туохт., кэпс. Барытын сабардаан хаххалаа, күлүктээ (хол., хараҥаны этэргэ). ☉ Накрывать собой всё (напр., о ночной тьме)
Хараҥа түүммүт ол аайы ордук күүһүрбүт курдук сабыдыйан, иҥсэтийэн ылар эбит. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк., тюрк. йап, ябу ‘покрывать, закрывать’

энэлий диэнтэн холб. туһ. Кини таһыгар Баһыккалаах бүк түһэн олорон ытаһан энэлиһэн эрэллэр эбит этэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тумул тииттэр ордук иҥсэтийэн …… хаарга ыстара, тибиигэ типтэрэ, истэрин түгэҕиттэн энэлиһэргэ дылы куугунаһа тураллар. Бэс Дьарааһын
Куолакаллар санаарҕаабыттыы энэлиһэллэр. ПНО

сыһ. Төлүтэ биэрэн эрэр курдук, сатараабакка бүтэҥитик (туох эмэ кытаанах, хол., сүгэ инчэҕэй, сымнаҕастыҥы эттиккэ биир тэҥник охсулларын тыаһа). ☉ Отрывисто громко, гулко, но не раскатисто (о звуке, издаваемом при ударе чего-л. твердого, напр. топора, по чему-л. сырому, мягкому)
Тоҥ, инчэҕэй бэрэбинэлэри батырҕаччы кэрдэн моонньоһуннары оҥороллор. Сүгэ олуктара уҥахаҥас кыырайан ыстаналлар. БИ УЛАа
Сүгэ биитэ кылбаҥнаабытынан бөһүөнэх, эмис, ап-араҕас тууччахха ымсыырбыт, иҥсэтийбит курдук, батырҕаччы кииртэлээн, сүтэ-сүтэ күөрэйтэлээн барда. Н. Заболоцкай

1. түүтэхтээ диэнтэн атын. туһ. Малатыылка иҥсэтийэн, Түүтэхтэммит бурдугу Тимиринэн кимирийэн, Силбиэтэннэ, обургу! А. Абаҕыыныскай
   Уһун оту охсоот, бурдугу быһан сонуоктуур курдук түүтэхтэнэр. ПАЕ УуАХО
2. Хойуутук, өлгөмнүк өрөһөлөнөн таҕыс (хол., уот кыымын туһунан этэргэ). ☉ Вырываться из чего-л. (напр., об искрах огня)
   Дьиэлэр омоонноро көһүннэ. Үөлэстэн кыымнар түүтэхтэннилэр. Софр. Данилов
   Балаҕан үөлэһинэн кыым өрө түүтэхтэнэн тахсан салгыҥҥа тиэтэллээхтик хойуоллаҥныыр. В. Короленко (тылб.)
3. Төкүнүйэн эрэр курдук тэйиэккэлээн сүүр (хол., эһэ оҕотун этэргэ). ☉ Бежать вприпрыжку, будучи маленьким, кругленьким (напр., о медвежонке)
   Маныыһыт ыттар иччилэригэр утары сырсан түүтэхтэнэн кэллилэр. Н. Лугинов
   Төннөргө сөп буолла дии санаан, Тыгырыана тутаары эккирэппитигэр эһэ оҕото сирэйин хоту куотан, ситтэрбэккэ сүүрэн түүтэхтэннэ. Болот Боотур

аат. Киһи, сүөһү айаҕын иһигэр баар үрүҥ күүгэннээх сынньылхай убаҕас. ☉ Слюна, плевок
Клавдия Михайловна силэ бырдаҥалыар диэри хаһыытыыр, айдаарар. Н. Якутскай
[Эһэ] силинэн тыбыыра-тыбыыра, сатарыччы кыланар. Л. Попов
Байанай хааннаах силинэн бандьыыт тойонун малаҕар сирэйигэр уун-утары тибиирдэ. П. Филиппов
♦ Силин (быһа) ыйыстар — 1) аһыан наһаа баҕарар, аска ымсыырар, иҥсэрэр. ☉ Сильно хотеть есть, глотать слюнки
Кыысчаан сэниэтэ суохтук: «Аһым бараммыта икки хонно», — диэн хардарбыта, аһы тоҕо санатаҕын диэххэ айылаах силин быһа ыйыстыбыта. Ф. Софронов
Өлүөскэ ас сыта минньигэһинэн аҥылыйбытыгар, таныытын хамсатта уонна силин ыйыһынна. Эрилик Эристиин
Уһун Уйбаан иҥсэрбитин омунугар күөмэйин кылк гыннаран силин ыйыһынна. «ХС»; 2) туохха эмэ олус ымсыырар, баҕатыйар, иҥсэтийэр. ☉ Сильно хотеть, желать чего-л., зариться на что-л. Онуоха Сэмэнчик силин быһа ыйыстан баран, аат эрэ харата эттэ: «Маайаа, тоҕойуом, уураһыах эрэ». Н. Неустроев
Дьоппуон исписэлиистэрэ …… Нерюнгри чохтоох разреһын көрдөхтөрүнэ сөҕөн-махтайан тылларыттан маталлар, силлэрин быһа ыйысталлар. «ХС»
ср. бур. шүлһэн, алт. чилекей, уйг. шөлгей, п.-монг. силүһүн ‘слюна, плевок’