I 1) закрывать, запирать (на крючок, на замок), заблокировать; ааны хатыырынан хатаа = закрыть дверь на крючок; күлүүһүнэн хатаа = запереть на ключ; 2) прибивать что-л. (гвоздём); тоһоҕонон хатаа = прибить гвоздём; 3) перен. удерживать в памяти, запоминать; кытаанахтык өйгөр хатаа = крепко запомнить что-л.
II похолодать (весной); бүгүн хатаабыт сегодня похолодало.

1) помнить, запоминать; кини былыргыны да өйдүүр он помнит и старину; эйигиттэн иэстэниэ , ону ейдее с тебя взыщется, запомни это; 2) вспоминать; кини туох диэбитин ейдее эрэ вспомни-ка, что он говорил; 3) понимать, разуметь, постигать; тугу да өйдөөбөппүн ничего не понимаю; өйдөөн иһит слушай внимательно (букв. слушай понимая); ейдеен кер= пытаться понять, уразуметь что-л., стараться вникнуть во что-л.; өйдөөбөккө хаал = не понять, не успеть понять что-л., вникнуть в смысл чего-л.

туохт.
1. Кими эмэ тугу эрэ билэргэ, сатыырга уһуй. ☉ Передавать кому-л. какие-л. знания, навыки, учить, обучать
Эһэтэ Болугур оҕонньор сиэнин уол оҕолуу, эр киһилии булка үөрэппитэ. Н. Якутскай
Эн [хаҥкыны] сатаабат буоллаххына, мин үөрэтиэхпин син. Н. Лугинов
Мин Иван Николаевич диэммин, учууталбын, эһигини оскуолаҕа үөрэтэ кэллим. Н. Якутскай
Киһи өйүгэр түһэрдик, астыктык уонна бэйэтэ көтөҕүллэн үөрэтэрэ. Суорун Омоллоон
2. Тугу эмэ үчүгэйдик билээри, өйдөөн хаалаары анаан дьарыктан. ☉ Усваивать, запоминать, изучать
Онно олорон пограничнай сулууспа устаабын үөрэтэн тахсыбытым. Н. Якутскай
Оҕолоро остуолга утарыта олорон, дьылыйан уруоктарын үөрэтэллэр. Н. Габышев
Биһиги ити күнү быһа хаартаны үөрэттибит. Ф. Софронов
«Толкуйдуоҕум, уопуттары ааҕыам, быраабыланы үөрэтиэм», — диэтэ Таня. М. Доҕордуурап
3. Туох эмэ ис дьиҥин билээри чинчий, ырыт. ☉ Глубоко изучать, исследовать что-л. Саха тылын дьиҥнээхтик баһылаата, саха фольклорун, этнографиятын, историятын үөрэтэр, чинчийэр. Л. Попов
Хас биирдии саҥа докумуону, туоһу көрдөрүүтүн силиэдэбэтэл хайаан даҕаны чинчийэн, үөрэтэн көрүөхтээх. М. Попов
Кини дьүкээбил уотун үөрэтэр лабораторияны салайара. В. Яковлев
♦ Үөрэтэн биэр — өйдөөн хааларын курдук кэһэтэн биэр. ☉ Проучить, наказать для острастки кого-л.
Ийэтэ ыйытыыта суох ылар да, хаһаанар да сатамматын, оннук киһини үчүгэй аҕайдык иэнин хастаан, үөрэтэн биэрэр наадатын …… өйдөтөр. Н. Заболоцкай
Тойон дьаамсыгын онно үөрэтэ түһэн биэртэ — аны киһини мээнэ бадарааҥҥа киллэрэн тэбистэрбэт буол диэн. «ХС»