аат.
1. Ханнык эмэ дойдуну аҥаардастыы бэйэтэ салайан, дьаһайан олорор баһылык. ☉ Единовластный государь, монарх, царь
Элбэх тыһыынча сыл анараа өттүгэр былыргы египтяннар бэйэлэрин ыраахтааҕыларын (фараоннарын) уҥуоҕун сүүнэ таас тутууларга көмөллөрө. АТП ОАаММӨС
Бастаан Египеккэ түөрт уонча судаарыстыба баара. Ол судаарыстыбалар ыраахтааҕылара сотору-сотору бэйэ-бэйэлэрин кытта сэриилэһэллэрэ. КФП БАаДИ
[Хабдьыны] хортуоппуйу кытта ыһаардахха — ыраахтааҕы аһа. «Кыым»
2. истор. Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинээҕи кэмҥэ нуучча судаарыстыбатын баһылыга. ☉ Правитель в досоветской России, государь, царь
Ыраахтааҕы илиитэ уһун, сокуон хараҕа сытыы (өс хоһ.). Сорох-сорох саха кырдьаҕастара сэбиэскэй былаастан тэйэн баран, ыраахтааҕыны быыбардыахха дэһэллэр. Күндэ
Тойон, баай уонна ыраахтааҕы баарын саҕана дьадаҥы киһи кыһалҕалаахтык олорбута. Н. Заболоцкай
3. Тугу эмэ соҕотоҕун, аҥаардастыы баһылыыр-көһүлүүр ким, туох эмэ. ☉ Тот, кто безраздельно властвует, властитель, царь
Көтөр кынаттаах ыраахтааҕыта хомпоруун хотой. Амма Аччыгыйа
[Ананий — Ипатийга:] Учуонайдар айылҕа ыраахтааҕытынан киһи буолуохтаах дииллэр ээ, ону эн утарсар инигин. М. Доҕордуурап
Дьиэ иһигэр дьиэлээх ыраахтааҕы баар үһү (оһох). УН ТЭ
△ Инники күөҥҥэ сылдьар ким, туох эмэ. ☉ Первый, лучший среди кого-чего-л.
Алмаас диэн бүтүн аан дойду үрдүнэн саамай күндү таас. Быһата, таас «ыраахтааҕыта». Суорун Омоллоон
♦ Муҥур ыраахтааҕы көр муҥур I
Тыгын диэн нуучча омук сахаҕа кэлиэн иннигэр олорбут, саха былыргы муҥур ыраахтааҕыта буолбут киһи. Саха сэһ. II
Кулууп биир муннугар баҕас — муҥур ыраахтааҕы, бэйэтэ бэйэтигэр хотун. В. Гаврильева
Ыраахтааҕы суола көр суол. [Ахчаанай:] Быйыл кыһалҕам сүрдээх, кыһын сиир бурдук, иһэр чэй, тардар табах суох, ол үрдүгэр ыраахтааҕым суола. А. Софронов
Соппуруон оҕонньор биир эмэ сүөһүнү иитэн, ыраахтааҕы суолун бүөлүөх этибит. Д. Токоосоп
◊ Күн ыраахтааҕы эргэр. — нуучча ыраахтааҕыта. ☉ Русский царь (букв. солнцеподобный). [Алааппыйа:] Күн ыраахтааҕы таҥараттан аналлаах диир буолаллара дии… П. Ойуунускай
Күн ыраахтааҕы омук ыраахтааҕытын кытта сэриилэспитэ икки сыл буолла. М. Доҕордуурап
Үрүҥ ыраахтааҕы көр үрүҥ. Үрүҥ ыраахтааҕы уһулуннаҕына, бэстилиэнэй тыһыынча туолуох, «Амтыын кырыас» төрүөх тустаах сурахтааҕа. П. Ойуунускай
Үрдүк сололоох, үрүҥ ыраахтааҕы сокуонун кэспэккэ туран, саамай кырдьыктааҕынан кэпсиэм диэн, тылгын биэрэҕин дуо? Күннүк Уурастыырап
Омук ыраахтааҕылара Арассыыйа импэрээтэрин — үрүҥ ыраахтааҕыны утары ыыппыт сэриилэрэ улам уһаан, дириҥээн иһэр. М. Доҕордуурап. Ыраахтааҕы былааһа — судаарыстыба ыраахтааҕылаах тутула. ☉ Царская власть, царский режим, царизм, монархия
[Чокуурап:] Билэҕит дуо, доҕоттоор: былыр Өлүөнэ устун эрэһээҥкитэ суох хаайыыга Саха уобалаһыгар, норуот дьолун иһин охсуспут революционердары ыраахтааҕы былааһа уһаарарын? С. Ефремов
Ньүдьү-балай ыраахтааҕы былааһа ыччаты сиртэн сэрбэйэ илигиттэн умса миинэр. «ХС»
Ыраахтааҕы төбөлөөх <көмүс> манньыат көр төбөлөөх. Ырбыт кунан көлөлөөх Дьадаҥы хараҕын уута Ыраахтааҕы төбөлөөх Көмүс манньыат буолара. П. Тобуруокап