мотать, трясти головой (в знак неодобрения, отрицания чего-л. или восхищения чём-л.); кыыһыран илгиһин = шумно выражать свой гнев, возмущение; разъяряться # хаанынан илгиһин = истекать кровью.

1) кончать(ся), истекать; переставать; үлэлээн бүт = кончить работать; үлэ чааһа бүттэ рабочее время истекло; саҥаран бүт = перестать говорить; манан бүтэбин на этом я кончаю; 2) разг. кончиться, умереть; 3) затягиваться, зарастать, покрываться чём-л.; бүтэ ос = зарасти; ыллык бүтэ оспут тропинка заросла; бүтэ тоҥ = замёрзнуть, затянуться льдом # күөмэйим бүттэ я потерял голос; муннум бүттэ у меня нос заложило.

туохт. Тирии бүтэй кыралаан өтөн таҕыс (хааны этэргэ). ☉ Выступить на коже, сочиться капельками (о крови)
Уолум бөтөҕөтүгэр икки сиринэн хаан оҕуолаабыт. Софр. Данилов
Уолаттар ытыстарын чэрэ эбии халыҥаабыта, сорох сирдэринэн тириитэ дьукку баран, хаан оҕуолаабыта. Доҕордоһуу т. Битэмиин тиийбэтиттэн киһи тииһэ түһүөн, миилэтиттэн хаан оҕуолуон сөп. СЕТ ҮА
ср. др.-тюрк. ах ‘течь, истекать’

уу билик буол — дэлби уу буол; илий. ☉ Промокнуть до нитки
Баишев ардахтан уонна тиритэн уу билик буолбут. В. Яковлев
Кинилэр сүүрдүү түмүгүн билэ охсоору аттарын уу билик буолуохтарыгар диэри үүрэн-түрүйэн аҕалбыттар этэ. И. Федосеев; хаан билик буол — бүтүннүү хаан буол, элбэхтик хааныҥ таҕыс, тоҕун. ☉ Быть залитым кровью, истекать кровью
Хаан билик буолбут киһи …… илиитин утары ууналыы сытта. Амма Аччыгыйа
Соһумар сурахтан Өрүүнэ уҥан түспүт. Онтон хаан билик буолбут убайын көрөөт, Өрүүнэ уйулҕата көппүт. И. Федосеев

1) выполняться, исполняться, осуществляться; биригэдьиир сорудаҕа туолла поручение бригадира выполнено; биэс сыллаах былаан ситиһиилээхтик туолла пятилетний план выполнен успешно; мин баҕам туолла моя мечта осуществилась; 2) прям., перен. наполняться; үрэхтэр сааскы ха-лаантан туолбуттар в весеннее половодье рёчки наполнились; хос иһэ ыалдьыттары-нан туолла комната наполнилась гостями; үбүгэр туолбут он пресытился своим богатством; иһэ (или айаҕа ) туолбат разг. нет предела его жадности; хараҕа туолбат жадный, ненасытный, ничем не удовлетворяющийся (букв. глаза его не наполняются); тохтубут туолбат погов. пролитое не восполняется (соотв. что с возу упало, то пропало); 3) исполняться, истекать (о времени, сроке); уолум алтатын туолла сыну моему исполнилось шесть лет; үйэҕин туол = дожить до глубокой старости; үтэһэтэ туолуо придёт час расплаты # аска туолан насытившись; туолбут ый полная луна.

туохт.
1. Хаан таҕыс, хаан буол; хааҥҥа биһилин. ☉ Истекать кровью; испачкаться в крови
Түргэн [ыт аата] хайыы үйэ хааннаммыт, саҥата туох да сүрдээх. Суорун Омоллоон
Оччугуй иһиттээх эмин Харбаан ылан, хааннаммыт сиригэр Харса суох халыччы кутта. Кустук
Кинилэр иккиэн илбиркэй таҥастаах, муннулара хааннаммыт этэ. ОЛ ПА
2. кэпс. Сирэйиҥ-хараҕыҥ хайдах эрэ уларый, атын дьүһүннэн. ☉ Изменяться в лице
Кыстаанык диэки көрбүтэ — хараҕа уоттаммыт, кыыһырбыт хааннаммыт. Н. Павлов
Өлөксөөндүрэ улаханнык санаарҕаабыт хааннанна. «ХС»
♦ Наахара <хаанын> хааннан (киллэр) көр наахара
Наахара хааннанна, Чаҕаан дьүһүннэннэ, Хаана хамсаата, Хараҕа уоттанна. П. Ойуунускай
Тоҕо эрэ наахара хааҥҥын киллэрбиккин, дьайдаах хара санааны ылыммыккын. Болот Боотур
Өһөс хаанын киллэрбит (хааннаммыт) көр хаан I. Киһилэрэ өһөс хаанын хааннанан, өһөччү көрөн турда, тугу да саҥарбата. «Чолбон»
Хахай хаана киирдэ (хаана хааннан) көр хаан I. Бу сырыыбар тойонноро хахай хаанын хааннанан, тимир тириитин кэтэн көрсүбүтэ. Н. Якутскай
Үгүстэн үгүс охтуо диэн хахай хааннара киирэн, өксөкү үөһүн үөстэнэн, икки өттүттэн сэриилэһэ аттаннылар. Далан
Бандьыыттарга хахай хаанын хааннанан бары биир тэҥҥэ өстүйэ саныыллара. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Эргэрэн, элбэхтик аалыллар сиринэн кэбирээ, чарааһаа, алдьан. ☉ Истрепаться, протереться, износиться до дыр
Силиппиэн Харайдаанап күнү быһа сиилэс угуутугар үлэлээн, сылайа быһыытыйан, хобулуга халдьаччы элэйбит эргэ бачыыҥкатын аргыый чиҥ-чиҥник уурталаан, өссө да сып-сылааһынан дьиэлээн истэ. Софр. Данилов
[Оҕонньорум] төҥкөйөн, орон анныттан мүлтүччү элэйбит чохороону кытта буруус ылла. Далан
Никита элбэх киһи аалыллан элэйбит түннүк сэҥийэтин ытыһынан имэрийэн ылла, иэдэһинэн сыһынна. Н. Лугинов
2. көсп., кэпс. Сылаарҕаа, сылай, илиһин. ☉ Выбиваться из сил, утомляться, уставать
[Болтоһо:] Эдэр сэнэх эрдэхпинэ Эйигиннээҕэр буолуохтары Этэр тылым эгэлгэтинэн Эт сүрэхтэрин Эймэнитэр буоларым, Элэйэн сылдьабын Эгэлгэни эрэйимэ, эдьиэй! А. Софронов
Соҕотоҕун хаалаат, эр бэрдэ элэйбитинэн, уол оҕо уйарҕаабытынан барда. Амма Аччыгыйа
Эккирэтэ сатаан кэбистим даҕаны Эдэр бэйэм элэйэ быһыытыйдым. Н. Босиков
3. көсп., кэпс. Буолан аас, уурай, баран (хол., кэм уларыйыытын туһунан). ☉ Прекращаться, кончаться, истекать (напр., о каком-л. времени года)
Олунньу ый элэйэ бүтүүтэ, Бааска таһырдьаттан төбөтүн оройунан көрөн, аҕылаан-мэҕилээн көтөн түһэр. Н. Якутскай
Хоту дойду аҕыс ыйдаах кыһына элэйэн, күн лаппа уһаабыта. Н. Абыйчанин
♦ Эргэ бэйэтэ элэйбэт (кур бэйэтэ кубулуйбат) көр кубулуй. Кур бэйэм кубулуйумуна олоробун, эргэ бэйэм элэйиминэ олоробун
□ Арай Сангаар саахтата «кур бэйэтэ кубулуйбат, эргэ бэйэтэ элэйбэт» диэбиккэ дылы, тохсунньу былаанын тоҕон түмүктүүр. «Кыым»
Эт киһи элэйдэ, сыа киһи сылайда көр сылай I. Эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым. Чэгиэн, чиргэл бэйэм эмэхсийдим. Н. Лугинов
Эт киһи элэйэр, сыа киһи сылайар сордоох сырыылара этилэр. Е. Неймохов
[Дириэктэр Бөхтүүйэпкэ:] Эйигин кытта ньээҥкэлэһэрбиттэн эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым. Түксү! В. Ойуурускай
ср. алт. эле ‘ветшать, изнашиваться; истлевать’, монг. элийх ‘тупеть, не соображать, говорить бессмыслицу’, элэх ‘изнашиваться, стираться; выветриваться’

туохт.
1. Төбөҕүн икки өттүгэр хамсатан дьигиһит. ☉ Мотать, трясти головой (часто в знак неодобрения или отрицания чего-л.)
Эдэр нуучча чачархай куударатын өрө анньынна, хантас гынан илгистэн кэбистэ уонна көхсүнэн уокка олоруна оҕуста. Амма Аччыгыйа
Маадьаҕар атахтаах, салҕатыттан төбөтүн илгистэ-илгистэ килэччи көрбүт киһи саҥарда. Эрилик Эристиин
Бэл харсыылаах оҕустардыын сылаарҕаан, дьулайан, илгистэн кэбиһэ-кэбиһэлэр, кэннилэринэн тэйсэ сылдьаллар. Н. Заболоцкай
2. Бүтүн бэйэҕинэн дьигиһийэн илгэн кэбис, киэр бырах (бэйэҕэр сылдьар тугу эмэ). ☉ Сбрасывать, отшвыривать с себя что-л., сотрясаясь, содрогаясь всем телом
[Ат барахсан] уҥуоргу өттүгэр [үрэҕи] таҕыста да, дьигиһийэн илгистэн кээспититтэн уута уҥуоргу биэрэккэ тиийэ ыһылынна. П. Ойуунускай
Тайах оҕото биэрэккэ тахсан уутун илгистэр, ол-бу диэки көрбөхтүүр. Н. Заболоцкай
[Ыт сиртэн] ойон тураат, буорун-сыыһын тэбэнэн, илгистэн дьигиһийбэхтээтэ. И. Федосеев
3. Илибирээ, тэлибирээ, дьигиһий (үүнээйи туһунан - үксүгэр поэз.). ☉ Дрожать, трепетать, колыхаться (о растениях - преим. в поэз.)
Чуҥкунуу иһиирэн, чуумпу түстэ Манна, дьол төрөөбүт түөлбэтигэр, Чинара сэбирдэҕэ илгистэр. Л. Попов
Элиэнэ көҕөрбүт талаҕа Сөҕөрдүү сүр күүскэ илгистэр, Хааннааҕы булбатах буулдьаҕа Кэлэйэн киистэтин чэлгитэр. Эрилик Эристиин
Солко кур субуллар, суугуна диэбитим Имиллэр сэбирдэх илгистэр эбит дуу. П. Тулааһынап
♦ Баһын (төбөтүн) быһа илгистэр көр бас II
«Суох, биһиги киэһэ барыахпыт», - Петя төбөтүн быһа илгистэр. Н. Лугинов
Биирдэ «хамыһаар ойоҕо», тоһуйбут иһиттэрин көрө тахсан баран, саҥарбат буолуор диэри сөхпүтэ, төбөтүн быһа илгистибитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Отчуттар кунантан төбөтүн, түөрт атаҕын, тириитин эрэ хаалларбыттар. Кулуба ону истэн баран баһын быһа илгиһиннэ. «ХС». Кутаа уотунан илгистэр кэпс. - уот сиэн эрэрин курдук күлүбүрэччи харса суох саҥарар, кутар-симэр, үөҕэр-этэр. ☉ Будучи сильно раздраженным, разразиться сердитой, гневной тирадой (букв. трястись, метая вокруг искры пламени). Эмээхсин икки модороон харытын ньыппарыммытынан, кутаа уотунан илгистибитинэн барда. Кутаа уотунан илгиһин - уотунан, төлөнүнэн, туох эмэ суостааҕынан уһуур, төлө биэр. ☉ Пылать, обдавать жаром, огнем, пламенем, изрыгать пламя
[«Катюша»] Саҥа позицияҕа тиийэн эмиэ хабырынар, эмиэ кутаа уотунан илгистэр. ПДА СС
Кыһыл төлөнүнэн илгиһин - кутаа уотунан илгиһин диэн курдук. Суостаах тааҥкалар …… кыһыл төлөнүнэн илгистэллэр. С. Никифоров
Аҕыйахта уунаҥнаатын кытта кыра ырааһыйа ортотугар кыһыл төлөнүнэн илгистэ турар кыракый ампаар көһүннэ. «ХС». Хаанынан илгиһин - быыстала суох хаанынан уһун, хаанынан ыһыахтан. ☉ Истекать, брызгать, орошать кровью, иметь большое кровотечение
Оо! Хара ыт, баайдар кутуу чэйдэригэр, хамса табаахтарыгар атыыламмыт дьон баар буоланнар, баҕалаах хааҥҥынан илгистэн эрэр баҕайы, тугу эппэт буолуоҥуй?! Эрилик Эристиин
Бары хаанынан илгистэ турар аты тула үмүөрүстүлэр. П. Филиппов
Суох, хара санаалаах, суох, дьиккэр, Москва палаһын илиитигэр Мэлдьэһэ, хаанынан илгистэ, Иҥиирин тартаран сөрүөстэ, Эн экчи кэмсинэн кырыаҕыҥ. А. Пушкин (тылб.)
◊ Кыыһыран илгиһин - айдааран, силбиэтэнэн, күүскэ хамсанан-имсэнэн кыыһыр. ☉ Громко и резко выражать свой гнев, возмущение чем-л., разъяриться. Киһибит эмискэ кыыһыран илгистэн турда

туохт.
1. Киминэн, тугунан эмэ сөп буолар гына киэптэн, симилин. ☉ Становиться полным, наполняться кемчем-л.
Отонноотоххо оҥоойук туолар (өс хоһ.). Үрэхтэр сүүртүлэр — Толооннор туоллулар. Болот Боотур
Күнүскү ыам буолан, тиэргэн туолан, тигинээнтаҥынаан турар. М. Доҕордуурап
2. Тугунан эмэ (тыаһынан, сытынан, тылынан-өһүнэн о. д. а.) бүүс-бүтүннүү тунулун, сабардан. ☉ Становиться насыщенным, пропитанным чем-л., наполняться чем-л. (шумом, запахом, слухами и т. д.)
Айылҕа, этиҥнээх ардахтан уоскуйан, Арамаат сытынан туолбута. Күннүк Уурастыырап
Түөлбэ киэҥ сайылык Өссө тупсан Оҕо саҥатынан туолар, Дьон ырыатынан ньиргийэр. С. Васильев
[Сандаарка:] Нэһилиэк иһэ туолбут дии: Сандаарка Сарапыанаҕа Барахсаанап сыбыытаабыт үһү диэн. С. Ефремов
3. Ханнык эмэ иэйиигэ бүүс-бүтүннүү ыллар. ☉ Быть полностью охваченным, объятым каким-л. чувством
Оҕотун дьон хайгыырыттан Хабырыыс ийэтин сүрэҕэ үөрүүнэн туолар. Н. Якутскай
Имэҥинэн туоллахха, Илбиһирэн турдахха, Киһи тугу кыайбат буолуой, Кимтэн-туохтан тутуллуой?! Күннүк Уурастыырап
Уоскуйан испит Маша сүрэҕэ эмиэ сорунан-муҥунан туолан кэллэ. М. Доҕордуурап
4. Олоххо киир, ситиһилин (санаа, былаан, сорудах о. д. а. туһунан). ☉ Становиться реальным, осуществляться, выполняться (о желании, плане, задании и т. д.)
Бөлүһүөктэр эппиттэрэ хаһан да сыыһа буолбат, туолан иһэр. П. Ойуунускай
Кыһыныгар …… араас былаан, соҕотуопка туолумаары ыксатар. Амма Аччыгыйа
Итэҕэй — туолуоҕа ырабыт, Мин сиэним, эн ону көрүөҕүҥ. С. Данилов
Түүл эрэ барыта туолбат. Н. Лугинов
5. Төһө эрэ кэмҥэ-кэрдиигэ, болдьоххо кэл, төһө эрэ кэмнээх, саастаах буол. ☉ Достигать предела, истекать (о сроке); исполняться (о возрасте)
Сүүрбэ биир сааспын туоларбар, …… мин байыаннай оскуоланы туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитим. Н. Якутскай
Үс сыла туолла эрэйи-муҥу көрбүтүм. Н. Заболоцкай
Тоҕус чаас туолла да бэрэдэбиэс маҕаһыынын аһан быстыбата. В. Ойуурускай
6. кэпс., сөбүлээб. Туох эмэ олус дэлэйигэр сылдьан, сөп буол, аһара байтот. ☉ Получать что-л. в избытке, сверх меры, пресыщаться чем-л. (напр., богатством)
Бэйэм аспар туолан бараннар, көрүөхтэрин-харайыахтарын билиминэ ампаарбын алдьаттахтара! Эрилик Эристиин
[Остуорас Охоноос] сопхуос аһыгар туолан-туолан, төбөтүнэн тыыммыта дьэ бэрт этэ. «ХС»
♦ Айыыта <харата> туолар көр айыы III
Ардыгар саныыгын, быһатын эттэххэ, «Айыым бу туоллаҕа». С. Васильев
Аҥаарыйа туол көр аҥаарыйа. Аҕыс уон сааспын Аҥаарыйа туоламмын, …… Өлөр күнүм бүрүүкээн Олордоҕум үһү, оҕолоор! С. Зверев
Иһитэ туолбат көр иһит III. Икки атах туохха даҕаны иһитэ туолбат, баҕата хаммат диэн бар дьон сөпкө да этэллэр эбит. Күннүк Уурастыырап
Иһитэ туолбут көр иһит III. Далла уола ортоҕунан томтойбуккун, кытыыгынан басхайбыккын, иһитиҥ туолбут, сэтиҥ-сэлээниҥ сиппит эбит. М. Доҕордуурап
Кудуга туолбат көр кудук II. Кудуга туолбатах, Кулахайа хараабатах …… Ньүкэн Буурай удьуордаах …… хотуннаахтар эбит. П. Ойуунускай
Кытыйата туолла көр кытыйа. Киэҥ көҕүс дьэ кыараҕастыйда, кытыйа дьэ туолла. Амма Аччыгыйа
Маҕалайа (маҥалайа) туолбат (хаммат) көр маҕалай (маҥалай). Буор маҕалайдара туолбат Дуулаҕа дохсун бурсуйдар Үөр бөрөлүү үмүөрүстүлэр, Сырҕан эһэлии сырыстылар. С. Зверев
Сэт-сэлээн сиппит, <сэмэ-суҥха туолбут> көр сэт-сэлээн. [Нүһэр Дархан:] Эмэгэт илэ саҥарда. Сэтим-сэлээним туолара чугаһаабытын биттэннэҕэ дуу? И. Гоголев. Төбөтө (баһын иһэ) туолла — туох эмэ санааҕа-онооҕо ылларда. ☉ соотв. голова распухла от дум (букв. голова переполнилась)
Даша төбөтө араас санааларынан туолан, дьиэтигэр элэстэнэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Араас ынырыктаах санааларынан кини баһын иһэ туола истэ. «ХС»
Үтэһэтэ туолла көр үтэһэ. Үтэһэтэ туолбатах үтүмэн үтүргэни кэлин тиһэх дьүүллээччи …… кэлэригэр сөп буолла! Суорун Омоллоон
[Вася — Владикка:] Үтэһэҥ дьэ туолла ини. Э. Соколов
Хараҕа туолар көр харах. Уол оҕо хараҕа буур тайахха туолар (өс хоһ.). Бу даҕаны биир киһи хараҕа туолар түүлээҕэ, ама да, кини баайын иһин. Н. Якутскай
Хараҕа туолбат көр харах. Баайга баҕалара хаммакка, харчыга харахтара туолбатах баайдар, күөх истэр, аан алдьархайы оҥорторбут эбиттэр. П. Ойуунускай
Эчи, кинилэр обургулар харахтара туолбатын эриэхсит! Н. Якутскай
◊ Туолбут ый — үүнэн төгүрүччү толору буолбут ый. ☉ Полная луна
Ситэ туола илик кэлтэгэй ый, ханньастыгас сирэйдии малайан, туман быыһынан өлбөөдүйэн турара. Эрилик Эристиин
Туолбут ый тыа быыһыгар ыйаммыт курдук санньыйбыт. А. Фёдоров. Үөһэ туолар — арыылаах, аһыы аһы олус элбэҕи сиэн, айаҕар ап-аһыы амтан кэлэр, хотуолуур, иһэ ыалдьар. ☉ Испытывать недомогание, связанное с застоем желчи
[Маайа:] Ольга, торбос өлүүтэ элбээри гынна. Дьахталлар, туой үөһэ туолан өлөр дииллэр. С. Ефремов
[Кинээс] үөһэ туолбут уонна төбөтүн хаана ыкпыт. Л. Толстой (тылб.)
др.-тюрк., тюрк. тол