сущ
дэбиэринэс

м. юр. дэбиэринэс биэрээччи.

ж. дэбиэринэс; получить деньги по доверенности дэбиэринэһинэн харчыта ыл.

аат. Араас өрүттээх до кумуоннары, юридическай аакталары оҥорорго, бигэргэтэргэ, туоһу оҥорор дуоһунастаах киһи. ☉ Нотариус
Аҕаа, Мэхээлэ улуус быраабатыттан Уйбаныап натаарыһы ыытыам диэбитэ ээ! Н. Якутскай
Дэбиэринэһи дьиэ бырабылыанньата, киһи үлэлиир тэрилтэтэ …… эбэтэр натаарыс бигэргэтэллэр. СГПТ

судургутут диэнтэн атын
туһ. Оҕолорго анаммыт буолан, «Эрчимэн Бэргэн» олоҥхо тыла-өһө, сюжета лаппа судургутутуллан, кылгатыллан оҥоһуллубута. ФНИ ООҮө
Уурумньуну ылыыга бэриллэр дэбиэринэс судургутутуллубут бэрээдэгинэн толоруллар. СКТ
[«Сыгый кырынаастыыр» үҥкүүгэ] саха толонноһуута (фехтование) олус судургутутуллубут. «ХС»

аат. Тугу эрэ ылбыты туоһулуур илии баттааһыннаах докумуон. ☉ Расписка
Леонид араспыыскалары биир-биир, симириччи көрөн ааҕыталаата. А. Федоров. Мэ, хата бу кумааҕыга бачча көмүһү ыллым диэн араспыыската суруй. С. Ефремов
Сэбиэтинэн эргитэн араспыыска аҕаллаххына — бу халтай дэбиэринэһинэн даҕаны биэриэм. Н. Габышев

аат.
1. Тугу эмэ дакаастыырга туһаныллар, туох эмэ быраабы бигэргэтэр кумааҕы (дьыала). ☉ Документ (деловая бумага)
Саха үгүс былыргы сэһэннэрэ историческай докумуоннары кытта сөп түбэһэллэрин ааһан, өссө сурукка киирбэтэх ымпыга-чымпыга толорутунан ордук сыаналаах буолар түбэлтэлэрин историктар …… бэлиэтээн тураллар. Саха фольк. Уматыгы ыла кэллибит диигит дуу? Ол онно докумуон наада. Холобур, дэбиэринэс диэн баар буолааччы. Н. Габышев
2. Тус бэйэни бигэргэтэр суругунан дастабырыанньа. ☉ Документ (удостоверяющий личность)
Хас барар-кэлэр пассажирдар докумуоннарын үчүгэйдик бэрэбиэркэлээтиннэр. Н. Якутскай
Уол пааспарыттан ураты соҕотох докумуонун - ачыстаатын сэкирэтээргэ уунна. Н. Лугинов
3. Историческай суолталаах түбэлтэни, түгэни бигэргэтэр суругунан аакта, грамота, уруһуй о. д. а. ☉ Документ (письменное свидетельство о каких-л. исторических событиях, фактах)
Бу норуот чааһынай кэпсээнэ, төһө да 286 сыл аастар, докумуону кытта адьас үүт харахха түһэр. Саха фольк. Борис Николаевич кэпсээнин архыып биир докумуона адьас үүт уган бигэргэтэр. Багдарыын Сүлбэ

1. аат.
2. Тугу эмэ чахчы толорорго, туох эмэ чахчы буоларыгар эрэл. ☉ Вера (уверенность в чем-л., в исполнении чего-л.)
   Ол хоһооннорун хас биирдии устуруоката өстөөххө өһүөнүнэн, саҥа революционнай буурҕа өссө күүскэ күүдэпчилэнэригэр бигэ итэҕэлинэн тыынара. Софр. Данилов
   Мин күүһүм, Мин көтөр кынатым - Эн кыайыылаах кырдьыккын өйдүүрүм, Эн кэхтибэт кэрэ кэскилгэр итэҕэлим. С. Данилов
   Баһыыба! Петр Егорович! Эрэлгэр... Итэҕэлгэр... Хайаан да, хайаан да эн тылгын, эн баҕаҕын толоруом! Г. Колесов
3. Бэйэ көнө суобаһынан, кыһамньытынан дьон билиниитин ылыы. ☉ Завоевание своей добросовестностью, искренностью признания людей
   Норуот үрдүк итэҕэлин ылан дьокутаат буолбута. М. Попов
   Булчуттар итэҕэллэрин ылан эрэр. И. Бочкарев. Урут итэҕэйэр дьоннорум, доҕотторум мин харахпар тоҕо эрэ итэҕэллэрин сүтэрэн эрэллэр. С. Ефремов
4. Киһиэхэ көстүбэт тыыннар, күүстэр баалларыгар итэҕэйэн олоҕурбут өйдөбүллэр холбоһуктара, онно үҥүү-сүктүү; абааһыны, таҥараны о. д. а. дьиктилээхалыптаах күүстэри итэҕэйии. ☉ Религия; вера (в бога, злого духа и т. д.). Ойуун итэҕэлэ иччиттэн, абааһыттан куттанарга тиэрдэр
   Саха фольк. Абааһы-таҥара итэҕэлэ үүнэри-үөскүүрү хам баттыырын, умса миинэрин туһунан кэпсэтэ истибит. Амма Аччыгыйа
   Итэҕэл, абааһы туһунан сымыйа сэһэннэри тарҕатан, хараҥа дьон санаатын булкуйар. Н. Габышев
5. Итэҕэйэр үгэскэ олоҕурбут үһүйээн. ☉ Суеверное предание, поверье
   Былыргы дьон итэҕэллэринэн, саҥа үүммүт ыйга харчы көөчүктээтэххэ, ол ый устата харчыҥ эбиллэ туруохтаах үһү. Н. Якутскай
   Индустар былыргы итэҕэллэринэн, Саҥа дьыл күн ким да кыыһыратымта сылдьыа суохтаах. Бастакы күн хайдах ааһар да, сыл бүтүннүүтэ оннук буолуо дииллэр. ДьДьДь
6. даҕ. суолт. Киһи чахчы эрэнэр, эрэмньилээх. ☉ Верный, преданный; внушающий доверие
   Сылын аайы сүүрбэлии-отуттуу сүүһү итэҕэл дьоннорунан ыыта турбутум. Эрилик Эристиин
   ◊ Итэҕэл сурук эргэр. - дэбиэринэс. ☉ Доверенность
   Итэҕэл суругу биэрэбин. ПЭК СЯЯ
   Икки уолтан улахана итэҕэл суруктаах этэ. Н. Неустроев

I
туохт. Бүччүм, бүгүчээл сири булан тохтоо, ханна да быгыма, сас. ☉ Укрываться, прятаться в малолюдном, укромном месте
Муҥур олохпутугар Булбуппутун эрэ Муннубут анныгар баттаан, Бүгэн олорбуппутун Буруйдуу санаатым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол эһэм эрэйдээх муҥутах үйэтэ Кэрискэ тумулун бүөрүгэр бүкпүтэ. М. Ефимов
Бу биһиги бокоорбут дьон курдук, биир балаҕаҥҥа бүгэ сытар буоллаххына, үчүгэйдик бултуйбатыҥ чахчы. С. Никифоров
«Мантан ханна эмэ баран, куотуохха, бүгэн хаалыахха», — диэн санаалар кини өйүгэр арыт кииртэлээн ылаллар. Л. Толстой (тылб.)
II
1. даҕ. Кыараҕас, кыра, тыалкуус мээнэ түспэт эбэтэр саһарга табыгастаах. ☉ Тихий, безветренный, укромный (о месте, где можно легко спрятаться)
Мин аҕам обургу кыыһыран кэллэҕинэ, биһигини ордоруо суоҕа. Киниттэн көмүскэнэр бүк сири булуох. Саха фольк. Кини дьолугар Сэмэнньэйи сылгыларын үөрүн атын сиргэ, өлгөм хаһыылаах бүк үрэх баһыгар, көһөртөрө ыраах ыытан кэбиспиттэрэ. П. Аввакумов
Енисей, Ангара күүс сүүрүктэрин, бүк сирдэрин Тутуунан киэргэтиэҕим диэтэ. И. Эртюков
2. аат суолт. Үрэх, элгээн эҥин тоҕойдоро. ☉ Изгиб реки, старицы и т. п. Урукку хаалыылаах үйэҕэ, Ойуур-сис бүгүгэр хаайтаран, От тиэйэр ыырдарын даҕаны Уһугун-муҥурун булбакка, Олорбут эбиттэр сахалар. Күннүк Уурастыырап
Онтон үрэх бүгэр, түбэ баҕайы сиргэ кэлбитим, булчут балаҕана турар эбит. Р. Кулаковскай
Суолбутун элгээн бүөлээтэ. Көрбүппүт: элгээн бүгэр хаайтарбыппыт. И. Данилов. Тэҥн. бүкүчээл, бүөрэмньи
III
сыһ. Хайаан да, булгуччу. ☉ Обязательно, непременно
Бу хаһыыттан Бурхалей бүгүн долгуҥҥа куттал тахсыбытын «буруйун» олоччу сүгэрин бүк ылынан кэбистэ. Эрилик Эристиин. Амма Аччыгыйа ону [ахтыытын] хайдах эрэ итэҕэстэтэ санаатаҕына, тылын бүк эрэнэр-итэҕэйэр нөҥүө киһитин кэпсээнигэр сигэнэр. ФЕВ УТУ
«Оҕолор эрэйдээхтэр быһалыыр суолу билбэттэр. Мин кинилэри, арааһа, балтараа көһүнэн урут түһэрим буолуо»,— диэн оҕонньор бүк эрэнэн иһэр. П. Аввакумов
◊ Бүк бэрин — тугу да утары эппэккэ, утарыласпакка, ыйыы, этии, куолу хоту сырыт. ☉ Полностью, беспрекословно подчиняться кому-чему-л. (обычаю, чьему-л. указанию и т. п.)
Дьон аһыыллара-таҥналлара быһаччы айылҕаттан тутулуктааҕын билэр эрдэхтэринэ, айылҕаны ордук харыстыыр, кини күүһүгэр эрэнэр, өссө бүк бэринэр этилэр. ПИО ТС
Сэттэ уонтан тахса сыл үөһэттэн дьаһайалларыгар убанан, онуоха бүк бэринэн, олохпут эрдиитин атыттарга туттаран, үүнүөхпүтсайдыахпыт диэбиппит табыллыбатаҕа. «Кыым»
IV
сыһ. Хас да төгүл, хос-хос, хат-хат. ☉ В несколько раз, повторно. Былааннарын үс бүк толорбуттар. Быаны хас да бүк туттахха быстыа суоҕа
◊ Бүк бар — иэҕилин, өҕүлүн, токуруй, төҥкөс гын, төҥкөччү тутта сырыт. ☉ Сгибаться, наклоняться, держать голову лицом вниз
Бүк барыар дылы Бөкчөччү бүгдүгүрбүт Уҥуоҕунан олус оччугуй Оҕонньор киһи Тус иннигэр Токус гына тура түстэ. А. Софронов
Дьиэ таһыттан биир саалаах бартыһаан киирэн иһэн, күүлэҕэ хаһыытаабытынан бүк баран түстэ. Эрилик Эристиин. Бүк баттаа — 1) тугу эмэни токурут, өҕүлүннэр; бүк бар (хол., ыараханы сүктэххэ). ☉ Гнуть, сгибать что-л., гнуться, сгибаться
Семен Ильич, ахсаан ааҕардыы, тарбахтарын бүк баттаталаан көрдө. Амма Аччыгыйа
Тыал Хатыҥ иэмэх таһаатын Күүһүнэн кууһа сатыыр Көмүскэнэр лабаатын Кум-хам тутан бүк баттыыр. С. Данилов
«Эһиги, пионердаах оҕолор, уон төрдүөҕүт»,— диэн баран Жирков уҥа илиитин ылгын тарбаҕын бүк баттыыр. Н. Якутскай; 2) көсп. көҥүл-босхо олордубакка, баттаа-атаҕастаа, көлөһүннээ; ыарыкбаттык буол. ☉ Угнетать, эксплуатировать, давить
Норуоту хаатырга үлэтигэр, умнаһыттыйыыга бүк баттыыр, үүнүөх-сайдыах айылааҕы барытын хам тууйар крепостной тутул маасса сөбүлэммэт уонна бырачыастыыр санаатын үөскэтэр. «Ленин с.». Суох, бу курдук холуонуйа норуотун өр бүк баттаан олоруохтара суоҕа. Н. Якутскай
Уруккуттан бэйэ талааныгар эрэл улахан этэ. Арай ол эрэл аныаха диэри таска быктарыллыбакка бүк баттана сылдьыбыт. Н. Лугинов. Бүк тарт — туох эмэ уһун имигэһи туора тардан токурут (хол., хахыйаҕы), кими эмэ аллараа тардан төҥкөт. ☉ Согнуть, пригнуть к земле что-л. длинное, гибкое (напр., березку), согнуть, нагнуть кого-л.
Эмээхсин наһаа сымсаҕайдык кыыһы [Аанчыгы] ырбаахытыттан харбаан бэйэтигэр бүк тардан ылла. Амма Аччыгыйа
«Манна кыра дьон тойотторо кэллилэр диэбиттэрэ, олор бааллар дуо?» — диэн эмээхсин ыйыппытыгар, сирдьит кыыс бүк тардан ылан кулгааҕар: «Бааллар, бааллар», — диэн хаһыытаан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Кинилэр ол диэки баран, чараҥ быыһыгар киирбиттэрэ, биир үөл хатыҥ сиргэ бүк тардыллан түһэриллибит. Н. Заболоцкай. Бүк тут — тугу эмэни икки эбэтэр хас да хос буолар гына токут. ☉ Свернуть, сложить что-л. вдвое или в несколько раз
Сыарҕа тумус быата буола сылдьар кирис өтүү быһаҕаһын үс хос бүк туппуттара.Күннүк Уурастыырап. «Мэ, дэбиэринэс бу баар...» — биһиги киһибит Буут Уйбаанабыска бүк тутуллубут кумааҕыны уунна. Н. Габышев
Михаил Иванович сиэбиттэн түөрт гына бүк тутуллубут кумааҕыны сулбу таһыйан ылан, тэнитэн баран, дириэктэр иннигэр ууран биэрбитэ. Н. Лугинов. Бүк түс — нөрүччү, төҥкөччү тутун. ☉ Согнуться, наклониться
«Ол курдук абааһы айбыта дуу, таҥара кыраабыта дуу», — диэн баран, Марба санаата хараастан уйадыйда, бүк түһэн олордо. Күндэ
Мэхээс уруулугар бүк түспүтэ. В. Гаврильева
Дьаакыбылап оҕонньор бу аҕыйах сыл иһигэр хаар маҥан баттахтанар, кырдьан уҥуохтуун бүк түһэр. Н. Якутскай