несов., разгореться сов. 1. (начать гореть) күөдьүйэн умай, умайан кытыаһын; дрова разгорелись мас умайан кытыаһынна; 2. перен. (о лице, глазах) кыыс, итийтэлээ; уоттан; щёки её разгорелись кини иэдэстиин кыыста; 3. перен. (стать сильным, напряжённым) оргуй, күөдьүй; между нами разгорелся спор биһиги ыккардыбытыгар мөккүөр күөдьүйдэ; # глаза (и зубы) разгорелись на что-л. ымсыыран харахтара уот-таннылар.

туохт.
1. Тугу эмэ тиискэр кыбытан ыга, хам тут. ☉ Стиснуть, крепко держать что-л. зубами
Ийэ саһыл, оҕолорун саҕаларыттан холбуу ытырбытынан, бара турда. Суорун Омоллоон
Татыйаас ытыахча буолабуола кыатанна, аллараа уоһун ытырда. М. Доҕордуурап
Аҕалара нүксүйбүт уҥуохтаах, хатыҥыр, өрүү табаҕын туора ытыра сылдьар, саҥата суох киһи. В. Иванов
2. Тугу эмэ тиискинэн быһа ыстаа, алдьат; кими эмэ бааһырт. ☉ Откусить что-л.; кусать, ранить зубами, укусить кого-л.
Оттон биир кэпсээҥҥэ киһини ыт ытырбыт. Амма Аччыгыйа
Анараа киһи бэрт кыраны эмти ытыран ылан, ыстаан, амтаһыйан көрөр. Н. Якутскай
Көрө түспүтүм — сүүнэ улахан кымырдаҕас кэлэн, атахпын ытырбыт эбит. Суорун Омоллоон
Алаадьыны ылан быһа ытыран уһуннук ыстаан баран, биирдэ эрэ дьүккүк гыннаран кэбиһэр. С. Маисов
3. кэпс. Кими, тугу эмэ эпсэри, хам ыл биитэр икки ардыгар кыбыт. ☉ Захватить, зажать, прищемить кого-что-л.
Өлүөскэ чэҥи-мууһу ытырбыт халҕаны саннынан аһан, тахсан барда. Эрилик Эристиин
Тырамбаай аана икки өттүбүттэн ытыра түспүтүттэн, нэһиилэ төлө көппүтүм. А. Фёдоров
Тиит силистэрэ тоҥ буору ытырбытынан, көлүөһэ курдук төгүрүһэн көстөллөр. «ХС»
4. көсп. Тугу эрэ ыһыктыма, бэйэҕэр иҥэрин (хол., сииги). ☉ Впитать, удержать, сохранить что-л. (напр., влагу)
Тиит мас көтөҕөтүн ытырбытынан кыһыны көрүстэҕинэ, эһиилгитигэр кураан дьыл үүнэр. В. Протодьяконов
Ардах сиигин ытырбыт оту сиилэстээтэххэ буорту буолбат дуо? «Кыым»
♦ Кумаар да сиэбитигэр (ытырбытыгар) холообот көр кумаар
Утарылаһан көрбүттэрин, кумаар да ытырбытыгар холооботулар. «Чолбон»
Күлгүн булкуйуом, <көмөргүн ыты- рыам, уоккун умуруоруом> көр күл II. [Бухатыыр:] Дьэ эбээт, доҕоттоор, Күлгүтүн булкуйуом, Көмөргүтүн ытырыам, Үөһэ-аллара туруҥ! ПЭК ОНЛЯ. Сымыһаҕын быһа ытыран көр сымыһах. Ыарыытын тулуйа сатаан хараҕын быһа симтэ, сымыһаҕын быһа ытырда. И. Гоголев
Абатыгар сымыһаҕын быһа ытырар, иэдэстэрэ итийтэлиир. И. Бочкарёв
Сымыһахпын быһа ытыран баран, күүһүм баарынан сырбаттым. Т. Сметанин. Ытырбытын ыһыктыбат — эппитин төлөрүппэт, иннин биэрэ охсубат, дьирээ. ☉ Упрямый, неуступчивый, настойчивый
Дириэктэрдэрэ ытырбытын ыһыктыбат, ыстаабытын ыйыстан эрэ баран арахсар дьирээ оҕонньор этэ. В. Титов
Биһиги киһибит ытырбытын ыһыктыбат киһи түбэстэ. «ХС»
Попов айдаарсыбат да, өһөс уонна ытырбытын ыһыктыбат идэлээх. В. Быков (тылб.)
ср. др.-тюрк. ысыр, тув. ызыр ‘кусать’

1. хаай I диэнтэн дьаһ. туһ. Үс хонон баран Сараапап сүөһүлэрин ааҕан тутар уонна Сүөдэрдээҕинэн үүрдэрэн дэриэбинэ кэтэҕинээҕи хааччахха хаайтарар. Н. Якутскай
   Эрбантейы туттаран хаайтаран кэбиһиэххэ диэн Турахиҥҥа хаста да этэ сылдьыбытым. Эрилик Эристиин
   Арай мин баран иһэн, биир киэҥ өрүскэ кэлэн хаайтаран хааллым. Н. Заболоцкай
2. Айанныахтаах сиргиттэн кыайан барар кыаҕа суох буол, өр тутулун. ☉ Застревать, задерживаться (в пути)
   «Оҕонньоор, биһиги манна төһө өр хаайтаран олоруохпутуй?» — диэн сахалыы кэпсэтэр киһи ыйытар. Н. Якутскай
   Мин Хатыҥнаахха күн ортото кэлбитим даҕаны, хаайтаран хааллым. Н. Габышев
   Кини аара онно-манна хаайтарахаайтара, сороҕор ытынан, сороҕор табанан ый кэриҥэ айаннаан, Дьокуускайы ыам ыйын саҥатыгар булбута. «ХС»
3. Ханна да тахсыбакка, биир сиргэ олорорго күһэлин. ☉ Быть вынужденным оставаться в каком-л. месте
   Дьиэҕэ хаайтаран, тугу да оҥорорум суох буолан, уҥа ороҥҥо сытан утуйан хаалбыппын. Эрилик Эристиин
   Куорат дьиэтин түөрт истиэнэтигэр хаайтаран дьон сирэйин-хараҕын манаһыахпытын ыарырҕаан, үүтээммитигэр кыстаан олоробут. Н. Борисов
4. кэпс. Кыайан тахсан киирбэт буол. ☉ Страдать от запора или от задержки мочи
   Ванька иһинэн ыалдьан бастаан хойуута хаайтарбыта, онтон тоҕо барбыта. Ойуку
   Ыарахан сылдьыы бүтэһик ыйдарыгар дьахталлар хойуулара хаайтарар түбэлтэлэрэ баар буолар. «Кыым»
5. көсп. Иҥнэн хаал, бохсулун (хол., тугу эмэ гына сылдьан). ☉ Встречать препятствия, сталкиваться с преградой (напр., в процессе деятельности)
   Оо, үрдүк аналлаах уол оҕо, Ханнык да буомнартан хаайтаран, Хараастан туруоххун билбэтим! Күннүк Уурастыырап
   Билигин наукаҕа туохтан да хаайтарбакка, дьиксиммэккэ барытын саҥалыы толкуйдаан таһаарар дьон ордук элбэх бөдөҥ арыйыылары оҥороллор. Н. Лугинов
   Куһаҕан хаарыйыан баҕардаҕына кимтэн да, туохтан да хаайтарбат диэн дьон мээнэҕэ этиэ дуо? А-ИНА ДьБО
   △ Кыайан таска тахсыма, тууйулун (хол., иэйиини этэргэ). ☉ Не проявляться, подавляться внутри (напр., о чувствах)
   Эмээхсин хас да сылы мэлдьи сүрэҕэр-быарыгар хаайтара сылдьыбыт абата туох да бокуойа суох мунньуллан, устунан Дэлиһиэйи үөҕэн барда. Эрилик Эристиин
   ♦ Муннукка хаайтар — куотунар, аһарынар кыаҕа суох буол. ☉ Быть загнанным в угол, тупик
   Сахаар ыксаабыта, муннукка хаайтарбыта. В. Яковлев
   Муҥурдаммат улуу иэс Мунньуллубут эбит диэн Муннукка хаайтарбытым, Мух-мах буола турбутум. Эллэй
   Кинилэр, биһиги курдук, муннукка хаайтарбаттар эбит. М. Доҕордуурап. Таар муҥургар (муҥҥар) түс (хаайтар) көр таар II. Кини обургу таар муҥуругар хаайтаран, өйө-санаата кылгаан, ыксалга киирдэ. Саха фольк. Тыынабыара хаайтарар көр тыын II. Кыыс дьүөгэлэрин кытта көрсүбэтэҕэ ыраатан, тыына-быара хаайтарда
   □ Лариса сырдык тапталга уохтаахтык дьулуһар, бу «хараҥа саарыстыбаҕа» тыына-быара хаайтарар, ону артыыска сөпкө биэрэр. Софр. Данилов
   Хааччахха хаай (хаайтар) көр хааччах. Сэбиэскэй былаас саҕана айылҕаттан айдарыылаах дьоммут хааччахха хаайтаран, ол дьоҕурдарын кистии сылдьыбыттара. И. Никифоров
   Дьону хааччахха хаайбакка дьоҕурдарын сайыннарыахха баара. «Чолбон»
   ◊ Тыына (тыына-быара) хаайтарар көр тыын II
   Дьөгүөрсэ эт-этэ барыта итийтэлээн ылбыта, мэктиэтигэр тыына хаайтарыах курдук буолуталаабыта. Н. Якутскай
   Таас дьиэбитигэр кыһын биһиги түннүкпүтүн аһан олорооччубут, оннук киһи тыына-быара хаайтарар итиитэ. Далан