совм.-взаимн. от хаан-наа-баастаа = наносить друг другу раны; избивать друг друга до крови.

1) обезображивать, уродовать; делать безобразным, уродливым; дьиэтин хомуйан дьүһүлээтэ он безобразно убрал свою квартиру; 2) перен. разделываться, расправляться с кем-чем-л.; избивать кого-л.

1) рубить, разрубать мясо; эт эттиир сүгэ топор для рубки мяса; сүөһүнү эттээ = рубить тушу; 2) анатомировать; 3) перен. разг. наносить побои кому-л., бить, избивать кого-л.; 4) давать напрокат (рабочий скот).

1) топтать; атаххынан тэбис= топтать ногами кого-что-л.; үлтү тэбис= затоптать; вытоптать; тоҕо тэбис= растоптать (в лепёшку); дэлби тэбис= затоптать; хампы тэбис= растоптать (напр. что-л. хрупкое); 2) перен. утрамбовывать, утаптывать что-л.; сабараанньаны тэбис= утрамбовать завалинку; 3) перен. разг. бить, избивать кого-л.; 4) перен. разг. топтать (курицу —о петухе).

туохт.
1. Тайах, таба тириитин таҥастаа. ☉ Выделывать лосиную, оленью шкуру
Таба, тайах тыһын сарыылаан, түнэлээн таҥас, сон, этэрбэс, үтүлүк оҥостоллоро. БСИ ЛНКИСО-1994
2. көсп., кэпс. Кырбаа, үлтү сыс. ☉ Бить, колотить, избивать
[Муҥуурап:] Сырҕан эһэ курдук үрдүгэр саба түстүм да, кырбаан түнэлээбитинэн бардым. Амма Аччыгыйа
Манчаары Тутуканы, тиэргэн устун саҕатыттан соһо сылдьан, таһыйан түнэлээтэ. И. Гоголев
Сиргидэх, көҕөрө сытыйбыт сирэйгин сибилигин түнэлээн кэбиһиэм ээ. Болот Боотур

I
1. туохт.
1. Кими-эмэ дэлби таһый, охсуолаа, кырбаа. ☉ Бить, избивать, наносить удары
Ааныска эмээхсин Мэхээлэни сыста. Амма Аччыгыйа
Маайа ытыырын быыһыгар, хотуна хайдах сыспытын, кини туохтан боруоктаан сыспытын барытын кэпсээн биэрдэ. Эрилик Эристиин
[Баһылай:] Эр киһи ойоҕун сынньара, үөрэтэрэ таҥараттан ыйаахтаах суол диэн буолар дии. А. Сыромятникова
2. Алдьат, үлтүрүт, бытарыт. ☉ Раскалывать, разбивать, раздроблять на мелкие части
[Даарыйа эмээхсин:] Мукуйук, итиннэ таах ибили сытыйан олорума, тахсан маста быһыта сынньан киллэр. Күндэ
Микиитэ …… тыы баайыллан турар иирэтин тааһынан илдьи сыста. Амма Аччыгыйа
Адаархай силистэри тоҕута сынньан барда. А. Фёдоров
3. көсп. Туох да ордубат, өрүһүммэт гына өлөр-өһөр, урусхаллаа. ☉ Разгромить кого-что-л., разрушить, развалить что-л. Сэбиэскэй сэриилэр өстөөҕү үлтү сынньан босхолообут куораттарын ааҕыталаан бардылар. Амма Аччыгыйа
Урукку олоҕу үлтү-хампы сынньан, тиэрэ эргитэн саҥа олоҕу оҥоруохха. Күндэ
4. Бурдук түүтэҕин болооччунан илдьи охсон, кэбэн куолаһыттан туорааҕын араар, бурдугу астаа. ☉ Молотить (хлеб)
Мааһа сыспыт бурдугун сүөкээн көтүтэр, онтон сыыһын итигэстиир. Күндэ
Оннук [бурдук ыһыыта сайдыбыт] сирдэргэ сир хорутар, бурдук ыһар, бурдук быһар, бурдук сынньар эҥин сэптэр — массыыналар үөдүйэллэр. «Чолбон»
Итини биһиги биир нэдиэлэтээҕитэ быспыт бурдукпут түүтэхтэрин сынньан, мэлийтэрэн астаабыт этилэр. Ч. Айтматов (тылб.)
2. көмө т. суолт. -а, -ыы сыһыат туохтуурдары кытта холбуу «арыычча, чуут аҕай» диэн суолталаах көмө тыл курдук туттуллар. ☉ Как вспомогательный глагол в сочетании с деепричастиями на -а, -ыы образует аналитическую глагольную форму со значением «чуть, едва»
Харытыана эрэйдээх …… уҥуохтара халыр босхо бардылар, чааскылаах чэйин тоҕо түһэрэ сыста. П. Ойуунускай
Яков кэнникинэн тэһийбэккэ ыксаабытын, хаста да төннөн хаала сыспытын кэннэ аан аһылла түстэ. Н. Заболоцкай
Соһуйан чуут аҕай охто сыста. «ХС»
♦ Баскын (төбөҕүн) сыс (сыстар) көр бас II
Ол оннугар солбуйар киһи булбакка, төбөбүтүн сынньа олоробут. НС ОК
ср. ДТС йанч ‘давить, разминать; проламывать, избивать’, хак. нас ‘толочь что-л., рубить что-л., поколотить, побить кого-л.’
II
туохт. Сиринэн сос, соһо тарт. ☉ Тащить, тянуть, волочить что-л. по земле
Тарбааһын Чаччыына [сүөһүнү] атаҕыттан таҥнары сыһан таһаарар. Суорун Омоллоон
Ким эрэ сиэрдийэни сыһан, Киниэхэ аҕалан биэрэр. С. Васильев
Ол кэннэ [Манчаарыны] Остуруокка утаарыҥ! (Уҥан хаалбыт киһини сыһан таһаараллар). А. Сыромятникова
ср. кирг., уйг. соз ‘растягивать, растянуть, вытягивать’, каракалп. созыу ‘волочить’

несов. 1. (ударять) оҕус, сырбат; бить хвостом кутуруккунан сырбат; 2. кого (избивать) сыс, кырбаа; 3. кого-что (побеждать) үлтү сыс, кыай; бить врага өстөөҕу үлтү сыс; 4. что (разбивать) үлтү сыс, үлтүрүт, алдьат, кумалаа; бить посуду иһити алдьат; 5. кого и без доп. (стрелять) ыт, ытан түһэр; тэп; бить птицу на лету көтерү күөрэтэн ыт; ружьё бьёт хорошо саа үчүгэйдик тэбэр; 6. кого-что (резать скот) өлөр; 7. по кому-чему, перен. (бичевать) үлтү сыс, саралаа; бить по бюрократизму бюрократизмы саралаа; 8. во что и без доп. (ударими производить звуки) оҕус, тыаһат; часы бьют чаһы охсор; бить в колокол куолакалы тыаһат; бить в барабан барабаанна оҕус; 9. что (дивить сигнил) оҕус, биллэр, биэр; бить тревогу 1) воен. тревогата оҕус; 2) перен. түрбүөннэ тарт; бить отбой 1) воен. отбойда биэр; 2) перен. төнүн, чугуй (тылгыттан, санаммыт санааҕыттан); 10. (вытекать) тык, күүскэ сүүр; кровь бьёт из раны бааһыттан хаан тыгар; 11. кого (трясти) титирэт, титирэстээ; иэрит, иэрий; меня бьёт лихорадка (миигин) титирэтэр, мин ти-тириирдиибин; его мучительно бил кашель кинини сөтөлө сүрдээхтик иэритэрэ; 12. что (изготовлять) иирт; тыыт; кут; бить масло сүөгэйдэ иирт; бить шерсть түүтэ тыыт, сиэллэ тыыт; # бить в глаза харахха быраҕылын; бить в цель таба тутун, сыыһыма (сыалгын ситиһэргин сыыһыма); бить карту хаартыны оҕус, хаартыны сиэ; бить по карману хармааҥҥа оҕус, ньочоокко тэп.

туохт.
1. Кими эмэ туох да олоҕо суох улаханнык хомот, өһүргэт. ☉ Обижать, оскорблять кого-л. без каких-л. на то оснований
Бу, Мачайар Баһылай, эн миигин атаҕастыырыҥ итиччэ дуу, хайдаҕый? Саха фольк. Ити далга баппатах далаҕа, ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай
Кинини [Карандышевы] бары атаҕастыыллар, күлүү-элэк оҥостоллор, дьэ онтон эмискэ бу киһиэхэ куорат бастыҥ кырасаабыссата Лариса эргэ тахсарга сөбүлэнэр. Софр. Данилов
△ Аанньа ахтыма, ахсарыма. ☉ Не уделять должного внимания, пренебрегать кем-чем-л. «Кэбис, инньэ диэмэ, мин эйигин дьиэҕэр тиийэ тиэрдиэхтээхпин
Эписиэр чиэһин атаҕастаама», — диэбитэ Ганс. Суорун Омоллоон
2. Кими эмэ сэнээҥҥин үүр-түрүй, кырбаа. ☉ Пренебрегая кем-л., унижать, наносить побои, избивать
Эн ойоҕум эрэ диэн кырбыырыҥ, атаҕастыырыҥ сатаммат. А. Софронов
«Хомсомуолтан бөх буолан илбиллибит дьиккэр киһини атаҕастыыр», — дии-дии хараҕа кылахыс гынна, уоһа сөтөрүйдэ. П. Ойуунускай
Ол күтүр, дьахтар сэбиэтин хотуна Маайа: «Эриҥ олус атаҕастыыр буоллаҕына, арахсан хаал ээ», — диэбитэ чахчы. Амма Аччыгыйа
△ Кими эмэ баттаа-үктээ, көлөһүннээ. ☉ Обижать, оскорблять, угнетать кого-л.
Киһини киһиэхэ холуйбаттара, атаҕастыыллара, киһини үөн курдук саныыллара бэрт ээ. А. Софронов
Эн, тоойуом, ити тылыгар боротокуол оҥордоргун үчүгэй буолуо этэ. Куруук ити курдук миигин атаҕастыыр, ыт курдук саныыр. Н. Неустроев
«Дьадаҥылар, хамначчыттар, эһиги бэйэҕит былааскыт, эһигини ким баттыырын, атаҕастыырын эһиги бэйэҕит билэҕит»,— диир боломуочунай. Күндэ

туохт.
1. Быһыталаа, кырбастаа. ☉ Резать, нарезать что-л. на мелкие части
Бэйэтэ хаамар косилкалар, сиилэс отун кырбыыр массыыналар биир кэм куугунас тыастарынан аргыстанан үлэ күннэрэ ааһаллар, ааһаллар. Л. Попов
Албын бааһынай түгэҕэ дьөлө быһыы аһаҕас солуурчахха эти буһаран, кырбаан баран, укпут эбит. Суорун Омоллоон
Ася лапсаны кырбыыр, миэхэ эргиллэн, хантан, ханна баран иһэрбин эҥин ыйыталаһар. Н. Габышев
2. Күүскэ оҕус, сырбаталаа. ☉ Бить, ударять по чему-л. твердому
Мин чаһыны көрөн тураммын, халанчаны кырбаатым да, бука бары үмүрү тардыллан, үлэҕэ киириэх тустааххыт! Амма Аччыгыйа
Сырҕан эһэлэр кэлэн Сытырҕаан сырдырҕаттылар, Чөҥөчөгү кырбаатылар. Эллэй
Дириҥ муора долгуна Дэриэспэ тааһы кырбыыр. С. Васильев
△ Быһыта оҕус, быһыта биэртэлээ (күүстээх утары тыал, самыыр туһунан). ☉ Бить, хлестать (о встречном ветре, дожде)
Сааскылыы хатан дьыбардаах түүн буолла, кылыс тыал сирэйбин быһыта кырбыыр. В. Чиряев
3. Кими, тугу эмэ ыалдьар, эмсэҕэлиир гына сыс, оҕус. ☉ Бить, избивать кого-л. [Ньукулай:] Кырбаатахха да тахсыбатах хараҕым уута таҕыста. А. Софронов
Туруйа Боҕорҕоно үрдүгэр сапта түһэр. Дабыдалын, атаҕын тоһута кырбыыр. Суорун Омоллоон
Күрүөҕэ киирэн, ынаҕы оту тула көтүтэ сылдьан үлтү кырбаата. Күндэ
◊ Кылы кырбаабыт (кырбастаабыт) курдук көр кыл
[Баһымньы:] Инньэ гынан абааһылар туох да кэмэтэ суох, кылы кырбаабыт курдук, элбэх буолбуттар. А. Софронов
ср. тюрк. кырмала ‘разбить на куски’

I
туохт.
1. Эти кырбастаа, быһыта оҕус (быһаҕынан эбэтэр сүгэнэн). ☉ Рубить, разрубать мясо, дичь
Учуутал хоһугар атах эти сүгэнэн эттээн биллиргэтэллэр. Амма Аччыгыйа
Киһилэрэ үрэх көҥүһүттэн икки моонньоҕону тиэрэ тэптэрэн, үргээн, эттээн күөстээбит этэ. ЛНН АДь
Улахан кыылы бултаатахтарына өбүгэлэрбит кыыл уҥуоҕун алдьаппат туһугар быһаҕынан сүһүөхтэринэн аҕыс мүһэҕэ арааран эттииллэрэ. БББ
2. Туохтан өлбүтүн билээри өлүгү бысталаан көр. ☉ Анатомировать (труп)
Улуу худуоһунньук, инквизиция уордайар кутталыттан кэрэйбэккэ, кистээн өлүктэри эттээн көрөрө. АЕВ ОҮИ
Аҕыйах хоноот, өлбүт киһини эттииргэ Дьокуускайтан луохтуур уонна сэтээтэл тахсыбыттара. В. Короленко (тылб.)
3. көсп., кэпс. Кими эмэ күүскэ охсуталаа, кырбаа. ☉ Наносить побои кому-л., бить, избивать кого-л. «Төттөрү этэрдээх буоллаҕына, сирэйин эттээн баран, үүрэн кэбис!» — диир Арамаан. Амма Аччыгыйа
[Сиидэркэ] оҕуһу күрүө тоһоҕотунан харса суох эттээбит. И. Гоголев
[Чысхаан] били киһитин бокуойа суох аҥаар илиитинэн хабарҕатыттан ылан баран, эттээбитинэн барда. В. Чиряев
♦ Сирэйин эттээ көр сирэй
Сымыйаччы киһини сирэйин эттээн биэрэр эмиэ майгы быһыыта. И. Гоголев
II
туохт. Кимиэхэ эмэ төлөбүргэ, харчыга уларсык биэр (көлөнү). ☉ Давать кому-л. напрокат что-л. (напр., рабочий скот). Бүлүүлээн иһэр дьоҥҥо икки көлүүр атын эттээтим
□ Мэхээлэлээххэ дэлби чэйдээн, [табаларбын] эттээн кэллим. Суорун Омоллоон