выбирать, избирать; кандидаттары быыбардаа = избирать кандидатов.

1) выбирать, отбирать; үчүгэйи тал = выбрать лучшее; сиэмэни тал = отобрать семена; 2) выбирать, избирать; делегаттары тал = избрать делегатов.

туохт.
1. Кистэлэҥ эбэтэр аһаҕас куоластааһынынан тал. ☉ Избирать (тайным или открытым голосованием)
Бырыһыанньыт аймахтарын Бырааптарын быһаммыт, Былааннарбыт тутаахтарын Быыбардыаҕыҥ бэйэбит. Эллэй
Давид Семенович райком каадырга сэкирэтээринэн икки сыл үлэлээбитин кэннэ, кинини райсовет бэрэссэдээтэлинэн быыбардаабыттара. С. Никифоров
2. Элбэх ханыыттан биири ордорон талан ыл. ☉ Выбрать одного из многих
Бытаан сырыылаахтан Быыһанара чугаһаабыт Бытааһаҕы быыбардыыбын. Өксөкүлээх Өлөксөй

I
аат.
1. Киһи эбэтэр харамай саҥатын, ырыатын дорҕооно, дорҕоонноро. ☉ Голос
Чуор куолас. Хатан куолас. Сөҥ куолас. Симик куолас. — «Аргыый!» — дьону уһугуннарыа диэн дьулайарын таһынан, Даша куолаһа кыралаан элэктиирдии быһыытыйда. Амма Аччыгыйа
Күн анныгар күөрэгэй куолаһа, Көмүс чуораанныы, күйгүөрэ түстэ. С. Данилов
2. Быыбардыыр быраап. ☉ Право избирать
Аҕыйах куолаһынан сир түҥэтигин сайыҥҥа дылы тохтотор гына уурааҕы таһаартаран, баайдар кыайбыт курдук буолаллар. Эрилик Эристиин
Тиһэҕэр Толль былаанын өйүүр этии үксээн, куолас аҥаардастаан барбыта. «ХС»
♦ Куоласкын сонот — кыыһыран көбүөлээн саҥар. ☉ Повысить голос
«Дьиэлээхтэр, кэпсээҥҥит диибин эбээт», — Лөгөнтөй куолаһын сонотто. Р. Кулаковскай
◊ Куолаһын быс — куоластыыр быраабын быс. ☉ Лишить права избирать
Өндөрөй оҕонньордооҕор буолуох дьоннор кулаакка тахсан куоластара быстан кумаланан эрэллэр. П. Ойуунускай. Куолас силгэлэрэ анат. — күөмэй дорҕоону үөскэтэр силгэлэрэ. ☉ Голосовые связки
Куолас силгэлэрэ (голосовые связки) — күөмэй дорҕоону үөскэтэр силгэлэрэ. Күөмэйгэ тыҥаттан тахсар салгын күүһүттэн илигирээн, дорҕоону үөскэтэллэр. АНК ТСТЗС
II
аат. Туорахтаах үүнээйи (бурдук, от) умнаһын төбөтүгэр үүнэр сиэмэтэ, кылыһа. ☉ Колос
Туораах, куолас бурдугу Туораппакка хомуйан, Үрдүк үүнүү быйаҥын Үлүннэрэн биэриэҕиҥ. Күннүк Уурастыырап
Биир куолаһы ылан кини илиитигэр мэлийдэ. С. Тимофеев

туохт. Туохтан эмэ тугу эмэ биир-биир ылыталаан бырах, ыраастаа эбэтэр оннук гынан хомуй. ☉ Отбирать, выбирать, перебирать (напр., зерно); полоть
Аҕыйах хонон баран оҕолор холкуоска көмө дьон буола түстүлэр, — бааһынаҕа тохтубут куолаһы ылгыыллар. С. Федотов
Үлэбит таһынан өстөөх иитэлээбит миинэлэрин ылгыырбыт. И. Сосин
Моонньоҕону олордорго бэлэмниир сирбит почватыттан ача силиргэхтэрин, элбэх сыллаах сыыс оттору олорчу ылгыыр ордук. ЧМА МУХСҮү
♦ Силистэри (силистэри-мутуктары) ылҕаа — силиһиттэн (силистэри) түөр диэн курдук (көр силис)
Кинилэр манна эрэ дугуйдамматахтара чахчы, хос моонньохторо, куомуннаахтара, онноманна бүкпүттэрэ чуолкай, онон ол буолан сидьиҥнэри сир-дойду үрдүттэн силистэри ылгыах тустаахпыт. Е. Неймохов
Эргэ, хаалынньаҥ үгэстэр силистэрин-мутуктарын ылгыахха, туттуллубат буолалларыгар былааннаах дьаһаллары ыытыахха. ПЕ ҮҮҮИ
ср. тюрк. ылҕа ‘выбирать’, бур. илҕа ‘выбирать, избирать’, монг. илҕа ‘различать, делать различие’

туохт.
1. Элбэхтэн хайатын, төһөтүн эмэ араар, арааран ыл. ☉ Выбирать, отбирать лучшее из множества
Отут уйула суох Ордук саһылла талан Улахан бэрэмэдэйгэ уга тарт! А. Софронов
Кини, үлэлээн аралдьыйаары, энньэтигэр анаммыт ынахтарыттан түөрт саамай көрсүө ынаҕы талан ылан ыыр идэлэннэ. Н. Якутскай
Бурхалей биэс киһини талан ылан баран, булуллубут сирдьит киһини иннигэр бастатта. Эрилик Эристиин
△ Сөбүлээбиккин ыл. ☉ Избрать то, что по нраву (по душе, по сердцу), выбрать понравившееся
Тарбаххынан талан, сүрэххинэн сөбүлээн, хараххынан хайҕаан ыл (өс хоһ.). Мин кыргыттарбыттан талан, сөбүлүүргүн көрөн ойох ылан, атас-доҕор оҥостон, киһи-хара, ыал буол! Саха фольк. Харахтаах хайгыыр, сүрэхтээх сөбүлүүр, Тарбахтаах талар, Нарын үтүө дойду буолан Намылыйан таҕыста. Нор. ырыаһ.
2. Ханнык эмэ дуоһунаска кими эмэ быыбардаа, куоластаа. ☉ Избирать кого-л. на какую-л. выборную должность
Иккис сылыгар холкуоһа биэс уон хаһаайыстыба буолбутугар [Кууһуманы] бэрэссэдээтэлинэн талбыттара. А. Софронов
Мунньах бэрэссэдээтэлин уонна суруксутун талар мөккүөр турда. Амма Аччыгыйа
3. Типэгирээпийэҕэ тиэкиһи илиигинэн нобуордаа. ☉ Делать набор текста вручную. Типэгирээпийэҕэ нобуорсук буолан, сибиниэс буукубаларынан «Кыым» матырыйаалларын талара. Софр. Данилов
◊ Куһаҕанын таллахха — табыллыбат, куһаҕан өттүн сабаҕалаан эттэххэ. ☉ Если предположить худшее
Куһаҕанын таллахха, итинник саҥара сылдьаргын истэн, биир эмэ өһүөннээх санаалаах баайсан да туруон сөп. Н. Заболоцкай. Талар бэрт — ураты, муҥутуур үчүгэй. ☉ Отменно, прекрасно
— Кэпсээниҥ, хайдах олордугут? — Талар бэрт. Дьуон Дьаҥылы. Саҥа аллайыы: «Талар бэрт! Дьоһун!» Дьуон Дьаҥылы. Талбыт курдук — олус үчүгэй, эҥкилэ суох. ☉ Превосходно (во всех отношениях)
Маҥнай наадабын бүтүннүү хааччыйдылар. Барыта талбыт курдук үчүгэй. Н. Лугинов
Талбыт курдук олороммут Налбыһахтан баай сиэри, Эргэ биэрэ охсоммут, Ити буолан таҕыстаҕа. Күннүк Уурастыырап
др.-тюрк. талула, тюрк. талда, талла

туохт.
1. Ханна эмэ түүнү утуйан аһар. ☉ Проводить ночь, ночевать, переночевать, остановиться на ночёвку
Ыалдьыт сылдьыбатаҕын, хоноһо хоммотоҕун курдук (өс хоһ.). Инньэ гынан Чүөчээски бу түүн Дьарааһын булчут отуутугар хоммута. Суорун Омоллоон
[Өрүүнэ] …… киһи кэлбэтэҕинэ, хоноһо хоммотоҕуна ыксыы түһэр, тэһийбэт. А. Бэрияк
Киэһэлик убайым кэллэ. Соҕуруу үрэх уҥуор биэрэстэ кэриҥэ олорор ыалга баран хоннубут. «ХС»
2. Төһө эмэ кэми, бириэмэни ыыт, аһар. ☉ Прожить, провести некоторое количество ночей
[Айдар] Дьаҥнаан үлэтигэр барбатаҕа икки хоммут. Н. Лугинов
Күнэ суох бүдүө-бадаа халлаан үөһэ улахан тыал түһэн сиксийбитэ икки хонно. Н. Лугинов
Философия институтун бүтэрбитим аҕыйах хонно. Амма Аччыгыйа
Кылаабынай агроном Иван Баянов сибэниэтигэр сылдьыбатаҕа хас да хонно. П. Егоров
3. көсп. Хотоол, оҥхой сиргэ тохтоон муһун, мунньулун (хол., ууну этэргэ). ☉ Задерживаться, застаиваться в низинах, в ложбинах (напр., о воде)
Томтор сиргэ уу хоммот (өс хоһ.). [Сиидэркэ массыыната] ордук үгүстүк бөһүөлэк таһынааҕы уу хонор, быыкайкаан суол оҥхойугар хас кэллэҕин-бардаҕын аайы түһээхтиирэ. Р. Кулаковскай
Өйдөөн көрбүтэ, уу хонон, от үүммэккэ хаалбыт куоһаҕар кып-кыракый куобахчаааннар ибигирэһэ сыталлар эбит. «ХС»
♦ Санаата тохтуур (хонор) көр санаа II
Гараас умайыытыгар дириэктэр санаата киниэхэ [Дабыыкка] өссө да хонор эбит. У. Нуолур
Сүрүн мөккүөрдээх дьон иккиэн биир кыыска санаалара хоноро балаһыанньаны уустугурдар. «ХС». Хоммут уоскун хоҥнор поэт. — өр саҥарбакка, ыллаабакка-туойбакка сылдьан баран кэпсээ, ыллаа-туой. ☉ Заговорить, запеть после долгого перерыва
Өрөөбүт уоспун Өһүлэн, Хоммут уоспун хоҥнорон, Оҕолорбор-биэбэйдэрбэр Олоҥхолоон да көрүүм. П. Ойуунускай
Мэлдьи аҕыйах саҥалаах таайым бу киэһэ иккиһин хоммут уоһун хоҥнордо. Н. Габышев
Тыл хонор көр тыл II. Үс саха тыла хоммут киһитэ (өс хоһ.). Уу тохтообут сиригэр уу тохтуур, тыл хоммут сиригэр тыл хонор. Хайдах даҕаны тыала суохха мас хамсаабат. М. Попов
Дьон тыла — өрт уота! Дьон тыла хоммут дьоно өр үйэлэммэттэр. «Кыым»
◊ Хомурах хонор (хоммот) көр хомурах
Хомурах хоммотох сирэ суох, кыыл сылдьыбатах симилэҕэ суох (өс хоһ.). Хомурах хоммотох маҥан хочолоругар, тобурах тохтооботох толомон маҕан толоонноругар. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. хон ‘избирать местом жительства’, тюрк.-монг. хон, хоно ‘ночевать’