несов. см. искоренить(ся).

сов., выкорчёвывать несов. что 1. түөрэн кэбис, солоо; выкорчевать пни чөҥөчөктөрү түөрэн кэбис; 2. перен. (искоренить) силиһиттэн түөр, төрдүттэн эс.

с. 1. (по гл. искоренить) төрдүттэн эһии, суох оҥоруу; искоренение предрассудков хаалынньаҥ үгэстэри суох оҥоруу; 2. (по гл. искорениться) төрдүттэн эстии, суох буолуу.

киэр ас — биир түргэн хамсаныынан бэйэҕиттэн тэйитэ сыҕарыт, үтүрүйэн кэбис. ☉ Оттолкнуть, отпихнуть от себя
Валентин Петрович кэлэн кууһаары гыммытын Клавдия Михайловна киэр анньар. Н. Якутскай
Ааныһы ылан киэр анньан кэбистэ. Күндэ
Туманов илиитин киэр аста. Н. Габышев. Киэр бар — хантан эмэ бара оҕус, бара тарт, дьүгэлий. ☉ Уйди прочь, с глаз долой
Киэр баран Кэбэлийэ охсуохха. П. Ойуунускай
[Далбарай:] Бар, киэр бар, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! Н. Неустроев. — «Күлүү-элэк оҥосто киирбит буоллаххына киэр бар, таҕыс!» Н. Якутскай
Киэр буол — киэр бар диэн курдук. [Ньукулай:] Киэр буол, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! А. Софронов
Бар, киэр буол, сыакаар! — диэн киһитин сынньаары …… холдьоҕон таһаарбыта. Күннүк Уурастыырап
[Хаҥыллай:] Эн бэйэҥ киэр буол, бэйэҥ дьүгэлий. Манна мин дойдум, мин төрүт буорум. И. Гоголев. Киэр бырах (быраҕылын) — 1) тугу эмэ эмискэ, туора элит, илгэн кэбис. ☉ Выбросить, отбросить прочь. [Светлана] абааһы көрөн, сиргэнэ-сиргэнэ үөнү ылан киэр бырахпыта; 2) көсп. үүрүлүн. ☉ Быть отброшенным назад, изгнанным
Кэлбиттэр киэр быраҕыллан, Турбуттар тосторун ылан, …… Өстөөхтөргө күрэнэллэр. И. Эртюков
Ити кэмҥэ Монголияҕа Сэбиэскэй Арассыыйаттан киэр быраҕыллыбыт үрүҥ гвардеецтар этэрээттэрэ хорҕойбуттара. И. Федосеев. Киэр гын — кими, тугу эмэ суох гын, хомуй, ханна эмэ илт. ☉ Убирать прочь с глаз, чтоб не видеть и не слышать
Бу сатананы киэр гын... Бэҕэһээ Трофимовтаах кыыстарын илиитин быһа хаба сыста диэн, бу ытынан сылтаан миигин мөҕөн эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Суолбуттан киэр гын төрүт Хоргус, албын доҕоттору. И. Гоголев. Киэр диэ — аккаастаа, буолунума. ☉ Отказать кому-л. в чем-л.
Билигин да мин, оо, күндү доҕоруом, Бэйэҥ эрэ тэйитэн киэр диэбэтэргин, …… Баарбын барытын биэрэргэ бэлэммин. С. Данилов
[Матаҥныырап] Айталыынаны кытта кэккэлэһэ олордо, ону Айталыына киэр диэбэтэ. В. Протодьяконов
Лунин бэйэтэ даҕаны уон иккилээх уолу кытта уһуннук ыаһахтаһарын киэр диэбэт этэ. И. Тургенев (тылб.). Киэр илгэр — тугу эмэ бэйэтиттэн халбарытар курдук, эрчимнээхтик туора элитэн кэбиһэр. ☉ Отбросить, отшвырнуть прочь, выкинуть что-л. Тигэн эрэр этэрбэһин Тиэтэлинэн киэр илгэн, Ньилбэктэрин тэбэнэн, Дьэбдьиэй туран кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Даша …… сиргэммит курдук, сону киэр илгэн кэбиспитэ. Амма Аччыгыйа
Михаил Иванович, суруйа олорор уруучукатын илиитин таһынан киэр илгээт, ойон турда. Н. Лугинов
Киэр кыйдаа — киэр үүр диэн курдук. Сэттэ уон сааспытын туолларбыт даҕаны, Киэр кыйдыы сатыахха кырдьыбыт санааны! Эллэй
[Өлүөнэ халаана] Бөхтөөх мууһу киэр кыйдыыр Муҥутуур айанынан. С. Данилов
Атаанныыр, амньыалыыр, Аанньа аһаппат. Дьиэтиттэн киэр кыйдыыр, Аһыммыт аҕата. Баал Хабырыыс
Киэр кэбэлий — киэр бар диэн курдук. [Муустаах муора — Өлүөнэҕэ:] Кэһиигин кытта Киэр кэбэлий! Өксөкүлээх Өлөксөй
— Ол дьөлө түһэн сылдьыбыт сиргэр сырыт, аны икки харахпар көстүмэ, киэр кэбэлий! Н. Якутскай
— Оттон, эн эмээхсиэн, манна дьону бутуйума, киэр кэбэлий, дьиэҕэр бар! А. Сыромятникова. Киэр тип — сирэн кэбис, ким эмэ тугу эмэ эппитин ылыныма. ☉ Отвергать, отметать
[Унаарап] министиэристибэ бу тутууну сопхуоска былаанныырын саҕана манна баара эбитэ буоллар …… киэр тибиэ эбитэ буолуо. С. Никифоров
Бу тезиһи ГФР атын дойдулардааҕы дьыалатын миниистирэ киэр тибэр. ПА
Биһиги өбүгэлэрбит …… саха киһитин сиэрин-майгытын киэр тибэр эрэ киһи хоноһону холдьоҕуон сөптөөҕүн курдук саныыллара. «Кыым». Киэр уур (уурталаа) — тугу эмэ туора уур, уурталаа. ☉ Отложить, отставить в сторону что-л. Иһиттэрин киэр уурталаабыттар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Эр киһи …… икки куобаҕы хостоон киэр уурталыыр. У. Нуолур
[Оҕонньор:] Кинигэни киэр ууран, Дьэ, сүүр, биллэр убайгар. А. Абаҕыыныскай. Киэр үүр — кими, тугу эмэ (хол., санааны) үүрэн, кыйдаан кэбис. ☉ Гнать прочь кого-что-л., отгонять
[Санааны] бэйэтиттэн киэр үүрэ сатыыр да, санаа сахсырҕа курдук арахсыбат. Амма Аччыгыйа
[Өрүүскэ:] Холкуостан киэр үүрүөххэ баар эйигин. Күндэ
Биһиги аармыйабыт …… өстөөҕү эмсэҕэлэтэн, утары атаакалаан киэр үүрэр. С. Васильев. Киэр элит — тугу эмэ илииҥ таһынан туора, ыраах садьыйан кэбис. ☉ Отбросить, откинуть, отшвырнуть
[Оҕо] бэргэһэтин соһуйбут курдук киэр элиттэ. Суорун Омоллоон
[Алаарап] ботуоҥкатын киэр элитээт, икки илиитин быластаабытынан умса түстэ. Л. Попов
Куосканы илиитин таһынан киэр элитэн кэбиспитэ, дьиэ ортотугар тиийэн тура түстэ. И. Никифоров. Киэр эс — 1) тугу эмэ бэйэҕиттэн тэйитэн өрө күөрэтэн быраҕан, элээрдэн кэбис. ☉ Выбрасывать, выкидывать, отбрасывать, откидывать
Атырдьахтаах отун киэр эһэн үрэл гыннараат, оҕонньор …… күрүөҕэ иҥнэ биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн] харчытын Мэхээлэ диэки кэлэйбиттии киэр эстэ. Күндэ; 2) көсп. кими, тугу эмэ суох гын, эһэн кэбис. ☉ Уничтожить, ликвидировать, искоренить
Эмиэ эргэни киэр эһэр Истиҥ биир иэйиилээхпит. С. Данилов
Ээй, эһиги холкуостар, киэр эһиҥ эргэ олох эмэҕирбит силиһин. П. Тулааһынап
Ньиэмэс хааннаах ыттарын сир сирэйиттэн киэр эһиэхпит. ИИФ УС. Киэр этин — туохтан эмэ аккаастан, буолунума. ☉ Отказаться от чего-л. «Эргэ олохтон киэр этиниэҕиҥ». Амма Аччыгыйа
Ньукулай Дорогуунап маҥнай байартан да киэр этиммэт. ФЕВ УТУ
Ленскэй сиэртибэ буолта... Мин Онтон сүрэҕим ыалдьан, ытаан, Туох баартан киэр этинэммин, Дьонтон тэйбитим. А. Пушкин (тылб.)
♦ Киэр хайыс — кимтэн эмэ кэлэй. ☉ Отвернуться от кого-л., разочаровавшись
[Киирик:] Бу көмүһү бэйэбэр иҥэриннэхпинэ туох буолабыный? …… Төрөппүт оҕолорум киэр хайыһыахтара. С. Ефремов
ср. саг. кедэр, хак. кидер ‘запад, на запад; в сторону’

1. туохт.
2. Сэриигэ, күөн көрсүһүүгэ, охсуһарга утарылаһааччыгын (өстөөххүн) үлтүрүт, хот. ☉ Одержать победу над противником в битве, войне при полном его поражении
   [Уот Уһутаакы — Ньургун Боотурга:] Кыайарын кыайдыҥ да, Кыһыылаахтык кыайдыҥ, Хоторун хоттуҥ да, Хомолтолоохтук хоттуҥ. П. Ойуунускай
   Биһиги өстөөҕү кыайыахпыт, дьоллоох күҥҥэ тиийиэхпит. Т. Сметанин. Маныаха нуучча сэриитэ буорахтаах саанан, сибиниэс буулдьанан ытыалаан, өлөртөөн, кырган кыайаллар. Саха фольк.
   △ Ханнык эмэ күрэххэ (куонкурустарга, күрэхтэһиилэргэ о. д. а.) күрэхтэһээччиҥ иннигэр түс, кинини баһый. ☉ Одержать победу над соперником в каком-л. состязании (напр., соревновании, конкурсе)
   Мас тардыһыытыгар үксүгэр ордук күүстээҕэ буолбатах, ордук тулуурдааҕа кыайар. Амма Аччыгыйа
   [Сынаҕы Баай:] Күөн көрсөн, күрэх былдьаһан Кыайдаххытына биирдэ арбанаарыҥ. И. Гоголев
   Кырдьык, кини эппитин курдук, Роман Дмитриев Джавадины астыктык кыайар. И. Федосеев
3. Доруобуйаҥ, күүһүҥ, өйүҥ-санааҥ хоторунан тугу эмэ оҥорор, толорор кыахтан. ☉ Осилить, одолеть что-л., справиться с чем-л. [Дуолан Хара:] Баҕар, олох олоруох, үтүөрүөх Баҕа санаам күүһэ бэрт буолан Ыар ыарыыны кытта күн, түүн Харса суох харсан кыайбыта буолуо. И. Гоголев
   Кини, оҕо эрдэҕиттэн атаҕынан чэпчэки буолан, кыылы эккирэтиһиигэ сырыытын кыайар. С. Никифоров
   Бары күүстэрин, сатабылларын уонна билиилэрин холбоон кытаанахтары кыайаллар, кыайыыттан кыайыыны ситиһэллэр. И. Данилов
4. Араас ыарахаттары, моһоллору туораан, олортон хотуулаах таҕыс, тугу эмэ туруулаһан, дьүккүһэн ситис. ☉ Преодолеть, пересилить, осилить что-л., справиться с чем-л., добиться успеха в чем-л.
   Күүһүм кыайара буоллар, бэйэм да иэстэһиэм этэ. Амма Аччыгыйа
   [Учууталым тылларын өйдөөтөхпүнэ] санаабыппын барытын ситиэх, баҕарбыппын бүтүннүү кыайыах курдук сананабын. Н. Лугинов
   [Маня:] Катя, мин быһыыта сатаан ыанньыксыт буолуо суохпун. Кыайбатым, сатаабатым бэрт. С. Ефремов
5. Икки утарылаһар өрүттэр (кылаастар эбэтэр ханнык эмэ идея иһин охсуһааччылар) утарсыыларын түмүгэр (биир өрүт) хотуулаах тахсан өрөгөйдөө, тарҕан, сайын. ☉ Одержать, взять верх над классовым или идейным противником
   [Василий Петров:] Өрөбөлүүссүйэ букатын бүтэ илик, биитэр баай кылааһа кыайыахтаах, биитэр үлэһит кылааһа кыайыахтаах. П. Ойуунускай
   Мачча саҥара сытта: Син биир Сэбиэскэй былаас кыайыа: Ытыҥ, Өлөрүҥ! Н. Габышев
   Социализм аан бастаан биир дойдуга — Сэбиэскэй Сойууска кыайбыта. ПЭ
6. Кими эмэ буруйдаан кэһэт, хот; самнары баттаа. ☉ Заклеймить, осудить кого-л.; проучить кого-л.
   Этиспит дьон кинини ол Дарыбыан Кулуба кыыһыгар сирдэрбит сорунан үөҕэн кыайаллар. Амма Аччыгыйа
   Үнүрүүн уопсай мунньахха Ганя дьэ Кешаны кыайда. Адьас үлтү этэн кэбистэ. С. Васильев
   Ити буоллаҕына кини [Таня] ынахтарын соруйан халтаҥ сиргэ быыһаан мэччитиэм уонна миигин үҥсэн кыайа сылдьыа! М. Доҕордуурап
7. Туохха эмэ мэһэй, харгыс буол, табыгаһа суох балаһыанньаҕа киллэр. ☉ Причинять неудобство кому-л., ставить кого-л. в неудобное положение
   Ити айылаах буолбут атаххын этэрбэһиҥ да хоччорхойо ыга тутан кыайыыһы. Эрилик Эристиин
   Улахан да сиэх сүөһүтэ түбүлээн… Аҕыйах оппутун күрүөһүлээн дьэ кыайда. Күндэ
   Салгыы үөрэниэххин тиийиммэт кыһалҕата кыайдаҕа дии! Дьэ абалаах суол. М. Доҕордуурап
8. Ханнык эмэ кэриҥҥэ, кээмэйгэ тиийэр-тиийбэт буол (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Чуть не достигать какого-л. предела в объеме, размере, возрасте, расстоянии и т. д. Ити Марха сэлиэнньэтэ… Итинтэн куорат көһү кыайбат сиргэ баар. Н. Якутскай
   Андриан Корнилов саҥардыы «көнөн» эрэр, сүүрбэччэни кыайбат сүөһүлээх, орто ыал. М. Доҕордуурап
   Эмискэ күөгүбүт быата чиккэҥнии түстэ. Байбал миэтэрэни эрэ кыайбат усталаах балыгы мөҕүһүннэрбитинэн соһон таһаарда. И. Никифоров
9. кэпс. Элбэҕи бултаа, хомуй. ☉ Добыть на охоте много дичи, собрать большой урожай
   Миитэрэй андаатары кыайбыт, онон былаанын толороору санаата көтөҕүллүбүт этэ. Далан
   Кинилэр [эһэлэр] үрэххэ бастаан киирдэхтэрин түүн хаптаҕаһы кыайдылар. Р. Кулаковскай
   «Дьэ Киргиэлэй оҕонньор булду кыайдаҕа», — диэн бэрэссэдээтэл булгуччу эрэнэн олорор. «ХС»
   △ Хото тут; суох гын (кыдьык, дьаллык туһунан). ☉ Расправиться с кем-чем-л., уничтожить кого-что-л. физически; преодолеть, искоренить дурную привычку
   Сүөһү кыдьыгын хайдах кыайабыт? М. Доҕордуурап
   Ити Андрюшканы түрмэҕэ олус да сынньан кыайдылар. Эрилик Эристиин
   «Ооһу-у, Махсыым оонньообут тиитин [чаҕылҕан] кыайбыт ээ!» — диэн оҕонньор саҥа аллайа түстэ. Р. Кулаковскай
10. көмө туохт. суолт. -ан сыһыат туохтуур форматыгар атын туохтууру кытта туттуллан хайааһын толоруллар кыаҕа суоҕун көрдөрөр. ☉ В форме деепричастия на -ан в сочетании с финитными глаголами в отрицательной форме указывает на несостоятельность действия, выраженного финитным глаголом
    Хоргуйан, сылайан, кыайан хаампат буолан хаалла. Эрилик Эристиин
    Туран куотуохпун, өттүгүм ыарыыта кыайан сүүрдүө суох. Н. Якутскай
    Балтараа Баһылай тугу эрэ этиэх курдук иннин диэки дьүккүк гынан баран, кыайан саҥарбакка тохтоон хаалла. А. Бэрияк
    ◊ Кыайа тут — 1) күүскүнэн, өйгүнэн, тылгынан-өскүнэн баһый. ☉ Превосходить кого-л. силой, умом; держать кого-л. в строгости, в узде
    Суох, кыыстаах кэргэнин кыайа туттаҕына сатаныыһы. Туох аатай, наһаа көҥүллэринэн баран эрэллэр. Н. Якутскай
    Күүстэринэн Бэрт Хара чахчы кыайа тутар эбит буолан баран, Тиэтэйбит халбархайынан Бэрт Хараны тарбаҕын төбөтүнэн сири таарыйтарда. «Чолбон»; 2) тугу эмэ сатаан толор, гын. ☉ Осилить что-л., справиться с чем-л.
    Хас нүөмэр аайы биһиги ырыаны-хоһоону кыайа тутан хаһыакка бэрт үгүстүк таһаарар этибит. ПНИ ОСОТ
    тюрк. кый