сов., однокр. I. (загреметь; зазвучать) ньиргийэ түс, сатараа; грянула музыка музыка ньиргийэ түстэ; грянул гром этиҥ сатараата; 2. перен. (неожиданно начаться) буолан тур; грянула война сэрии буолан турда; грянул бой кыргыһыы буолан турда.

туохт.
1. Тугу эмэ хайа барар, үлтүрүтэр курдук алдьат, хампарыт. ☉ Разбивать, раскалывать
Таас да буоллар дэлбэритэр тэтимнээх дьон бандьыыттарга уун-утары кэлэн иһэллэр. Эрилик Эристиин
Дэриэспэ тааһы Динамитынан дэлбэритэн, Хаҥалас хайатын Халыҥ таһаатыттан Укулаат тимири Уһааран ылбытым. С. Васильев
2. көсп. Киһи дөйөр тыаһын (хаһыытын) таһаар. ☉ Оглушительно шуметь, кричать
Хатан-хабараан саҥата Хайыта ыстанан барда, Суостаах суон модун саҥата Дэлбэриттэн барда. П. Ойуунускай
[Оҕонньор] муоһатын ыга тарта уонна эр бэрдинии хаһыытаан дэлбэриттэ. М. Шолохов (тылб.)
◊ Дэлбэритэ бар - хос-хос хатыланан лүһүгүрээ, ньиргий. ☉ Загреметь, загрохотать (многократно)
Икки уостаах саа утуу-субуу дэлбэритэ бардылар. Эрилик Эристиин
Төбөбүт оройунан хатан баҕайытык этиҥ дэлбэритэ барбыта. Ч. Айтматов (тылб.)

туохт.
1. Туох эмэ охсуутуттан бүтэйдии ньиргий. ☉ Сотрясаться от удара, трястись, дрожать
Будулҕан тумаҥҥа, Чыгдааннаах дьыбарга Түүннэри-күннэри түрбүөтээн ытарга Түннүктүүн, үөлэстиин барыта доргуйар. П. Ойуунускай
Этиҥ этэн ньирилэтэн, халлаан сирдиин доргуйда. Л. Попов
2. Эмискэ күүскэ ыарыыланан ыл эбэтэр уһуннук нүөлүйэн ыарыылан (хол., күүстээх охсууттан). ☉ Внезапно почувствовать острую боль или ощущать затяжную тупую боль (напр., от сильного удара)
Сыттыгы бырахпыт курдук Ньыл гына олоро түһэн Быара доргуйан, Үөһүн таттаран, Үөгүлүү түстэ. П. Ойуунускай
Киһи, доргуйан, дөйө быһыытыйда. Күннүк Уурастыырап
Сүнньэ доргуйбута, Дабыыт иккиһин охтубута. Д. Таас
3. Ньиргийэн чуордук тыаһаан иһилин (хол., тыас, саҥа туһунан). ☉ Гулко и громко разноситься, раздаваться, загреметь (напр., о звуке, голосе)
Хараҥа түүннэргэ хайаҕа-тайҕаҕа саа тыаһа доргуйар. П. Ойуунускай
Сүбэлиирэп саҥата тыйыстык доргуйа түстэ. Амма Аччыгыйа
Баһымньы битигирэс тыаһа кытыл үрдүгэр доргуйа олорор. М. Доҕордуурап

сыһ. Күүскэ, олус, наһаа (хай. суолтатын күүһүрдэн биэрэр). ☉ Сильно, очень, чрезмерно (усиливает знач. гл., обозначает высшую степень, силу совершения действия)
Сарсыҥҥытыгар хараҕым дэлби иһэн турбутум. Онтон ыла куһаҕан харахтаммытым. Амма Аччыгыйа
Хас да чаас устата дьиэни көрдүү сатаабытым. Булбатым. Өлө сылайбытым уонна дэлби аччыктаабытым. Н. Якутскай
Дэлби тиритэн, көлөһүнэ саба түһэрин былаатынан соттумахтыыр. М. Доҕордуурап
◊ Дэлби бар (ыстан) - 1) эмискэ лүһүгүрээ, ньиргийэ түс. ☉ Загреметь, загрохотать, загромыхать; бабахнуть
Саа тыаһа дэлби барар. Күннэй хаһыытаабытынан охтон түһэр. Суорун Омоллоон
Билии тыаны үрдүнэн ракета уота өрө субуруйан тахсан дэлби ыстанна. Амма Аччыгыйа
Этиҥ халлаан оройугар эмискэ дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап; 2) көсп. кыыһыран, абаланан, хайыаххын да булума эбэтэр кыыһыран хаһыытаа. ☉ Сильно рассердиться, разъяриться, прийти в ярость
Трещенков прокурору халбарыччы анньар, «Киэр буолуҥ!» - диэн хаһыытаан дэлби ыстанар уонна маатыралаан кубарытар. Н. Якутскай
«Уһун эрэйдээх, саатар бэргэһэҕин устууй, оттон!» - диэн дэлби ыстанна эмээхсин куолаһа. В. Яковлев
Николай «кубулҕат» диэнтэн дэлби ыстанан: «Мин эйиэхэ букатыннаах тылбын этэбин» - диэбитигэр ийэтэ, дьулайан, күүтэн турда. Л. Толстой (тылб.); 3) көсп. ыарыытыттан хайыта-тырыта барыах курдук буол. ☉ Раскалываться от боли
[Ньукулай:] Оҕонньор, арыгылааххын дуо, бэҕэһээ арыгылаабытым - баһым дэлби барда, ону абырахтаныам этэ? А. Софронов
Кытаанахтык ынчыктаан ылла. Төбөтүн иһигэр хас биирдии килиэккэ, субу дэлби барыахтыы үллэҥнии-үллэҥнии, бэрт кыраттан иҥнэр курдук. Н. Лугинов
Сирэйим үллэҥнэс, иэдэстэрим тириитэ дэлби барыах курдук буоллулар. Т. Сметанин
Ыарыыта ынырык, төбөтө дэлби ыстаныах курдук. И. Петров. Дэлби түс - ыарыылаахтык оҕут. ☉ Сильно ушибиться при падении; упасть
Ол «Кыһыл сыыр» үрдүгэр дабайан тахсан иһэн эмээхсин халтарыйан дэлби түһэн охтор, ол кэннэ ытыыр-соҥуур. Саха фольк. Миитэрэй били дэлби түһэригэр хараҕын маска таарыйбыта, кэрэҕи кэрдэн тириппитигэр соллурҕаан, хараҕа сарсыныгар сохсоччу иһэн тахсыбыта. Амма Аччыгыйа
Маайа аҕата бардаҕын күн сүөһүлэри уулата сылдьан халтарыйан дэлби түһэр. Н. Якутскай. Дэлби тэбии (тэптэрии) - дэлби тэбэр бэссэстибэни эһэн тугу эмэ алдьатыы, суох оҥоруу. ☉ Взрыв
Дэлби тэптэрииттэн халлаан хайдарга, сир сиҥнэргэ дылы гынара. И. Данилов
Арай, дьүккүөрдээхтик сотору-сотору ыытыллар дэлби тэптэриилэр эрэ буолар кэмнэригэр котлован иһэ кураанахсыйан ылара. В. Яковлев
Снаряд быһаччы табыытыттан үрүҥнэр ыстааптара умайан барда, ол кэннинээҕи дэлби тэбииттэн үрүҥ эписиэрэ оҕутта. «ХС». Дэлби тэбэр бэссэстибэ - тас сабыдыал (охсуу, уматыы) түмүгэр эмискэ гааска кубулуйан эстэр бэссэстибэ, булкаас. ☉ Взрывчатка. Дэлби тэптэр - дэлби тэбэр бэссэстибэнэн эһэн тугу эмэ алдьат, үлтүрүт. ☉ Разрушить что-л. взрывом, взорвать
Дөрүн-дөрүн дэлби тэптэрэр тыастар ньиргиһэллэр. И. Данилов
Кинилэр суорба таас хайалары дэлби тэптэрэллэрэ, быһыт сүнньүн дириҥэтэллэрэ. «ХС»
Аны соболоох күөллэргэ бултаан баран хайаан да, олох сокуон курдук, дэлби тэптэрэн баран бараллар. «Чолбон»

сыһ. Олус күүскэ, наһаа, дэлби (хайааһын күүһүн, эрчимин көрдөрөр). ☉ Вдребезги, на мелкие куски, в порошок; сильно, чрезмерно (усиливает знач. гл., выражая интенсивность действия)
Харытыана эрэйдээх сүрэҕэ нүөлүйбэхтээтэ, бэркэ абаланна, сарылыы-сарылыы сэптэрин-сэбиргэллэрин үлтү сынньыан баҕарталаата. П. Ойуунускай
[Ньукулай] тутан турар бытыылкатын сиргэ үлтү быраҕан баран, тахсар. А. Софронов
Онтон миэхэ туох да тылы этиппэккэ үлтү таһыйан барда. Эрилик Эристиин
Өрүүскэ үлтү кыыһырбыт, кэлэн дьиэ ойоҕоһугар кыраабылын талыр гына быраҕар. Күндэ
Өттүк баттанан туран үлтү күргүйдээбит. П. Тобуруокап
«Тугу-тугу лахсыйар дьахтарый!» — диэн, үлтү мөҕөн, түһүлгэттэн үүрэн таһаарбыттар. С. Зверев
♦ Үлтү түһэ сыста — өттүгүн эрэ үлтү (тосту) түспэтэ диэн курдук (көр өттүк)
Аттаах киһи үөрүүтүттэн үлтү эрэ түспэтэх. Н. Заболоцкай
Үөрэн үлтү түһэ сыста. Софр. Данилов. Үлтү сыс — урусхаллаа, суох оҥор (хол., өстөөҕү). ☉ Уничтожить, разгромить (напр., врага)
Поэт Валерий Чиреев «Өстөөҕү үлтү сынньыахха» диэн кыра поэманы бэчээттэппитэ. Софр. Данилов
Хааннаах бандьыыт аймаҕын Үлтү сынньан эспиппит. А. Бэрияк
Псков уонна Нарва аттыгар ньиэмэс талабырдьыттарын олоччу үлтү сынньыбыттара. «ХС». Үлтү тэбис — урусхаллаа, төрдүттэн суох гын, имири эс. ☉ Раздавить, растоптать, уничтожить полностью
Үс күлэр ньүкэни Үс үйэ тухары Үллүбэт гына Үлтү тэпсиэхтэрэ, Ийэ уустары Имири быһыахтара. П. Ойуунускай
Бүөбэйдээбит көмүс чыычаахтаргыт Бүтүн Европаны эргийбиттэрэ, Арҕаа фашист адьырҕаны Арҕаҕар үлтү тэпсибиттэрэ. С. Васильев
◊ Үлтү бар (ыстан) — 1) үлтүрүй, хампарый, бытарый. ☉ Расколоться на мелкие части, разбиться вдребезги
Баҕар, сарсын сир шара үлтү барыа. И. Гоголев
Улахан хаппыт буорунан аты быраҕан кыыһыннарда, буор ат кулгааҕар түһэн үлтү ыстанна. М. Доҕордуурап
Сулус үлтү ыстанар Суостаах тымныыта, Тыын быстар, санаа сарбыллар Чымаан тымныыта Таҥнары сатыылаата. Доҕордоһуу т. Таастара үлтү баран хаалар. МАП ЧУу; 2) эмискэ олус улаханнык тыаһаа. ☉ Загреметь, загрохотать
Үс этиҥ тыаһын холбуу туппут курдук тыас үлтү ыстанан барда. П. Ойуунускай
Ол турдаҕына сүрдээх улахан тыас тыаһа үлтү ыстанна да, дьиэ ортотугар муус булгунньах саҕа уот кэлэн дууллас гына олоро түстэ. Ньургун Боотур. Үлтү көт (көтүт) — үлтү кумалаан алдьатар, өлөрөр-өһөрөр курдук солоон аас (хол., туох эмэ улахан күүс эмискэ кэлэн саалларыттан). ☉ Двигаясь с большой скоростью, разрушать, крушить, сметать всё на своём пути
Оноҕос тиийэн [куоҕас] иэччэҕин уҥуоҕун үлтү көттө. Саха ост. I
[Уу быһыты] Үтүрүйэн көрүтэлиир Үлтү көтүөн баҕаран Төттөрү тэйэн бирилиир Кыаҕын баһыйтаран. Баал Хабырыыс
[Суоппар] суолга биэс бөрөҕө түбэспититтэн, иккитин массыынанан үлтү көтүттэ. «Кыым». Үлтү түс — 1) Үөһэттэн түһэн үлтүрүйэр, хампырыйар курдук алдьан. ☉ Упав с высоты, разбиться вдребезги
Муннугар хатаабыт ачыкыҥ мүччү ыстанан чэрэниилэ иһитигэр үлтү түспэт эбээт! Амма Аччыгыйа
Иһит тыаһа лыҥкынаата. Биир ыстакаан төкүнүйэн муостаҕа үлтү түстэ. Н. Лугинов
Бодунуоһуттан курустаал бакаал муостаҕа үлтү түһэр. Н. Якутскай; 2) улаханнык эчэйэр эбэтэр өлөр курдук үрдүктэн оҕун. ☉ Разбиться насмерть или получить большие увечья, падая с высоты
Уол үлтү түһүөҕүн баҕаран Үөһэттэн дьурулуур аллара. И. Гоголев
«[Луха] адьас үлтү түспүт быһыылаах», — Ананий харбыт курдук быһыттаҕастык эттэ. М. Доҕордуурап
[Сүөкүлэ:] (ытыыр, олорор) Кииригиэм, доҕоруом, бу төрөөбүт-үөскээбит хайаҕар кэлэн үлтү түһэн өлбүтүҥ тугун кыһыытай-абатай... С. Ефремов
Өксөкү таҥнары кулахычыйан, үлтү түһэн эрэр. И. Федосеев
Үлтү тэптэр — дэлби тэптэр диэн курдук (көр дэлби). Арай бассабыыктар куораты үлтү тэптэрэн кэбиспиттэр. Амма Аччыгыйа
[Миша:] Кыаттардаххытына бэриммэккэ, балаҕаҥҥытын кытта барытын үлтү тэптэрээри, буораххытын, сэпкитин чөмөхтүү куппуккут. Л. Габышев
ср. каракалп. унтау ‘дробить (мельчить)’, бур. үлти татаха ‘истрепать’