прил. тюль; тюлевая занавеска тюль быыс.

1) трепыхаться; колыхаться; быыс тыалтан тэлибириир занавеска колышется от ветра; 2) перен. разг. быстро и невнятно говорить, тараторить.

I пыж; саа быыһа ружейный пыж.
II 1) занавес; занавесь, занавеска; перегородка; сцена быыһа занавес сцены; таҥас быыс занавеска из ткани; дьиэ быыһа перегородка; 2) щель, щёлка; хаптаһын быыһынан көр = смотреть в щель между досками; 3) межа, граница; сир быыһа межа.

уст. 1) копоть, сажа; тордох сарыы продымлённая ровдуга; тордох сон верхнее пальто из продымлённой ровдуги; 2) занавеска (отгораживающая, напр. спальное место); 3) уст. ураса из ровдуги.

сов. что саба тарт; задёрнуть занавеску быыһы саба тарт.

несов., отдёрнуть сов. что сулбу тарт, арыйа тарт; отдёрнуть руку илиигин сулбу тарт; отдёрнуть занавеску сабыыны арыйа тарт.

1) приоткрывать; открывать, раскрывать; быыһы арый = отвернуть занавеску; кинигэни арый = раскрыть книгу; 2) открывать, делать открытие; саҥаны арый = сделать открытие.

I
аат., эргэр. Дьиэ, ураһа, хаппахчы о. д. а. ааннарын үөһэттэн түһэр тирии, туос сабыылара; тирии халҕан. ☉ Кожаная или берестяная занавеска в дверном проеме дома, урасы (летнего жилища якутов), чулана и т. п., опускаемая сверху; дверь, обшитая кожей
Биэриэх буолбуккун Биэрэ иликкинэ, Кыратык даҕаны Кынныһаҕым этэ диэммин, Дьиэлгин тэлэйэммин, Дьиэҕэр киирэммин, Биир тылы кэпсэтиэм суоҕа. П. Ойуунускай
Оҕонньор сүр чэпчэкитик ойон туран дьиэли арыйа тардан биэрдэ. Болот Боотур
[Бакыыһа кинээс:] Дьэ, тахсан тэһиин тутан, дьиэл аһан киллэртиэҕиҥ. Эрилик Эристиин
ср. др.-тюрк. ел 'вход, дверь'
II
аат., балык. Муҥха таҥыллыбатах матырыйаала (сороҕор илим матырыйаалын эмиэ ити курдук ааттыыллар). ☉ Материал для невода (иногда так называют и материал для сети)
Наар илими, дьиэли тиирэннэр, икки өттүнэн букатын сүүһүнэн миэтэрэлээх кынат оҥороллор. Багдарыын Сүлбэ

1. сап I диэнтэн хай. аата. Тэпилииссэни сабыы. Сайын ходуһаны сабыы. Ороскуоту сабыы
   □ Капитал хараҥа хаайыыта, Хараҕы, санааны сабыыта Эйиэхэ сүтүөҕэ, Эдэр күүс үүнүөҕэ. П. Ойуунускай
2. Тугу эмэ сабар мал, тэрил, таҥас. ☉ Покрывало, занавеска, заслонка, настил. Умуһах сабыыта. Аан сабыыта
   □ Түлүк бараан түүн ийэ Түҥ хара сабыытын Аргыый аҕай түүрэн Арҕаа саҕахха түһэрдэ. С. Васильев
   Аһаҕас түннүгүнэн салгын салгыйан Ньургуһун бүрүнэ сытар чараас сабыытын аргыый аҕай хамсатан ааһара. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Булуус кырыс сабыыта ыһыллан хаалбыт. Н. Заболоцкай
3. хаарты. Хаартыны үрдүкү хаартынан охсон ылыы. ☉ Покрытие карты партнёра старшей картой
   Дьокуускайга биирдэ Лыыкка Бүөтүр Тыппааттан отут үс тыһыынчаны биир сабыынан охсубутун илэ харахпынан көрбүтүм. Болот Боотур
   ♦ Сабыы биэримэ кэпс. — мөккүһэн тутуһуннарыма, этэрин барытын самнаран ис. ☉ Не давать возможности кому-л. вставить слово в споре
   «Дьэ, доҕоор, горуох ыһыытыгар кыайдылар, — диэбитэ Данилов. — Сүүс гектары олоччутун биһиэхэ көлбөрүйдүлэр, мөккүһэн көрдүм да сабыы биэрбэтилэр». «ХС». Сирэйин сабыыта — ким эмэ, дьиҥнээх сирэйин кистээн тугунан эмэ үчүгэй буолан көстө сатааһына. ☉ Маска, скрывающая истинное лицо
   Кинилэр син биир хааннаах бандьыыттар, сирэйдэрин сабыыта эрэ атын. И. Бочкарёв
   ◊ Орон сабыыта — орону сабар таҥас (чараас суорҕан, түүл). ☉ Покрывало для кровати
   Манна ураты кэрэ түннүк орон сабыыларын, остуол сабыытын уонна салфеткалары… көрүөххэ сөп. В. Чиряев. Оһох сабыыта — оһох үөлэһин сабар чугуун хаппах. ☉ Печная крышка, заслонка
   Өксөөн оһох турбатын төрдүн ойоҕоһугар баар чугуун сабыыны төттөрү-таары тардыалаан көрдөрөр: — Оһоххут сабыыта бу. С. Маисов. Сирэй сабыыта — өлбүт киһи сирэйин сабар маҥан таҥас. ☉ Белое покрывало, которым накрывают лицо покойника
   Харытыана сыарҕаҕа сирэйин сабыыта сиидэһи арыйа баттаат, кэннинэн чинэрийэ түстэ. Амма Аччыгыйа. Түннүк сабыыта — түннүгү хаххалата ыйыыр таҥас. ☉ Оконная занавеска, штора
   Муся туран түннүгүн сабыытын арыйа баттаата. Халлаан илин кырыыта суһуктуйан эрэрэ. П. Филиппов

даҕ.
1. Аарыгынан киэргэтиллибит. ☉ Украшенный побрякушками, погремушками (напр., узда, бубен, занавеска)
Аарыктаах ат баһын быатын тыаһа Айаарда-куйаарда, Айгырастаах кымньыы тыаһа Кыһыгыраата-куһугураата. Күннүк Уурастыырап
[Ньургун Боотур] аарыктаах халҕаннарын аһа баттаан, тахсан ойдо. Ньургун Боотур
Кырааскалаах, аарыктаах дугалаах, өйөнөрдөөх доруобуна сыарҕалаах, икки бэрт аттар түһэн иһэллэр эбит. Эрилик Эристиин
2. Ыраахха дуораһыйар, дорҕоонноох (хол., албан аат, аат-сурах). ☉ Широко, далеко известный (напр., о славе)
Аарыктаах чуораан Албаннаах ааппын Арҕара сураан, Аан маҥнай миигин Ааттаан биэр — диэтиҥ. Эллэй
Фронтовиктар диэн аарыктаах ааттаах [дьиэбитигэр] иһэрбит. «ХС»
△ Сүдү, улуу, дьоһун (дорҕоону, муусуканы, айылҕа көстүүлэрин этэргэ). ☉ Величественный (обычно о звуках, музыке, явлениях природы)
Тулаайах таас уонна бөлөх тиит аарыктаах наҕыл үөрүүтүн үргүтэн кэбиһиэхпит диэн сэрэммит курдук биһиги ол очуос төбөтүн саҥата суох одуулаһан турдубут. В. Короленко (тылб.)
Бытааннык утуусубуу, салгын долгуннарын долгулдьутан аарыктаах дорҕооннор ньиргистилэр. Л. Толстой (тылб.)
◊ Аарыктаах айан суола эргэр. — былыр буостаны таһар улахан айан суола; унньуктаах, эндирдээх уһун суол. ☉ Старинный почтовый тракт; большая, дальняя, трудная дорога
Ньургун — дохсун эр бэрдэ киһи, аарыктаах айан суолун чуо кини арыйа баттаан, манна тиийэн кэлэргэ дылы гыммыттара баара. Амма Аччыгыйа
Тыалы, буурҕаны сырсан бурҕачытаммын, Аарыктаах айан суолун эбии тэлэйэммин бара турдарбыан. Н. Босиков. Тэҥн. хоболоох суол