даҕ. Кубулҕаттаах, угаайылаах (хол., өй). ☉ Хитрый, коварный (напр., ум)
Уоһук барахсан эргитэн-урбатан, иэс-күүс биэртэлээн, оҕуруктаах уол оҕо буоллаҕа. Н. Неустроев
Сүөдэри Сэмэн кырдьаҕас диэн бэрт оҕуруктаах өйдөөх баай бэйэтин илимигэр сөрүү сатыыр. Н. Якутскай

1. көй диэнтэн дьаһ. туһ. Тоҥ сылгы этин, хаһатын, быарын икки-үс тэриэлкэҕэ өрөһөлүү көйдөрөн аҕалтаран, арыыга былаан сиисии, «Нуо!» — дии олорбута. Күннүк Уурастыырап
2. Ыарыыга дьөлө сиэт, баалат. ☉ Дать болезни укорениться, запустить болезнь
   Дьаҥҥа хотторон, дьарҕаҕа эмтэрэн, сэлликкэ көйдөрөн, Дьүү-кээрэ дьүдэйэн, эмиэ Арапыана эрэйдээх курдук эрдэ үйэлэниэ турдаҕа. Болот Боотур
   Олус көйдөрбүккүн. Тоҕо эрдэ эмтэммэтэххиний? — диэбитэ. И. Федосеев
   Хас эмэ сыллааҕыттан олохсутан, көйдөрөн кэбиспит иһин ыарыыта бэрт чэгиэн, модьу-таҕа оҕонньору бу аан бастаан охторбута. МЫ
3. кэпс., көсп. Өссө эбии иэскэ киир, иэскин-күүскүн өссө дириҥэт. ☉ Задолжать большую сумму, залезть в долги по уши
   — Бүгүн хаартылаан биир абааһы киһиэхэ биэс буут эти, буут арыыны сүүйтэрдим. — Бай, оннук улахан хаартыһыт буолбутуҥ дуо? — Ээ, кыһыыбын кыаммакка, көйдөрөн кэбистим. Болот Боотур
   Уоһук оҕонньор тиийиммэтин курдук тиийиммэт, курдаттыы иэскэ-күүскэ көйдөрө сылдьар. ВНГ ГОПХ

туохт.
1. эргэр. Ыалы кэрийэн аһаа, ыал устун бар, кумалааннаа. ☉ Ходить по миру, нищенствовать, попрошайничать
Ол баҕайы [Куһаҕан Ньукулай] куораты кэрэдэхтээн салгытан баран, эмиэ сонурҕатан …… кэллэҕэ. М. Доҕордуурап
△ Бырах сырыт, бырадьаагалаа. ☉ Бродяжничать, скитаться
Ити кэм устатыгар мин дууһабар салгыы, сылайыы да, саҥаттан саҥа сиргэ кэрэдэхтиир кыыбаҕа санаа да күөрэйэн көрбөтөхтөрө. А. Куприн (тылб.)
«Төрөөбүт дойдугуттан атах балай барарга кэрэдэхтиир баҕаҕыттан ураты туох төрүөттэр баалларый?» — диэн ыйытта [аҕам]. Д. Дефо (тылб.)
△ Көрдөһөн иэс-күүс салҕан, умналаа. ☉ Сводить концы с концами попрошайничеством, попрошайничать, побираться
Сээкэйи иэс-күүс салҕанан, кэрэдэхтээн сии сытаҥҥын, оҕобун уолгар кырбатаҕын. Амма Аччыгыйа
2. Күүскүнэн өттөйөн киирэн халаа, былдьаа, апчарый. ☉ Присваивать, грабить, насильственно прихватывать чужое
Киин сирбитигэр Кэрэдэхтээн киирээри Кэрээниттэн тахсыбыт Кэҥсэрбит Гитлери …… Суоллары суурайыахпыт, Сыттары мэлитиэхпит! Саха нар. ыр. III
Биирдии ынахха ымсыыран кэрэдэхтээбит удьуорум суох. М. Доҕордуурап
Кимнээх бу кэлэҥҥит, Кэрэдэхтээн киирэҥҥит, Төһө кииспин, саһылбын, Төһө кыыл табабын Уораҥҥыт бултаатыгыт, Улуу тыабын аймаатыгыт?! В. Лебедев (тылб.)

муунту буол — Туохтан эмэ туоххаһыйбыккын, санааҕа-онооҕо ылларбыккын искэр тута сырыт, кимниин да үллэстэр кыаҕа суох буол. ☉ Не иметь возможности поделиться с кем-л. своими трудностями (де рж а т ь в с ё в с е бе)
Үрэкиин оҕонньор, иһигэр улаханнык м у у н т у буолан иэһин-күүһүн хомуйса, үмү рүтэ таарыйа «өбүгэлэригэр» бара сылдьарга быһаарыммыта. Б о л о т Б о о т у р. Оо, төһө эрэ санаарҕаата, муунту буолаахтаата? В. Яковлев
[ Кэскил:] Киһи дьиҥнээх доҕоругар эрэ бэйэтин эрэйин, кыһалҕатын кистээбэккэ кэпсиэн сөп. Оччоҕо соҕотоҕун муунту буола сылдьыбат. И. Находкин

1. салҕаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Сатаммыт сап саҕаттан салҕанар (өс ном.). Сээкэйи иэс-күүс салҕанан кэрэдэхтээн сии сытаҥҥын оҕобун уолгар кырбатаҕын. Амма Аччыгыйа
   Хас оскуола, интэринээт дьиэтигэр иккилии-үстүү кылаас салҕанна. С. Васильев
   Саймаарар саас үлэттэн үлэнэн салҕанан күүдэпчилэнэн истэ. М. Доҕордуурап
2. Ордук үрдээри, үөһэ тиийээри туох эмэ үрдүгэр таҕыс. ☉ Вставать на что-л., чтобы стать выше, достать высоко. Олоппоско салҕан
   □ Хараҥа муннукка Харбыалаһан тиийэн, Таҥаска, дьааһыкка салҕанан Таҥара иннигэр Көмүстээх чүмэчини Күндээриччи уматта. С. Васильев
   Аттар көҕүстэрин онтон ыла кирилиэһинэн салҕана сылдьан сууйар буолтум. «ХС»
   ♦ Быста-быста салҕан — үгүс муҥур кыһалҕаны, мүччүргэни төлө түһэн тиийэн кэл, киһи буол. ☉ Выжить, преодолев серьёзные испытания и лишения
   Аны биирдэ дьүһүн кубулунан, Быста-быста салҕанан, Тимирэ-тимирэ күөрэйэн, Өлө-өлө тиллэн көрүөҕүҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Болот Уордаах Дьэкиимҥэ дьиэ кулута буолан бэрт өр олордо. Ол тухары кини хас төгүл өлө-өлө тиллибитин, быста-быста салҕаммытын бэйэтэ да билбэт. Н. Заболоцкай

аат.
1. Суолу билбэт дьоҥҥо бииргэ сылдьыһан суолу көрдөрөн, ыйан биэрээччи. ☉ Человек, указывающий путь, провожатый, проводник
Айан бастаан иһээччи сирдьит киһиэхэ ордук эрэйдээх этэ. Д. Таас
Бу айаннаан иһээччилэргэ сирдьиттэринэн Ньукулааскы иһэр. Т. Сметанин
[Ыкынаачай:] Үчүгэй сирдьитэ суох буолан мунан, тиэрэ баран хаалыахтара суоҕа дуо? Күндэ
△ Хараҕа суоҕу сирдээччи. ☉ Поводырь
Ырааҕын кэрэйбэккэ, …… сирдьитинэн сиэттэрэн, харахтанаары кэлбиттэр. П. Ойуунускай
Бэһиэлэйэп …… Өксүүнньэни сирдьит оҥостон, …… ыалларга сылдьан араас кэпсэтиилэри оҥорор, иэһин-күүһүн ирдэһэр. Амма Аччыгыйа
Эмээхсин сирдьит кыыһа хайыһыннаран кэбиспитин хоту …… үҥэн боҕуйан кэбистэ. Эрилик Эристиин
△ Инники иһээччи, суолу хайааччы (хол., үөргэ). ☉ Вожак (напр., стаи)
[Быыпсай:] Оннооҕор көтөргөсүүрэргэ биирдии сирдьит баар буолар баҕайыта. П. Ойуунускай
Сирдьит чубуку үөрүн Таала диэки салайар. В. Лебедев (тылб.)
2. Политикаҕа, идеологияҕа норуот билинэр баһылыга, салайааччыта. ☉ Вождь
Улуу поэт Некрасов …… бэйэтин бириэмэтинээҕи революционнай охсуһуу идиэйинэй сирдьиттэрин кытта ыкса сибээстээҕэ. Софр. Данилов
Кыһыл Болуоссат устатын тухары көстөр ГУМ дьиэтин киинигэр сирдьиттэр мэтириэттэрэ. В. Ойуурускай
Норуот көнө сирдьитэ буолуу — олус кытаанах анал. М. Горькай (тылб.)
ср. др.-тюрк. йерчи ‘проводник’

1) сжиматься, стягиваться; суживаться; туос иһит итииттэн үмүрүйэр берестяная посуда от горячей воды сжимается; 2) стягиваться, собираться (в одно место —о людях); 3) перен. убавляться, уменьшаться; иэспит-күүспүт үмүрүйдэ наши долги уменьшились; 4) перен. утихать, затихать, стихать; айдаан-куйдаан үмүрүйэн барда шум стал утихать.

туохт.
1. Бэйэҕэ туһаайыллыбыт көрдөһүүнү, этиини ылыммакка утар, төттөрү эт. ☉ Отказываться
[Түмэппий:] Биһиги нэһилиэккэ дьахтар суут дуоһунаһыгар сылдьан көрө илик. Аккаастаныма!.. [Өрүүскэ:] Буоллун... Туох диэн аккаастаннамый? Күндэ
Учуутал уолу суруксуттуурга эппиттэрин уоллара дьорҕооттук аккаастанан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
«Кэбиис-кэбис», — ыксаабыттыы, бу соҕуруу ыытан эрэртэн куотардыы, үрүтүрдүгэр аккаастанна [ийэм]. Далан
2. Балаһыанньаҕын уларытарга, толорор үлэҕин быраҕарга, ууратарга быһаарын. ☉ Отрекаться от прежнего положения, работы, отказаться выполнять что-л. [Хорохоот:] Ыраахтааҕы бүрүстүөлүттэн аккаастаммыт, өрөбөлүүссүйэ буолбут үһү. П. Ойуунускай
Сотору буолаат Надежда Алексеевна кылааһы салайарыттан аккаастаммыта. Софр. Данилов
Баайдар ити быһыыга сөбүлэммэт буоллахтарына, дьадаҥылар-хамначчыттар бука бары баай үлэтиттэн, иэһиттэн-күүһүттэн уопсайынан аккаастаныах кэриҥнээхтэр. Амма Аччыгыйа
△ Урут ылынар, итэҕэйэр, сүгүрүйэр суолларгын быраҕарга, олортон киэр хайыһарга быһаарын. ☉ Отрекаться от своих прежних привязанностей, предметов поклонения
Айыыттан-таҥараттан аккаастанным, Андаҕартан-айыыттан араҕыстым, Орто дойду олоҕун Оһолун-сорун ордордум, Оһолун-сорун итэҕэйдим. П. Ойуунускай
Ааспыт олоҕу алҕаабыппыттан Адьас аккаастанабын. А. Софронов
△ Туохтан эрэ дуоһуйан, түксүлээн тохтоо. ☉ Отказаться от чего-л. вполне удовлетворившись, считая, что вполне достаточно
Оҕуһа уулаан аккаастаммытын кэннэ, самыытыгар ороннуу олорон дьиэтин диэки саллырдата турда. Күндэ
△ Кимтэн эрэ киэр хайыс, билиммэт буол (хол., чугас дьоҥҥуттан, урууларгыттан). ☉ Не признавать кого-л., отрекаться (от друзей, родственников)
[Мэхээс оҕонньор:] Эйигиттэн аккаастаммаппын, эн бассабыык буолбутуҥ кэннэ, мин бассабыыктарга, оҕом дьонугар, тоҕо өстөнүөмүй, тоҕо утары туруомуй? П. Ойуунускай

бүөлээ диэнтэн бэй., атын
туһ. Бүгүн үтүө күн үүммүт Бүлүү өрүс бүөлэнэр үөрүүлээх чаастарын айхаллыы Артыаллаах сахалар таас даамбаҕа тахсаллар. Эллэй
Көрдүм кустаабыт көлүйэбин — Уолан муоҕунан бүрүммүт, Кэрийдим дьэдьэҥниир кэриибин — Эрбэһин отунан бүөлэммит. П. Тобуруокап
Кини чохчойон олорон сонун ис сиэбиттэн зажигалка уонна ыга бүөлэммит, улахан хаптаҕай иһити ылла. М. Шолохов (тылб.)
♦ Көхсө-быара бүөлэммит — аһыытыттан-абатыттан ыксаабыт, ыгыллыбыт. ☉ Тяжело дышать от отчаяния и горя
Томторук [оҕонньор аата] төһө да көхсө-быара бүөлэммитин иһин, тойоттор ортолоругар кэм туттунар буоллаҕа дии, иирбит эмээхсин курдук буолуо дуо. Эрилик Эристиин. Тэҥн. киэҥ көхсө кыараабыт. Кулгаах-харах бүөлэммит — 1) кулгааҕынан истибэт, хараҕынан көрбөт (кырдьан, ыалдьан-буорайан). ☉ Плохо видеть и слышать (от дряхлости, болезни). Эһэм оҕонньор кулгаах-харах бүөлэммит киһитэ; 2) болҕомтото суох, үчүгэйи да таба көрбөтбилбэт. ☉ Не замечающий яркое, прекрасное, совершенно невнимательный
Хайдах кини маннык үчүгэй кыыс баарын өйдөөн көрбөтөҕө эбитэй? Дьэ кулгаах-харах бүөлэммит киһитэ эбит. Н. Лугинов. Хайаҕаһы бүөлэн — иэскин-күүскүн төлөн. ☉ Платить свои старые долги
Саҥардыы эрэ харахпытын көрөн, хайаҕаспытын бүөлэнэн иннибитин тэринэн, Кэннибитин кэрэнэн [эрэбит]. Өксөкүлээх Өлөксөй

1. ирдээ диэнтэн холб. туһ. Дьоно миигиттэн Өндөрөй кинилэргэ ыыппыт дьааһыгын ирдэстилэр. Н. Якутскай
   Биһиги бэйэбит өттүбүтүттэн эмиэ Болот кэнники дьылҕатын туһунан ирдэһэн көрүөхпүт. Н. Заболоцкай
   Костя сөҕөр да, хомойор да, эмиэ да суругу ситэри ирдэспиттэриттэн үөрэр. Н. Габышев
2. Ыйыталаһан, сураһан, ирдэһэн, туоһулаһан көрдөө. ☉ Разыскивать путем выяснения, расспросов
   Кырдьар сааспар бу оҕолорбун бэйэм ирдэһэ баран иһэбин. Н. Габышев
   [Солко:] Киһи киһини наадалаах буолан ирдэһэр буоллаҕа дии. С. Ефремов
   «Уотунан оонньуур дьоннор бааллар, ирдэһиэм, сирэйдэрин хараардыам», - диир үһү Андриан Корнилов. М. Доҕордуурап
   Хаайыыттан тахсан баран дьоммун ирдэспитим, дьоммун да буолаахтаан - миэхэ сүрэҕим чопчута Костигым сыысчаана олус күндү, кинини эрэ көрүөхпүн баҕарарым. «ХС»
3. көр ирдээ
   2
   Өксүүнньэни сирдьит оҥостон, сымнаҕас акка мэҥэстэн ыалларга сылдьан араас кэпсэтиилэри оҥорор, иэһин-күүһүн ирдэһэр. Амма Аччыгыйа
   Кини манна кур иэһин ирдэһэ, эргинэ, таарыччы маннааҕы ыал кыыһын улахан уолугар Кэлэҕэйгэ кэргэн ыла кэлиэхтээх. Н. Заболоцкай
   «Үөттээх» ыалыгар нолуогу ирдэһэ Өкүүчэ бу баран иһэр. С. Васильев
4. көр ирдээ
   3
   Дириэктэр Сутурукуоп уруккуттан да үлэ чааһын ирдэһэ үөрүйэх киһи, билигин мүнүүтэтигэр тиийэ аахтарар. У. Нуолур