II несов. см. заняться II.

I несов. 1. см. заняться I; 2. (работать, учиться) үөрэн, үлэлээ, үлэлэс; заниматься в университете университекка үөрэн; заниматься с учениками үөрэнээччилэри кытта үлэлээ.

возвр. от дьаһай = 1) заниматься своими делами; оккун-маскын дьаһан = заняться домашним хозяйством; 2) заботиться о себе, обслуживать себя; оҕонньор кыайан дьаһаммат старик не может позаботиться о себе.

сов. разг. 1. гын, хайаа; я ничего не могу с ним поделать мин кинини хайыыр да кыаҕым суох; 2. (заняться чем-л.) оҥор; что бы мне ещё поделать? өссө аны тугу оҥо-руохпун сөбүй?

туохт. Кылгас кэмҥэ тохтоон быстах дьыаланан дьарыктан, эбэтэр сынньан (үксүгэр ханна эмэ айаннаан иһэн). ☉ Делать кратковременную передышку, остановку, чтобы заняться делом или отдохнуть (обычно о путниках)
Айан дьоно аараан, табаларын сынньата таарыйа дойду киһитин кытта ону-маны сэлэспитинэн барбыттар. «ХС»
Хайаларга аараан, сынньанан ааһар Ыар хара былыттар Мэйи сиригэр тымныы уунан тибиирэллэр. Л. Попов
Кыыс Амма уҥуоргу мырааныгар Хотойдор тохтоон аарыыллара, Күнүскү күндэлэс урсунугар Күн түһэн дьиримнии сытара. С. Данилов

туохт.
1. Күүһүҥуоҕуҥ батарбакка тэбэнэтир, тугу эмэ гыныаххын күүскэ баҕар; үлүһүйэн туран оҥор. ☉ От избытка сил, энергии зажечься желанием чем-л. заняться; дурачиться, озорничать от избытка «дурной» силы, энергии (о молодых людях)
[Сыллай] туста сылдьар икки бөҕөскө ойон тиийэн, икки ардыларыгар харыларын батары биэрэн баран, туора хаһыйталаата уонна биир-биир хам баттаталаан кэбистэ. Кыдьыгырдаҕа үһү! Амма Аччыгыйа
Туймаада быйаҥнаах хонуутугар от охсоллорун суохтаан, ахтан эттэрэ-хааннара кыдьыгырбыт, бугуһуйбут Түмэрэй Бөҕө уолаттара саха хотуурунан киирэн охсон тэлэкэлээн барбыттара. Далан
Хатылы [киһи аата] кыдьыгыран, киргили кытта сырсара үһү. Р. Кулаковскай
2. Туохха эмэ олус үлүһүй, баҕар (үксүн куһаҕаҥҥа). ☉ Питать страсть, пристраститься к чему-л. (особенно к дурному, плохому)
[Арыгыга] Кырдьаҕастыын кыдьыгырдылар, Эдэрдиин имэҥирдилэр, Көрсүөлүүн көҕүйдүстүлэр, Мэниктиин мэҥийдилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыһыл көмүспүт Кыдьымахтанан көстүбүтүгэр, Кылааннаах түүлээхпит Кырыытынан кыстаммытыгар Кыраныысса улаҕатыттан Кыйаар сирдэртэн Кыдьыгыран иҥсэрбиттэр. Е. Иванова
3. көсп., харыс т. Сыстыганнаах ыарыынан ыарый; ыарыыга сыһын (сүөһү туһунан). ☉ Заразиться, страдать какой-л. заразной болезнью (о домашнем скоте)
Сүөһү дьүүкээрэн, кыдьыгыран барбыта. «ХС»

1) ладонь; оҕо ытыһа детская ладонь; үтүлүк ытыһа ладонь рукавицы; ытыс таһа тыльная сторона руки; ытыс хаптаҕайа поверхность ладони; ытыс кырыыта ребро ладони; чэрдээх ытыс а) мозолистая рука; б) перен. человек физического труда; 2) лапа; эһэ ытыһа лапа медведя; 3) перен. горсть; ытыс бурдук горсть муки; биир ытыс отон горсть ягод; биир ытыс одна горсть чего-л. (мера сыпучих тел) # салыҥнаах ытыс счастливая рука (букв. ладонь); түүлээх ытыскар түһэр = принять с распростёртыми объятиями (букв. опустить на мягкие ладони); ытыскар силлээ разг. поднатужиться, собрать все (свой) силы (для совершения чего-л.); ытыс-кын сотун = остаться ни с чём (букв. вытереть свою ладонь); ытыскын тоһуй = просить подаяние (букв. подставить свою ладонь); ытыс таһынар ыас хараҥа непроглядная тьма; ытыс таһыныыта аплодисменты; ытыс тэһэҕэс расточительный, мот; ытыһа кыһыйар у него руки чешутся (т. е. хочется подраться или заняться чём-л.; также является приметой к получению чего-л.); ытыс үрдүгэр түһэр = носить на руках (букв. принимать в объятия); ытыс саҕа мало, капельку, чуть-чуть (букв. с ладонь); ытыһын далыгар в его силах, в его возможностях (сделать что-л.).

1. даҕ.
2. Сололоох, бокуойдаах; тугу да гынара суох. ☉ Не занятый делами, свободный от дел
   Мин сайыны быһа иллэҥ киһи буолан хааллым. Амма Аччыгыйа
   Дьэллик иллэҥ киэһэтигэр бэйэтин олоҕуттан, көрбүтүттэн-истибититтэн сээкэйи кэпсиир. Н. Заболоцкай
   Билигин киһи үксэ иллэҥ кэмэ. М. Доҕордуурап
   «Көрө иликкин дуо?» - Арбатскай иллэҥ илиитигэр сурунаалы утары аспыта. В. Яковлев
3. Туһаныллыбакка, туттуллубакка турар (туох эмэ); ким да ыла, киирэ илик (миэстэтэ). ☉ Незанятый, свободный, вакантный (о должности, служебном месте)
   Институтка иллэҥ миэстэ баар буолбут.  Өйүө лэппиэскэтин тобоҕунан куһуоктаан чэйдээн баран, биир иллэҥ муннугу булан сытта. А. Софронов
   Киһи хаама түһүөх иллэҥ сирэ суох. Софр. Данилов
   Иллэҥ олоппос турарыгар икки атаҕын тэллэччи быраҕан, дьоһуннаахтык олорунан кэбиспитэ. А. Бэрияк
4. аат суолт. Киһи үлэлээбэт, тугунан да дьарыктаммат кэмэ. ☉ Досуг, свободное время
   Хата, иллэҥнэр оҕоҕор саатыырыгар туох эмэ оонньуурда оҥорон биэрээр... А. Софронов
   Мин көмөлөһүөхпүн сөп иллэҥмэр. Н. Лугинов
   «Николай Леонидович, ону-маны, иллэҥҥэ ахтыахпыт», - диэн Сокольников киһитин ситэ этиппэтэҕэ. И. Федосеев
5. сыһ. суолт. Туһалааҕы тугу да гыммакка, үлэлээбэккэ. ☉ Без дела, без занятия, праздно
   Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот (өс хоһ.). Эр киһи, төһө да иллэҥ олордор, тугу да көмөлөспөт. А. Софронов
   Ханна да бэлэм кыстанан турбатах кырабааттары, утуйар таҥастары …… хомуйан, ханна да иллэҥ кэтэһэн олорботох араас үлэһиттэри түмэн тоһуйбуттар. Амма Аччыгыйа
   ♦ Өлөр да солото (иллэҥэ) суох - төрүт, адьаһын иллэҥэ суох. ☉ Чрезвычайно занятый, занятый по горло (букв. и умереть некогда)
   Билигин аҕай адьас өлөр да иллэҥэ суох күннээҕи үлэ түбүгэр сылдьыбыт бары дьыалалара, доҕор иэдээнигэр тэҥнээтэххэ - бытарыйан көһүннүлэр. Н. Лугинов. Туос иллэҥ - букатын тугу да гынара, дьарыгырара суох, олох иллэҥ. ☉ Совершенно свободный от всяких дел (нечем заняться)
   Мин сарсын туос иллэҥмин. Амма Аччыгыйа
   Биир күн туос иллэҥ буоллахпына, тулуйбакка өлө сыһабын. Н. Заболоцкай
   Туос иллэҥ буоллаххына соҕотох биир да күн бүтэн биэрбэккэ муҥнуур. А. Бэрияк. Ыт иллэҥэ күл.-ооннь. - холку, быыс булан барар-кэлэр, сүүрэр-көтөр үлэлээх киһини этэллэр. ☉ О человеке со свободным режимом работы, работающим без напряжения (букв. собачий досуг)
   Сопхуоска «инженер по технике безопасности» диэн дуоһунастаах, ыт иллэҥэ диэн кини. Н. Лугинов
   Киниэхэ - кэпсэтии, болдьоһуу, быһаарсыы. Ийэм этэригэр диэри, ыт иллэҥэ диэн кини. «ХС»
   ◊ Иллэҥ олоруохтааҕар - тугу да гыммакка таах олоруохтааҕар. ☉ Чем зря (напрасно) сидеть (лучше делай что-л.)
   Иллэҥ олоруохтааҕар эттэ сиэ эрэ! А. Софронов

1. аат.
2. Суруйарга, бэчээттииргэ, уруһуйдуурга, онтон да атыҥҥа туттуллар мастан, өрбөхтөн оҥоһуллубут чараас хачыгырас матырыйаал. ☉ Бумага
   Суруйар кумааҕы. Хаһыат кумааҕыта. — Маайа лэппиэскэ тоһута тутан кумааҕыга суулуур. Н. Якутскай
   Лоскуй-лоскуй кумааҕылары иннигэр уурда, харандааһын таһаарда. Т. Сметанин
   Остуол үрдүгэр суруктаах кумааҕылар бэрээдэгэ суох ыһылла сыталлар. М. Доҕордуурап
   Биһиги эрабыт үйэтигэр кытайдар кумааҕыны айбыттара: кумааҕыны өрбөхтөн, хатырыктан уонна бамбуктан оҥороллоро. КФП БАаДИ
3. Дьыала суруга, докумуон. ☉ Документ
   Сургуус бэчээттээх кумааҕыны Кууһума суруксут бэрт өр ааҕар. Н. Якутскай
   «Эйигин оройуон киинигэр манна хааллардым. Бирикээһиҥ бу баар», — диэн баран, лоскуй кумааҕыны Алексаҥҥа уунна. Р. Кулаковскай
   Хайыамый, бу үөһэ тэрилтэҕэ барар кумааҕы, онон хайаатар да хос бэчээттээтэххинэ табыллар. С. Ефремов
4. көсп. Кумааҕы харчы. ☉ Бумажные деньги
   Эдэр киһи... үөрүүтүгэр өрө өндөҥөлөөн кэбиһэ-кэбиһэ, биэс сүүстээх кумааҕыны хондуукторга биэрдэ. Амма Аччыгыйа
   Мундербек сиэбиттэн улахан кумараанньыгы ылан барыта уоннуу солкуобайдаах сүүрбэ кумааҕыны ааҕан оҕонньорго илтэ. Эрилик Эристиин
   Кумааҕынан сүүрбэ аҕыс солкуобай, биэс солкуобайдаах кыһыл көмүс харчы баара. М. Шолохов (тылб.)
5. даҕ. суолт. Кумааҕыттан оҥоһуллубут. ☉ Бумажный
   Кини икки кумааҕы суулаах бэлэҕи харбаан ылла. Суорун Омоллоон
   Ити туохтара чөмөхтөһөн сытар буоллаҕай? Кумааҕы кууллар. В. Гаврильева. Төбөтүгэр үс муннуктаах кумааҕы бэргэһэлээх. П. Павленко (тылб.)
   ♦ Кумааҕыга <эрэ> хаал (баар) калька — туолбакка хаал, олоххо киирбэккэ хаал (хол., суруллубут былаан). ☉ Оставаться (лишь) на бумаге
   Били дьыалабыт кумааҕыга эрэ хаалла дуу? — Үчүгэй, кэскиллээх былаан хотоннору механизациялааһыҥҥа оҥоһуллубута. Ол үксэ кумааҕыга хаалла. «ХС»
   Ол аата, бурдук үүннэрэр звенолар тэриллиилэрэ диэн — харах баайыыта, кумааҕыга эрэ баар көрүнньүк дьыала. П. Егоров. Кумааҕы курдук — хаана суох, кубархай (сирэй туһунан). ☉ Бледный, бескровный, белый как бумага (о лице)
   Симон сирэйэ кумааҕы курдук маҥан. Л. Попов
   Тэтэркэй бэйэлээх иҥэ кумааҕы курдук, кубарыйан хаалла. М. Доҕордуурап. Кумааҕыны <эрэ> (кумааҕы сирэйин) марайдыыр калька — туох эмэ интэриэһинэйэ, туһата суоҕу суруйар. ☉ Марать, пачкать бумагу
   Итинник ымпыктары-чымпыктары, була-була муспут киһи, бука, хас да лиис кумааҕы сирэйин марайдыа эбитэ буолуо. Күннүк Уурастыырап
   Сүрэҕиҥ уулла таптаабат, …… Сүрэҕиҥ дьолго таласпат, Төлөннүрбэт буоллаҕына — Кумааҕыны марайдаама. С. Данилов. Кумааҕы үрдүгэр түс сөбүлээб. — тугу эмэ гыныахтааххын оҥорбокко суруйбутунан, аахпытынан бар. ☉ Взяться за перо, за чтение вместо того, чтобы заняться чем-л. более важным
   «Тукаам, кэллэ кэлээт, кумааҕы үрдүгэр түстэххиний, ийэҕэр көмөлөс эрэ», — диэтэ Дайыыла кыыһа кинигэ тутуурдааҕын көрөн. Софр. Данилов
   ◊ Хара кумааҕы кэпс. — сэриигэ сылдьар буойун өлбүтүн туһунан төрөппүттэригэр, аймахтарыгар биллэрэр сурук. ☉ Официальное извещение родным о гибели военнослужащего, похоронка
   [Ийэ:] Үнүрүүн дьукааҕым Балбаара эмээхсин уола өлбүтүн туһунан хара кумааҕыны тутта. И. Гоголев
   Хара кумааҕылар — көмүү кумааҕылара кэллэхтэринэ, онно аилга биир күн икки-үс дьиэҕэ ытааһынсоҥооһун, кырыыс-таныар ыҥсалыйара. Ч. Айтматов (тылб.)
   русск. диал. гумага

мест. 1) вопр. что (по отношению к человеку не употр.); итинэн тугу этээри гынаҕын ? что ты этим хочешь сказать? тугу аҕаллыҥ ? что ты принёс?; тугу баҕарар что угодно; тугу гыныамый ? а) что мне делать?, чем мне заняться?; б) что поделаешь, делать нечего; тугу гыныахха ? что делать?; тугу да эт что ни говори; тугу диэм баарай ! что и говорить!; что я могу сказать; тугуҥ ыалдьар ? что у тебя болит?; туохха тэһэ астараммын? и чего это я вдруг?, и зачем это я вдруг? (говорят, осуждая свой опрометчивый поступок); туохха тэһэ астараммын онно ыстаммытым буолуой ? и чего это я вдруг туда сунулся?; туох ааттааҕын өр буоллуҥ ? что ты так долго? (говорит тот, кто ждёт): туох баарынан всё, что есть; туох баарынан киниэхэ көмөлөһөр он помогает ему, чем может; туох күүһэ баарынан сүүрдэ он побежал изо всех сил; туохтан үөрэҕин ? чего ты радуешься?; до радости ли тут?; туох-туох диигин ?! что же это ты говоришь?!; как ты можешь так говорить!; туох туһугар ? ради чего?; туох харсай терять нечего; была не была; туоххунан истэҕин ? неодобр, чем ты слушаешь?; туох эрэлэй чего доброго; 2) неопр., употр. в сочет. с частицами эмэ , эрэ , да, даҕаны , ханнык : туох эрэ что-то; кини тугу эрэ кэпсиир он что-то рассказывает; ыраах туох эрэ хараарар вдали что-то чернеет; туох да (даҕаны ) ничего; ничто; кинини туох да тохтотуо суоҕа его ничто не остановит; туох да буолбатаҕын курдук как будто ничего и не случилось; как ни в чём не бывало; туох да буолтун иһин что бы ни случилось; туохха да уурбат он ни во что не ставит кого-что-л.; туохха да туһата суох ни к чему не годный; абсолютно бесполезный; мин тугум да ыалдьыбат у меня ничего не болит; туохтааҕар да күндү дороже всего, что есть (на свете); тугу да диэбит иһин что ни говори; туох эмэ что-нибудь; туохта эмэтэ аҕалыҥ дайте что-нибудь; туох ханнык а) ничего; туга ханныга биллибэт ничего определённого; б) что за...; туох ханнык дьоннорун билиэххэ надо узнать, что за люди; тугун баҕайытай неодобр, что же это такое; тугун баҕайытай , аныаха диэри утуйа сытарыҥ ! что же это такое, до сих пор спишь!; туох аатай что это, что это такое; туох аатай , тоҕо биһиги кинилэр оннуларыгар үлэлиибитий ? что это, почему мы за них работаем?; туох ааттаах что за; туох ааттаах үчүгэй уолай ! что за красивый парень!; туох баҕайытын выражает неодобрение, недоумение говорящего по поводу надоевшего явления; туох баҕайытын дьааһыйан хааллым ! и что за зевота на меня напала!; туох билиэй кто его знает, кто знает; туох билиэй , буолуо даҕаны кто его знает, может быть; туох буолуой ничего; туох буолуой , кини да бардын ээ ! ничего, пусть и он идёт!; туох үлүгэрэй выражает несогласие, возмущение говорящего: туох үлүгэрэй , биир киһиэхэ итиччэ үлэни сүктэрэллэр ! что это такое, как можно навалить на одного человека такую работу!; туох ханнык иннинэ прежде всего; кини , туох ханнык иннинэ , гөрөппүттэригэр сылдьыбыта он прежде всего навестил родных.