттар. А. Сыромятникова
Дьэ уонна, босхо харчыны ама сирбэт ини. «ХС»
3. Этэр санааны уруккуга бэлиэтээн, чорботон холбооһунун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному с выделением, подчеркиванием того, о чем говорится (ну еще и, кроме того)
Дьэ уонна эйиэхэ туох сонун баар? И. Гоголев
Дьэ уонна кимнээххиний? С. Ефремов
Ардыгар, хаар түһэн биир кэм үллүктүүрүн манаһар. Дьэ уонна, бу курдук утуйбатах түүннэригэр, ыйдаҥаны кытта астыныар диэри сэһэргэһэр. В. Иванов
4. Хайааһын буолан иһэр бэрээдэгин бэлиэтээһин дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Указывает на последовательность действий, о которых говорится в высказывании, с оттенком подчеркивания (и потом)
Оттон улахан оҕолор таһырдьа тахсан тоҥон хаалбатыннар диэн, ааны таһыттан баттатан кэбиһэрбит. Дьэ уонна хотоммутугар үлэлии сылдьаммыт, олбуксолбук ойон тахсаммыт, дьиэбитин таһыттан көрө охсон киирэрбит. В. Иванов
Дьэ уонна, сымыйарҕаабыккыт бу баар, илэ хараххытынан көрөн итэҕэйиҥ диэн буолара дуу? Н. Заболоцкай

ситим сыһыан холб. Эмоциональнай быһа бааччы бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное категорическое утверждение с оттенком заключения, вывода (и вот после всего этого пойди (разберись, докажи и т. д.))
Барса балтараа эрэ буолбакка, биэс-алта мөлүйүөҥҥэ тиийиэҕэ. Дьэ уонна баран, бырайыагы уларыппаппыт, уруккутунан хаалларабыт дии сырыт! В. Яковлев
Дьэ уонна баран, эн аахса сырыт. «ХС»

дьэ бэрт да өлүү доҕор диэн курдук
Бу манан эмиэ иҥэрэн кээспит. Дьэ үчүгэй да сордоох доҕор. А. Софронов

саҥа алл. сыһыан холб. Туох эмэ өр күүттэрэн баран буолбутуттан үөрэн, сөбүлээн (ардыгар сэтэриир дэгэттээх) сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает одобрение, радость (иногда с оттенком злорадства) по поводу осуществления чего-л. долго ожидаемого (ну наконец-то)
Дьэ эбэтээ, күтүр өстөөх бохтор күннээх эбиккин дии. Суорун Омоллоон
Дьэ эбэтээ! Кэһэйдигит дуо, хаанымсахтар! Н. Лугинов
Дьэ эбэтээ, кини, штаб дьиэтэ, ити турар. «ЭК»

сыһыан холб.
1. Ханнык эмэ хайааһын соһуччу уонна эмискэ буоларын күүһүрдүүнү-чорботууну көрдөрөр. ☉ Употребляется для усиления, подчеркивания неожиданности и моментальности совершения действия (как вдруг, вдруг неожиданно)
Дьэ эбээт, тыас бөҕө тыаһаата да, муус тосту барда. Суорун Омоллоон
Лабааҕа кэтиллэкэтиллэ сүүрэн истим. Дьэ эбээт, эмискэ оҕо ытаан бэбээрдэ. Т. Сметанин
Күлүүһү алдьатан, дьэ эбээт, таһыттан сүүрэн киирдилэр, оһох уотун күөдьүттүлэр. Бэс Дьарааһын
2. Өр күүтүллүбүт түгэн кэлбитинэн саҥарааччы сорунуутун көрдөрөр. ☉ Выражает решимость говорящего в связи с наступлением долгожданного момента (нука, наконец, ну наконец-то)
Дьэ эбээт, биһиги да оонньоон-көрүлээн хааллахпыт!  «Дьэ эбээт» диэбиттии бөҕөстөр көбүөрдэригэр хабырдык киирсибитинэн, сытыытык бырахсыбытынан бардылар. «Кыым»

сыһыан холб. Этиллэр санаа эмискэтин уонна буолар күүһүн саҥарааччы эмоциональнай-экспрессивнэй бэлиэтээһинин, күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Употребляется для эмоционально-экспрессивного подчеркивания, усиления моментальности, неожиданности, силы проявления, необычности того, о чем говорится в высказывании (ну тут уж как, ой ужас вдруг, и вот на тебе)
Дьэ эбээт доҕоор, Наһаар алдьатан турбат дуо. Суорун Омоллоон
Онтон, дьэ, табаларбын үүрэн батыгыратан бөһүлэккэ кэлэн истэхпинэ, дьэ эбээт доҕоор, уот өрө чаҕылыҥныы түстэ, саа тыаһа бөҕө тибигирээтэ. Болот Боотур
Туох сыта буоллаҕай диэн, эргиллэн көрүөх буолтум, дьэ эбээт доҕоор, отон угун үрдүгэр сытар эбит ээ кини күтүр. Суорун Омоллоон

сыһыан холб. Этиллэр санаа эмискэтин уонна буолар күүһүн саҥарааччы экспрессивнэй бэлиэтээһинин, күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Употребляется для субъективного экспрессивного подчеркивания, усиления моментальности и силы проявления того, о чем говорится в высказывании (как вдруг, тут-то вдруг)
Дьэ эбээт доҕор, будулҕан буола түстэ, чүмэчи уотун саба үрэн кэбистилэр быһыылаах. М. Доҕордуурап
Дьэ эбээт доҕор, Арамаан хаһан да куттамматаҕын куттанар. В. Ойуурускай

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлээбэт, кыыһырар сыһыанын үксүгэр сиилиир дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, осуждение говорящего, часто с оттенком иронии (ну опять же, ну тоже мне)
Дьэ эмиэ биһиэхэ «бэрт буолан» кэлээхтээтэҕэ дии. Суорун Омоллоон
«Дьэ эмиэ таҥара киситэ - үөрэтиэх, итэҕэтиэх киси!» - диэн уоллара кэлэйэн тахсан барда. П. Ойуунускай
Дьэ эмиэ моһуок диэтэҕиҥ. «ХС»

сыһыан холб.
1. Соруйууну, дьаһайыыны көрдөрөр. ☉ Выражает побуждение (ну-ка)
Дьэ эрэ, кэпсээ. Дьэ эрэ, кэпсээ. Н. Габышев
«Дьэ эрэ, ыттыах буолбут сиргэр ытын», - диэтэ Коля. Эрилик Эристиин
Дьэ эрэ, оччоҕо эн икки атахтааҕынан биир аппаны толор, мин эн куттанар көтөргүнэн биир аппаны толоруум. Суорун Омоллоон
△ Хайааһыны холбоһон оҥорорго ыҥырыы дэгэттэнэр. ☉ Выражает призыв к коллективному действию (давайте-ка)
Дьэ эрэ, Элбэх илиилэниэххэ, Үгүс күлүктэниэххэ! С. Васильев
Дьэ эрэ, хата тириитин сүлбүтүнэн барыахха. «ХС». Дьэ эрэ, аны сэбиэдиссэйи истиэҕиҥ. И. Семенов
△ Суоһурҕаныылаах сэрэтии дэгэттэнэр. ☉ Выражает предупреждение с угрозой (ну смотри)
Ноко! Дьэ эрэ, сэрэнэн-сэрбэнэн тур эрэ, мин киһи илиим дьолуотун көр эрэ! Ньургун Боотур
2. Хайааһын кэмин аһаран баран, субу эрэ буолбутун бэлиэтиири көрдөрөр (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Выражает оценку действия как совершившегося только что или по истечении положенного времени (наконец - редко употр.)
Аня кийиит кыыс буоларын дьэ эрэ билинэн, толлоро, симиттэрэ улаатан истэ. В. Иванов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы муҥатыйыытын-суланыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование говорящего (вот мученье какое)
Бухгалтерияҕа төттөрү биэриэхпин, өссө ордук сааттаахха дылы, бары күлүү гыныахтара турдаҕа. Дьэ эрэй диэтэҕин. В. Яковлев
Күнүһүн үлэбэр, дьэ эрэй диэтэҕин, бары-барыта сымыыт буолан көстөр. Н. Габышев

ситим сыһыан холб. Төрүөт ситимэ дэгэттээх түмүктээн, түмүк оҥорон этиини көрдөрөр. ☉ Выражает заключение, итог с оттенком причинной связи (так, итак). Онон дьэ, кэпсэттэххэ табыллар
□ Боппуруос ол курдук улаханнык уустугурбут, онон дьэ дириэктэрэ суох быһаарыллыбат буолбут. «Кыым»
Онон дьэ, туруорбут боппуруостарбытын көрүөҕүҥ. «ХС»

сыһыан холб. Күлэн, сэнээн, сиилиир этиини көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежение, иронию говорящего относительно объекта высказывания (ну и, тоже мне!)
Кэрэдэх, эн, эмиэ дьэ, киһи буолаҥҥын. П. Ойуунускай
Эмиэ дьэ кусчут дии. Н. Габышев
Эмиэ дьэ, дириэктэр! Г. Угаров

туохт.
1. Туох эмэ биилээҕинэн, сытыынан (быһаҕынан, сүгэнэн о. д. а.) охсон, кыһан тугу эмэ кыра чаастарга, өлүүскэлэргэ араар эбэтэр бааһырт, кэрчий. ☉ Отрезать; резать, порезать (чем-л. острым)
Быаны быс. Быһаҕынан быстым. Тарбаҕын быста. Атырдьах уктаабытым уонна эмиэ да күөрт күөртээбитим, сүгэ уга быспытым. М. Доҕордуурап
Эгэ сибэккини быһа тардыа дуо? Суох! «Барахсаттар үчүгэйдэрэ бэрт, үүннүннэр!» — диэн буолар. С. Васильев
2. Үүнэн турар бурдугу сиэрпэнэн, бурдук быһар массыынанан хомуйан түүтэхтээ. ☉ Жать (хлебные злаки). Сэлиэһинэйи быс. Бурдугу быһан бүтэрдибит
□ [Сэмэн:] Ынаҕы түргэнник да ыыра, бурдугу элбэҕи да быһара. А. Софронов
Бурдук буһан, холкуостар хомуур үлэтин күргүөмүгэр киирэн тураллар, онно-манна паара аттар бурдук быһар массыынаны соһо сылдьаллар. Күндэ
Бурдук быһар, от охсор, Тымныы күөлгэ балыктыыр Күндү-үтүө доҕоттор, Сарсын үлэ ыҥыртыыр. П. Тулааһынап
3. Таҥаһы тигэргэ анаан анал киэбинэн кырый. ☉ Кроить по мерке одежду для пошива
Уурумньулаах таҥастарын ороото, Мааны таҥастарын бааралаата, Киэргэл симэхтэрин кэккэлэттэ. Быһыыччыт бастыҥа быспыт Былаачыйаларыттан быыбардаан ылла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Даайыс кумааҕынан бэрт наадалааҕар эрэ, холобур, этэрбэс уллуҥун киэбин быһарга кэмчилээн туттар буолта. Н. Заболоцкай
[Саарыны] Балбаара быһыытын быста, Кэтириискэ тиктэрдилэр, Ыстапааһа ытырда. Саха нар. ыр. II
4. Кырган кэбис, суох оҥор, өлөрөһөр, эс. ☉ Уничтожать; лишать жизни
Сэбиэт былааһын быһаары, Өстөөх күүстэр турдулар; Фашист тыынын тыыннаары Өргөс-үҥүү туттулар. Күннүк Уурастыырап
[Көстөкүүн:] Суон Дьөгүөр, дьон билэринэн, кыра-дьадаҥы дьону улаханнык быспыт, быһа да олорор киһи. Күндэ
Уҥуох күлүн, ноһуому Уоҕурдаары ыспыппыт, Сиэччи үөнү, сыыс Суортаан, эмтээн быспыппыт. Күн Дьирибинэ
5. Туохха эмэ (хол., маска, тааска, металга о. д. а.) тугу эмэ (суругу, ойууну о. д. а.) оҥон оҥор. ☉ Делать посредством резьбы, вырезать (письмена, орнамент на металле, дереве и т. п.)
Тиийэн били Чүөчээски хатыҥҥа дьөлө быспыт икки буукубатыттан хараҕа иҥнэ түспүтэ. Суорун Омоллоон
Федор Федорович таба муоһуттан быһан оҥостубут хамсатын айаҕыттан ылар. Н. Якутскай
6. Ханнык эмэ сири (алааһы, толоону, үрэҕи, тыаны о. д. а.) туораа, аас. ☉ Проходить или проезжать через алас, долину, лес. Тайҕаны быстым. Тыаны быһан, чараҥҥа таҕыстым. Сэттэ көстөөх сири быһан, Марханы буллубут
□ Онон-манан толооннору быһан туоруубут. Н. Неустроев
Сатыы хаамсан, Сиһи быһан, Үрэххэ өҥөйдүлэр. Дьуон Дьаҥылы
7. кэпс. Суолунан көҥүл сылдьар кыаҕы биэримэ, суолунан сылдьыһыыны боп, хаай. ☉ Перерезать, преградить дорогу
Ити кэмҥэ өстөөх чугуйар суолун биһиги чаастарбыт ойоҕоһуттан бүлүмүөт уотунан быспыттара. М. Доҕордуурап
Бандьыыттар Сулҕаччыттан Аммалыыр суолу хас да сиринэн быспыттара. П. Филиппов
Уйбаан күн сырдыга баарыгар, Оҕуруот, хотон, дьиэ ааныгар, Түннүк аайы тымтыгынан Кэлэр кэриим суолун быһан Кириэс анньан кэчигирэтэр. Дьуон Дьаҥылы
8. Тугу эмэ (хол., сыһыаны, кэпсэтиини о. д. а.) тохтот, уурат. ☉ Прекратить, прекращать какие-л. отношения, беседу и т. п. Эрдэттэн онон кыыс быспыта Эргэлиин ситимнээх быаларын. Күннүк Уурастыырап
[Барахсаанап:] Ол буолан баран, эн биһикки, саатар, көннөрү доҕордоһорбутун быһыма. С. Ефремов
«Чэ, чэ, кылгастык кэпсээ!» — диэн тойон быһан кэбистэ. Эрилик Эристиин
9. эмп. Ыарыыттан көмүскээн эбэтэр ыарыыны мөлтөтөөрү киһи этигэр-хааныгар вакцинаны киллэр. ☉ Делать прививку от какой-л. болезни. Куортан быһыы быс
□ Оччоҕо Хабырыыс биэстээх этэ
Кини илиитин быстарымаа-ры хотон иһигэр түспүтэ. Эрилик Эристиин
10. эргэр., хаарты. Оонньооччуларга хаартыны түҥэт, таһаар. ☉ Раздавать игрокам карты
[Күөх Көппө:] Кэбис, бырыылаабаппын, куруускалыах. [Дьөгүөр:] Баҕар, буоллун даҕаны, Бастаан мин быһыым. Суорун Омоллоон
«Мин остуос [хаарты оонньуутун көрүҥэ] быһабын! Туруоруҥ!» — хаһыытаата Дьэллик. «ХС»
11. Баран, айаннаан иһэр тэтими мөлтөт эбэтэр олох тохтоон хаал (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Снизить темп шага, езды или вообще остановиться (обычно в отриц. ф., оборотах)
Тогойкин сэлиитин быһан, хааман көрдө. Амма Аччыгыйа
Ааҕааччы Тиэхээҥҥэ кэллибит... Кутталлаах суолунан барбатах, Дьэ били сур ата бэрт эбит — Уон көскө сэлиитин быспатах. Эрилик Эристиин
Кинилэр хаһан да сылайбаттар, хаһан да тохтооботтор, айаннарын биирдэ да быспаттар. Н. Тарабукин (тылб.)
12. Ууну ходуһаҕа халытаары, үрэх сүнньүн быһыт тутан бүөлээ. ☉ Строить плотину (преимущественно с целью орошения лугов)
Эһиги Суола үрэҕи быһарга турунаҥҥыт, үтүө кэскиллээх дьыаланы төрүттээтигит. Амма Аччыгыйа
Сураҕа, бу сүүрбэ сыллааҕыта биһиги холкуос үрэҕи быһан үөскэппит күөлэ. Суорун Омоллоон
△ Туу угаары, кыараҕас үрэх сүнньүн талаҕынан хатыйан балыгы аһарбат күрүө оҥорон бүөлээ. ☉ Сделать заездку (плетень для ловли рыб)
Аҕата үрэҕи быһан үппүт илимнэрин соҕотоҕун бүөмнээн көрөр санаалаах күөлгэ киирдэ. «ХС»
♦ Быс да сыа, бас да арыы — байылыат, баай-тот (олох туһунан). ☉ Зажиточный, богатый (о жизни)
Билигин биһиги олохпут, сахалар этэр үгэстэринэн, быс да сыа, бас да арыы буолла. М. Доҕордуурап
Быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) көр быһа I. Кинини, эргэ тахсыаҕыттан ыла, Уйбаанча быйыл сайын аан бастаан көрбүтэ, улаханнык уларыйан, дьүдьэйэн, хайа охсубут аҥаара, быһа охсубут быһаҕаһа буолбут, этэ. Н. Якутскай
Дьэ, тукаам, эрэй бөҕөнү эҥээрбинэн тэлэн төрөөбүт алааспын, Хомустаахпын, ахтан, хайа охсубут аҥаарым быһа охсубут быһаҕаһым буолла. Н. Габышев. Быһа түс I — ким эмэ кими эмэ кытта кэпсэтэрин саҥаран тохтот. ☉ Прервать разговор кого-л. с кем-л. «Олоххо сыал кырдьыктаах дьыала иһин охсуһууттан тахсар», — диэн салҕаан истэхпинэ, Айта быһа түспүтэ. Далан. Быһа түс II — 1) түргэнник уонна күүскэ ыр. ☉ Быстро и сильно похудеть
Кыһын олус быһа түспүт сылгылары үөрүттэн арааран аһылыкка киллэрэллэр. «ХС»; 2) олус күүскэ түс (уу таһымын туһунан). ☉ Сильно, резко убывать (об уровне воды)
Хайыы-үйэ көҥүс уута быһа түһэн бадараана хаалбыт. М. Доҕордуурап. Быһыы быс кэпс. — сэмэлээн күлүү-элэк гын. ☉ Осуждая, насмехаться. Бытыгын быһа үктүөр диэри көр бытык. Одуу быһар — кими, тугу эмэ сэмэлээн, элэктээн, күлүү-элэк гынан саҥарар. ☉ Осуждать, насмехаться над кем-чем-л. [Кыргыттар] Сайбаҕар таҥастааҕы Сахатыта санаатылар Оноолоох соннооҕу Одуу быстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Тиһигин быспакка — тохтобула суох, быыстала суох, ситимин быспакка. ☉ Непрерывно, непрестанно
Тыындалыыр суол сыһыыны ортотунан хайа тыыран ааһар, онон аттаах, сатыы дьон тиһигин быспакка сылдьаллар. Д. Таас. Тыынын быс — кими эмэ өлөрөн кэбис. ☉ Лишать жизни кого-л.. Ф. Охлопков элбэх фашист тыынын быспыта. Хайа быспыт аҥаара — тэҥ аҥаара. ☉ Половина
Өлүөнэ илин эҥээригэр эбэтэр Дьокуускайга ат сүүрүүтэ буоллаҕына, өрөспүүбүлүкэ хайа быспыт аҥаара онно ханньары тартарар. «Кыым»
◊ Кирсин быспыт — төрүүрэ олох чугаһаабыт (ынах туһунан). ☉ Вот-вот отелится (напр., через день — о корове)
Лүүчэ «Күннэйэ» кирсин быспыт. Арааһа, эмээхсин сарсыарданан көрдөрдөҕүнэ да көҥүлэ буолсу. В. Яковлев. Ситимин быспат — тохтобула суох буолар. ☉ Непрерывный, непрекращающийся
Синицын этэрээтэ уһун кыһыны быһа ситимин быспат уот охсуһууга сылдьыбыта. А. Сыромятникова. Сүһүөх быһарынан — тобугун сүһүөҕүнэн (мээрэй кээмэйэ). ☉ До коленного сустава (доходит — напр., трава)
Сүүрүк аты Сүһүөх быһарынан Сүөгэй тураҥнаах дойду. П. Ойуунускай

сыһыан холб.
1. Улаханнык сэҥээрэн ыйытыыны, сэргэҕэлээһини көрдөрөр. ☉ Употребляясь в вопросительных конструкциях, выражает повышенный интерес говорящего (ну-ну)
Дьэ-дьэ, ол тойон тугу кэпсиирий? Н. Якутскай
«Дьэ-дьэ, онтон хайдах буоллулар? Дьэ-дьэ, туох диир?» - диэн Пал Палыч чахчы кэрэхсээн киирэн барда. Н. Заболоцкай
Буоллаҕа ол! Дьэ-дьэ?! «ХС»
2. Саҥарааччы кыыһыран соруйарын көрдөрөр. ☉ Выражает сердитое побуждение к действию другого участника ситуации (ну-ну)
«Дьэ-дьэ, тохтооҥ! Дьэ-дьэ, илдьиҥ, илдьиэх буоллугут да! Дьэ-дьэ!» - Сараапап тиэтэйэрдии дуу, сэҥээрэрдии дуу тыл кыбытар. Н. Якутскай
3. Саҥарааччы куттуур-саанар дэгэттээх быһаарыныытын көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональную решимость говорящего с оттенком угрозы (во-во, ну держись)
Итиччэтигэр, дьэ-дьэ, көрүлээтэхпит. Оннук буоллаҕына, дьэ-дьэ, кэпсэтиэхпит!  «Дьэ-дьэ», - диэххэ айылаах [уот] сирэйин салаан хараарыҥнатта. Суорун Омоллоон

таһы диэн курдук
«Куоракка, баҕар, командировкаҕа ыытыахтара», — уола таһы-быһа сымыйалаан куотунна. Р. Баҕатаайыскай
Күн-дьыл да үгүс аастаҕа, онон кини дьиҥнээх араспаанньатын таһы-быһа умнан кэбиспиппин. ӨӨККҮ

сыһ. Эмискэ туох да төрүөтэ суох. ☉ Без повода, без причины
Ылдьаа тосту быһа кыынньан кэлбититтэн, Лиза, соһуйбуттуу, кини диэки одууласпахтаата. Д. Таас

I нареч. прямо, напрямик; быһа аас = проходить прямо; быһа бар= идти напрямик; быһа биэр = ударить наотмашь # быһа аккаастан = отказаться наотрез; быһа сэрэйдэххэ можно догадаться; быһа сэрэйдэххэ , кини билбитэ буолуо можно догадаться, что он наверняка узнал; быһа түс = прервать (напр. разговор); быһатын эттэххэ одним словом, короче говоря; быһатын эттэххэ , биир дойдулааҕа уонна өртөн доҕоро одним словом, он его земляк и старый друг.
II послелог, упр. частн. п. в течение, на протяжении; үс хонугу быһа в течение трёх суток; күнү быһа в течение дня; ыйы быһа в течение всего месяца; ср. быстыҥа .

модальное сл. 1) выражает совершение действия после длительного ожидания наконец, наконец-то; дьэ , өйдөөтө ээ наконец-то он понял; дьэ , тиийдилэр наконец они приехали; дьэ эбэтээ ну, наконец-то, вот наконец-то; дьэ эбэтээ , биһиги да кыайдыбыт ! наконец-то, и мы (это) одолели!; 2) выражает презрение, отвращение: дьэ киһи ну и человек; дьэ сүгэ ну и топоришко; 3) усиливает повеление, просьбу, желание ну; давай(те); дьэ , илдьиҥ ну, ведите; дьэ , үлэлиэҕиҥ давайте работать; дьэ , кзпеээ ну, рассказывай; 4) подчёркивает высказываемую мысль: дьэ , бэйэм да итинник саныыбын да, я и сам так думаю; дьэ , мин бардым ну, я пошёл; дьэ , итинник вот так; дьэ , билигин маннык а теперь вот что; 5) в диалоге употр. в кач. вопр. сл.-предложения и (выражает повышенный интерес к происходящему: мунньахха сырыттым .— Дьэ? я был на собрании.— Ну?; 6) усиливает знач. нек-рых модальных сл. и межд.: арай дьэ а вот; дьэ хата вот наоборот; бэйэ дьэ ! ну постой, ну погоди I; дьэ онон и следовательно; дьэ өлүү эбит ! ох, наказание!; оо дьэ ! ох!; дьэ дуо (или дуу ) ну вот (тогда); дьэ дуо , оччоҕо биһиги үлэлиэхпит да үлэлиэхпит ну вот тогда-то мы и поработаем # дьэ туран и вот, ну вот; дьэ туран бараллар и вот они идут дальше; дьэ уонна и после (всего) этого; кини билигин үлэһит , дьэ уонна хайдах күн ортотугар диэри утуйа сытыаҕай он сейчас работает, где же ему спать до полудня.

1) резать; перерезать; отрезать; килиэптэ быс = резать хлеб; баһын быс = обезглавить; ынахтар тиһигин быспакка субуллаллар коровы тянутся непрерывной цепью; 2) жать; бурдугу быс = жать хлеб; 3) кроить; былааччыйата быс = кроить платье; 4) уничтожать; лишать жизни; куобаҕы быстылар зайцев уничтожили; 5) перерезать, преграждать (напр. дорогу); 6) перен. делать прививку (против какой-л. болезни); куортан быһыы быс = сделать прививку против кори.

n. comp. quote

part. there, there is; exc. well, now, you see

v. to cut; быһар массыына n. harvester, reaper; быһыы n. cutting; piece, shape, character; быһа a. short, quick, direct; быһыйа n. small knife; быһа тардыы n. comp. quote