прил. дьоллоох, соргулаах; счастливая жизнь дьоллоох олох; счастливый исход дьоллоохтук бүтүү; счастливая случай-кость дьоллоох түбэлтэ; счастливый игрок соргулаах оонньооччу; # счастливо оставаться! этэҥҥэ олоруҥ!

I иметь смертельные случаи, исходы; быйыл торбосторугар өлүүлэммит у него в этом году пали телята.
II иметь в чём-л. часть, долю, пай.

ситим сыһыан т.
1. Ситэ сыаналаабат, сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительное отношение говорящего к чему-л. (за такой пустяк, из-за такого пустяка)
Бай, ол аайы дьүүллүүллэр дуо? И. Семёнов
2. Эрэмньилээхтик бигэргэтэн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает уверенное утверждение обратного ожидаемому (ни за что)
Ол аайы эһиил эһиэхэ ыһыы сиэмэтин бэрдэриэхпит суоҕа. А. Фёдоров
Мин ийэм ол аайы кинилэргэ биллэрэн бэрт. В. Ойуурускай
△ Эрэмньилээх сэрэйии дэгэттэнэр. ☉ Выражает предположение с надеждой на положительный исход ситуации
Бэрт бүччүм сиргэ түбэспит, хайа, ол аайы массыына түҥнэри анньыбат ини. В. Яковлев

аат.
1. Туохха эрэ (үксүгэр үтүөҕэ) эрэнэр буолуу, эрэнэр-итэҕэйэр санаа; инники үтүөҕэ бигэ эрэл. ☉ Твёрдая вера, надежда (обычно на благополучный исход дела)
Кинилэр [доҕотторуҥ] эйигин куруук өйдүөхтэрэ, наадыйдаххына көмөлөһүөхтэрэ диэн санаа эрэмньини үөскэтэр. Н. Лугинов
Киһилии аатыҥ-суолуҥ алдьанара, кэскилиҥ, эрэмньиҥ букатыннаахтык эстэрэ …… бу баар эбит саамай ынырык, саамай алдьархайдаах. Софр. Данилов
Туох буолуохтаах барыта бэрт сөпкө буолан иһэригэр кини [Кутузов] эрэмньитэ өссө ордук күүһүрэн иһэр. Л. Толстой (тылб.)
2. Эрэллээх, бигэ, чиҥ халбаҥнаабат буолуу. ☉ Надежда, верность, непоколебимость
Эппит тылы, салалта дьаһалын толоругас, истигэн, эрэмньи, кырдьыксыт, көнө буолуу ханна барытыгар сэргэнэр. Н. Лугинов
Сэрии ыар усулуобуйатыгар хотугу киһи …… тулуурунан, санаата көнөтүнэн, дьэбиринэн, дойдуга бэриниилээҕинэн, ытара, туттарахаптара эрэмньитинэн хайҕатар буолара. КНЗ ОО

туохт.
1. Итэҕэл быһыытынан: ким эмэ тугунан эмэ куһаҕан буолуон биттэнэн, төттөрүтүк сүөргүтүк быһыылан (кыылы-сүөлү этэргэ). ☉ По поверьям якутов: предчувствовать что-л. недоброе, иметь такую способность (о животных)
[Лэгиэн:] Араастаан муҥнана сатаан кэбистибит да, биир да пааспытыгар биир да кырса төрүт киирбэт …… кырытыннарда, түүйдэ быһыылаах. Суорун Омоллоон
«Туох ааттаах буолан күтүр ытыыр, кими түүйэҕин?!» — ынаҕын талах олоппоһунан сабыыр. Баал Хабырыыс
Арҕахха бултаммыт эһэ хаһаайынын түүйдэҕинэ «ыарыыр» диэн кэпсииллэр. ПАК АаТХ
2. кэпс. Туох эмэ туоларын, кыалларын эбэтэр үчүгэй буоларын итэҕэйимэ, эрэнимэ. ☉ Не верить в чью-л. перспективность, в благополучный исход чего-л.
Бииктэр Өлөксүөйэбис бу олоҕу бэркэ түүйэр эбээт. Амма Аччыгыйа
«Ол хомуйсан да диэн төһө өр чэчириир эбит», — диэн Миикэн ойуун Тыгыны түүйэн көнчүө бырахпыта. Далан
Атаас, кэбис, алҕас этэн, Аналбытын түүйүмэ, Аан дойду бары кэрэтэ — Ааһар былыт диэхтээмэ! Эллэй
ср. др.-тюрк., тюрк. туй ‘замечать, чувствовать, догадываться’

1. тэҥнэс диэнтэн хай. аата. [Балыксыт оҕонньор:] Бу биһиги, дьон кырата-кыаммата, …… тэҥнэһии кэлбитин, олох уларыйбытын тугунан билиэхпитий? П. Ойуунускай
   Бу күнү [кулун тутар сүүрбэ биир күнүн] күн сааскы тэҥнэһиитэ диэн ааттыыллар. МНА ФГ
2. матем. Икки кэриҥ суолталарынан тэбис-тэҥ буолуулара. ☉ Соотношение между величинами, показывающее, что одна величина равна другой, равенство
   Икки сыһыан тэҥнэһиитэ пропорция диэн ааттанар. АТП ОАаММӨС
   Тэҥнэбили оҥоруу диэн биллибэт чыыһыла тэҥнэбили сөптөөх тэҥнэһиигэ кубулутар суолталарын барытын булуу. БАН А
   Буукубанан бэлиэтэммит биллибэт чыыһылалаах тэҥнэһии тэҥнэбил диэн ааттанар. БАН А
3. спорт. Күрэхтэһии түмүгүнэн, кыайыылаах сатаан быһаарыллыбакка, тэҥ тэҥҥэ буолан тахсыы. ☉ Исход игры, при котором не выигрывает ни одна сторона, ничья
   Иккиэммит соруга судургу этэ. Кини сүүйүүгэ, мин — тэҥнэһиигэ оонньооһун. НСС ОоО
   Тэҥнэстибит. Ити эрээри миэхэ кыайыыга тэҥнээх тэҥнэһии. СМН ТС
   Өскөтүн партнёрдартан хайалара да утарылаһааччытын хоруолугар кыайан маат биэрбэтэҕинэ, партияҕа тэҥнэһии буолар. ПВН СБК

возвр.-страд. от дьоҕуһаа = 1) становиться компактным, небольшим; таһаҕас дьоҕуһанан кыстаммыт груз сложен компактно; 2) перен. разг. уменьшаться, сокращаться, оставаться в небольшом количестве; быть уменьшенным, сокращённым, оставленным в небольшом количестве; кини харчыта дьоҕуһаммыт у него деньги на исходе.

даҕ. Эҥин араас, буолар буолбат. ☉ Всякая всячина, то да сё
Туой ол-бу санаалар киирэннэр, ону-маны саныы сытта. А. Софронов
Уончалаах кыыс ол-бу өрбөх сыыһынан оонньуу олоорто. Күндэ
Ынах хомуйа сылдьан ол-бу оту-маһы ааҕаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Ол-бу буолан хаалыа кэпс. — туох эмэ иэдээҥҥэ түбэһиэ. ☉ Может всякое случиться (обычно намёк на печальный исход)
Биһиэхэ оҕо турбат этэ, онон ол-бу буолан хааллаҕына, хом санаайаҕын. С. Никифоров. Ол-бу буолума сөбүлээб. — сөрүөҥнээмэ, киһини эрэйдээмэ. ☉ Не ломайся
— Хотуой, ол-бу буолан эрэйдээмэ, барар буоллаххына бар! Н. Неустроев
Атаах дьахтарга дылы ол-бу буолума! И. Гоголев
— Ол-бу буолума, кэлэн бу кумааҕыга илиитэ баттаа. С. Ефремов. Ол-бу диэмэ кэпс. — ордук-хоһу тыллаһыма, солуута суоҕу дойҕохтоомо. ☉ Не говори лишнего, не говори ерунду, не болтай
Хата, ол-бу диэбэккэ, быһаара охсуҥ. А. Софронов
Өссө ол-бу диэн дойҕохтуу олороҕун! Н. Неустроев
◊ Ол-бу диэки көр — тула көрүн, эргиччи көр. ☉ Смотреть вокруг, оглядываться
Сэмэн ол-бу диэки көрө сатаата. П. Ойуунскай. Кини ол-бу диэки көрүөлүү турбута. Суорун Омоллоон
Ким да ол-бу диэки олох-чолох көрбөт. М. Доҕордуурап

I
туохт. Сатан, үчүгэй буол; үтүө түмүктээх буол. ☉ Иметь благоприятный, успешный исход, результат; быть удачливым, везучим
Кини оҕо буолбатах, төгүрүччү сыаналаан баран ону-маны оҥорор, онон оҥорбута эрэ барыта табыллар. П. Ойуунускай
Күн аайы булт табыллыбат эбээт. Амма Аччыгыйа
Киһи үйэтин тухары быыстала суох дьоллоох буолуон табыллыбат. Н. Лугинов
Мин манна улаханнык табылынным, бэһис кылааһы куоһаран, алтыс кылааһы бүтэрдим. Н. Заболоцкай
II
туохт.
1. Туох эмэ кыырайан кэлэргэ түбэс; туохха эмэ таптар (хол., буулдьаҕа). ☉ Попасть под что-л. (напр., под обстрел); быть задетым, раненым, убитым (напр., пулей)
Ханна эрэ мас быыһыгар кус табыллан охтор. Н. Заболоцкай
Толоон сир хабаана, Дуолан табыллан сытар. Күннүк Уурастыырап
Тутуһан туран чугастан утарыта ытыалаһыы, бааһырбыт дьоннор үөгүлэрэ, табыллыбыт аттар орулааһыннара, сиргэммит аттар мөҥөн талҕалааһыннара, — бары холбоһон, дьиикэй муусука, ынырык хартыына буоллулар. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. кэпс. Туохха эмэ киирэн биэр, түбэс (үксүгэр мэлдьэх. ф-ҕа — көһүппэтэх өттүттэн). ☉ Оказаться в какой-л. ситуации, каких-л. обстоятельствах; попасть во что-л. (напр., в поле зрения кого-л.)
[Маайа:] Мин бу курдук сордоох олоххо табылларбын билбит да курдук саҥараахтыыллар эбит. А. Софронов
Үс үүттээх оҕуруоту үрдүнэн типпит хомурах быыһыттан балаҕан даҕаны, от даҕаны киһи хараҕар табыллан көстүбэттэр. Күндэ

I
аат.
1. Айылҕаттан бэриллибит уһулуччулаах дьоҕур. ☉ Выдающиеся врождённые качества, талант
Чаҕылҕан айар талаана сайдан, ситэн, кинигэттэн кинигэ ахсын наһаа уустугурдуллубут уобарастартан, иирчэхбаарчах этиилэртэн улам босхолонон испитэ. Софр. Данилов
Кини [Амма Аччыгыйа] саныырынан талаан — айылҕа күндү бэлэҕэ, нарын-намчы дьоллоох дьоҕур. ФЕВ УТУ
Үгэ олус уустук уонна суруйарга ыарахан пуорманан ааҕыллар, онон үгэһит талаан сэдэхтик үөскүүр. ВГМ НСПТ
2. Айылҕаттан бэриллибит уһулуччулаах дьоҕурдаах киһи. ☉ Человек, обладающий выдающимися врождёнными качествами, способностями, талант
Кини [П.А. Ойуунускай] үүнэр талааннары …… иитии, таба суолга таһаарыы үлэтигэр ураты суолтаны биэрэрэ. «ХС»
Онтон сотору, икки сыл үөрэммиттэрин кэннэ, устуудьуйалара эмискэ сабыллан, бэрт элбэх талаан ыһыллан хаалар. ӨӨ ДДьДТ
Бу модун талаан [Александр Дюма] барыта икки сүүс биэс уон арамааны уонна сүүрбэ биэс пьесаны суруйан хаалларбыт. «ЭК»
русск. талант
II
аат. Дьол-соргу тосхойуута, туохха эмэ табыллыы, сатаныы. ☉ Счастье, удача, везение, желательный исход дела
Таастыы лачыгырыыр тарбаҕыҥ талаана биллин. П. Ойуунускай
Нэһиилэ Кыл тыына кырдырҕаан, Сур тыына сурдурҕаан Өрөгөй көрдөһө, Талаан тардыһа сытта. С. Васильев
Ити күөрэйэн эрэр күннүү, Инникиҥ үчүгэй буолуоҕа, Олоххор тохтообокко үүнүү, Өрөгөй талааныҥ үрдүөҕэ. И. Эртюков
ср. хак., бур. талаан, казах. талан ‘счастье’
III
аат. Туох эмэ уу ньуурун хамсатыыта, долгутуута (хол., кус күөлгэ түстэҕинэ үөскүүр кэҥээн иһэр иилэр, биллэр-биллибэт долгуннар). ☉ Круги на воде (от соприкосновения чего-л. твёрдого с её поверхностью)
[Кустар] түһэн баран, уу талаана сүтүөр диэри ону-маны одуулаһан, иһиллии олорбохтоот, уу иһэ-иһэлэр сапсыммахтаатылар, онтон ууга моонньуларын уга-уга аһаан ньалыгыратан бардылар. Р. Кулаковскай
[Дьөгүөр оҕонньор] күһүн сүөлбэргэ маннааҕар ордук хараҥа буолааччы да, түспүт куһу ууга талаанынан көрөн ытыллар буолуллара дии санаата. В. Иванов
Сотору-сотору бөдөҥ соболор өрүтэ ыстаммахтыыллар. Талааннара тиэрбэс-тиэрбэс тараанньыктанан эриллимэхтии түһээт, тула тарҕанан, устунан уостан, сүтэн хаалаллар. И. Сосин
ср. эвенк. талан ‘круг на воде (от брошенного предмета)’ < эвенк. тала ‘мыться’