кэбис I диэнтэн дьаһ
туһ. Хаҥылларын атынан харчы кэбистэрбиттэр, дохсуннарын көмүрүөтүнэн мохсуо кэбистэрэ оймоппуттар. ПЭК ОНЛЯ I
Дьэ Дыгын ыҥырыылаах ыалдьыттарын, тэһиин туттаран, тэлгэх кэбистэрэн бэрт чиэстээхтик тутан, орон аайы эһэ, бөрө тириитэ олбох үрдүгэр олорпут. Эрилик Эристиин
Сэрэбиэйдьит… Кирилловна туһунан кимҥэ эмэ иһитиннэриэ, ол киһи эмиэ кэбистэрэ кэлиэ. Д. Таас
♦ Иҥсэ-обот (иҥсэ-мэнэгэй) кэбистэрбит — иҥсэ кэбистэрбит диэн курдук (көр иҥсэ)
Туос иһиттээххэ топпот, Тугу даҕаны ордорбот Иҥсэ-обот кэбистэрбит Иэдээннээх моҕус эбит. П. Дмитриев
Икки атах иҥсэ-мэнэгэй кэбистэрбит урдустара тиийбэт-түгэммэт түбэлэрэ диэн суох буолла. А. Кривошапкин (тылб.)

имириир тыыннаах (тыастаах) - тыынар тыыннаах. ☉ Живое существо
Кини атын, алдьархайдаах уоту билэр. Имириир тыыннааҕы имири эһэр, күөх сирэми көмөргө кубулутар, улуу куораттары урусхал оҥорор иҥсэ-мэнэгэй уоту. Софр. Данилов
Тордох иһигэр атын имириир тыастаах суох. Болот Боотур. Түрмэ иһигэр имириир тыыннаах суоҕун курдук чуҥкунуур чуумпу бүрүүкүүр. А. Федоров

туохт.
1. Кимтэн эмэ күүскүнэн эбэтэр саанан, сэбинэн куттаан былдьаан, халаан ыл. ☉ Отнимать силой что-л. у кого-л., грабить кого-л. [Суруксут:] Ылбыт харчыбын талаан ыллылар диир [Бэһиэччик]. А. Софронов
Үгүстүк биллибит, талбыттан талааммыт тамахха таптайбыт, талаанньыт аатырбыт …… биэлэйдэр бэртэрэ биһиги этибит. П. Ойуунускай
2. Туох эмэ сыаналаах ууруллубутун (үксүгэр дьиэни, ампаары, ыскылааты) күүскүнэн алдьатан киирэн илдьэ бар. ☉ Похищать, грабить путём взлома; расхищать казённое имущество; разбойничать
Лааппытын талаары гыммыттарын кини сир аайы ууһумсуйан олорон кэпсиир. Амма Аччыгыйа
Куорат иһинээҕи кэпэрэтииптэри, сэбиэскэй эргиэн сууттарын барытын талаан аһаабыттар. Эрилик Эристиин
Охуоскай, Айаан, Ньылхаан устун күрээн сылдьар үрүҥ эписиэрдэр, баандалар нэһилиэнньэни, кэпэрэтииптэри, таһаҕастаах борокуоттары талыыллар. Д. Токоосоп
3. көсп. Халабырдаах сэриинэн киир, оннук сэриини күөртээ. ☉ Разорять войной
[Биһиги дойдубут дьолун-соргутун] билигин ким кэҕиннэриэн, талыан, ууга-уокка уматыан баҕарарый? Суорун Омоллоон
Тастан киирэр Талыыр күүстэн Хаарыан ийэ дойдубутун Харыстаһан тураммыт, Иҥсэ мэнэгэй бэлэһи Иҥнэрэргэ бэлэммит! А. Абаҕыыныскай
Ньиэмэстэр талыы кэлбит сэриилэрин славяннар кыдыйталаан кэбиһэллэрэ. АЕВ ОҮИ
♦ Аттаахтан кымньыытын халыыр, сатыыттан тайаҕын талыыр — аттаахтан кымньыытын, сатыыттан тайаҕын ылбыт диэн курдук (көр тайах II)
Аттаахтан кымньыытын халыыр, Сатыыттан тайаҕын талыыр Албынкөлдьүн ыраахтааҕы …… Ар-бур тыла сатаарыйда. Эллэй
ср. др.-тюрк., тюрк. тала ‘грабить’, монг. талах ‘конфисковать; грабить’

туохт.
1. Тоһутан, хайытан, үлтүрүтэн уо. д. а. буорту гын, бүтүнэ суох гын, туһатыттан таһаар. ☉ Повреждать, портить, приводить в негодность (напр., ломать, разбивать и т. д.).— Тыый, оллох маспын ким алдьатта?— Таня саҥа аллайда
— Ким алдьатыай? «Кэйиикэбиҥ» (ынах аата) үлтү тэбистэ ини. М. Доҕордуурап
Сэрэн, мастаах буолуо, хотуургун алдьатыаҥ. Далан
Оҕус мөссүөнүн алдьаппытын иһин атыыры ордук буруйдааҕынан аахпыттар. Амма Аччыгыйа
2. Тоҕута үктээн бааһырт, хаһан кэбис, буортулаа (суолу, сири, айылҕаны). ☉ Разбивать, разрушать, портить (напр., дорогу, почву, природу тяжелой техникой). Ыарахан массыыналар суолу алдьаппыттар
□ Айылҕа сокуонун соппокко, Сир айылгытын алдьаппакка, Олор, охсус, үлэлээ, Тут, ай уонна көрүлээ. С. Данилов
Өйдөөх төбө айылҕа кэрэтин өссө тупсарар, Оттон акаары — олус алдьатар. Далан
[Баһымньы:] Саҥардыы көҕөрөн эрэр хонуу барахсаны алдьатыаҥ буоллаҕа. А. Софронов
△ Бүтүн, тоҥуу бэйэтин бааһырт (хаар туһунан); ыраас бэйэтин тыалынан-ардаҕынан уларытан дьүдьэт, буорту гын. ☉ Повреждать целину, идти (ехать) по снежной целине
Аттара ити биэс уонча көстөн аҥаарын курдук эрэ алдьатан бараннар, көбүөх гынар күүстэрэ эстэн олох турунан кэбиспиттэрэ. «ХС»
Кырса суола сорох сиринэн хойуу, сорох сиринэн сэдэх, букатын хаары алдьаппат. Н. Якутскай
Бэс ыйынааҕы сааскы нуурал халлаан киэлитин алдьатан, арҕааттан эмискэччи анысханнаах силлиэ түспүтэ. Т. Сметанин
3. Быһан, кэрдэн сиэн, ороскуоттаан бар (ууруу хаһаас аһы). ☉ Начинать потреблять, расходовать (обычно о провизии, оставленной впрок)
Атах эти алдьатан, Астыыр-үөллүүр киэһэҕэ Сэмсэ биэрэн оҕолорго Сиикэй эти сиэтэллэрэ. Күннүк Уурастыырап
4. Туора дьон, уопсастыба мала тутуллар хатааһыннаах, сабыылаах тутууну, малы күүскүнэн арыйан киир (уораары, халаары). ☉ Взломать и войти с целью похищения, грабежа (в закрытое помещение, строение)
[Уйбаан:] Кууһума оҕонньор ампаарын мин алдьаппытым, үбүн мин ылбытым... А. Софронов
Мин учууталбын! Эн ороспуонньуккун, хатааһыннаах ааны алдьатан киирэр ороспуонньуккун! Амма Аччыгыйа
Уоруйах уорбут буруйбут суоҕа, Ампаар алдьаппыт аньыыбыт суоҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
5. Урукку үчүгэй туругуттан уларыт, буорту гын, дьүөрэтин кэс, туругун хамсат (хол., бэрээдэги). ☉ Выводить из первоначального порядка, нарушать порядок, нормальное, обычное состояние чего-л. (напр., ансамбль)
Тылгынан бэрээдэги алдьатаҕын диэн, куһаҕаммын таһаарар. Амма Аччыгыйа
Маннааҕы остуол бэрээдэгин алдьаттахпытына, тойоммут кыыһырыа диэн, эмиэ туттуналлар. Эрилик Эристиин
[Айдар бырайыактаабыт дьиэтэ] олус хараҕы аалар, кыбартаал уопсай тутулугар бас бэриммэккэ ансамблы алдьатар, дьүөрэлэһиини кэһэр. Н. Лугинов
6. көсп. Сатарыт, айгырат, аймаа (хол., олоҕу). ☉ Расстраивать, нарушать, разрушать (напр., жизнь, город, государство)
Аан дойду албыннаах олоҕун Алдьатар алгыстаах үлэ Саҥа саргытын салайаммыт Бары барбах бастаан туруо. П. Ойуунускай
Мин улууһу алдьаппыт түөкүн эбит буоллахпына, түөкүн утумнаах диэн кырдьаҕас сэһэнэ баар, оччоҕо ити бэйэҥ уолуҥ эмиэ улууһу алдьатар түөкүн буолаарай. МНН
Иҥсэ-мэнэгэй баар бу аан дойдуну алдьаппыт. А. Сыромятникова
△ Улахан ороскуокка тэп, эс-быс, дьадат. ☉ Разорять, опустошать; расстраивать (напр., чье-л. благополучие, достаток, здоровье кого-л.)
Сорох ардына уу суттар алдьаталлара, сорох ардына хаһыҥ эрдэ түһэн бурдукка ас киллэриминэ алдьатара. «ХС»
Никотин киһи доруобуйатын алдьатар. ПНЕ СТ
Оонньооччу хаартыга сүүйэн дьону алдьаттаҕына, куһаҕаны оҥорбукка холоммот. Күннүк Уурастыырап
♦ Аатын алдьат көр аат. Санаатын алдьат көр санаа. Уутун алдьат көр уу II. Эти-хааны алдьат көр эт-хаан

аат.
1.
сыл диэн курдук. Саҥата суох дьыл хонугун ааҕар баар үһү (тааб.: календарь). Сут дьылга тураах топпутугар дылы (өс ном.). Кураан дьыл тыа аһа, отон араас үүммэтэҕинэ, эһэ уойбакка хаалан, кыһын арҕахтан туран мэнээктиир үһү. Н. Заболоцкай
Эһиги сорох дьыл анды тоҕо ууга түспэтин билэҕит дуо? И. Сосин
2. Хаһаайыстыбаҕа сыл саамай ыарахан кыһыҥҥы кэмэ: сүөһүнү хотоҥҥо аһатыллар, дьон сайыҥҥы хаһаастарынан олороллор. ☉ Самое тяжелое для хозяйства холодное зимнее время года (когда скот кормится в хлеву, а люди питаются летними запасами)
Дьыл да эрдэ, бокуруоп да ыраах (өс ном.). Күһүн аайы биһиги ханнык эмэ баай хотонун буларбыт. Оттон быйыл Амма үрдүк сыырыгар чөкөллөн турар бэйэбит балаҕаммытыгар кыстаабыт дьоллоох дьылбыт этэ. Амма Аччыгыйа
«Тымныйымына... хайа, дьыл даҕаны кэллэҕэ дии», дэһэн чаҕаараллар уонна туох да кыһалҕата суох табахтаан бускуталлар. Н. Якутскай
Кыһыҥҥы кэм муҥа-таҥа, араас күчүмэҕэйи үөскэтэрэ, алдьархайысору аҕалара кэмнээх буолуо дуо!.. Ол иһин норуот, үгэһин быһыытынан, быһаччы кыһын диэбэккэ, дьыл диэн харыстаан ааттааһын сиэринэн эппит буолуохтаахтар. «Кыым»
3. Сыл саамай үчүгэй, итии, сайыҥҥы түбүктээх кэмэ. ☉ Самая горячая летняя пора (для сельскохозяйственных работ)
Сүөһү иитиитэ былыргы кэмҥэ айылҕаттан, хайдах дьыл кэлэриттэн быһаарыллара биллэн турар суол. Саха фольк. Быйыл дьыл эрдэ кэлэн, хаар ууллан, ирэн-хорон, чалбах тахсан, инчэҕэй-хоччоҕой буолан эрэрэ. А. Бэрияк
Онтон куһаҕан, хаҕыс дьыллар буоланнар, соҕотох огдообо дьахтар, күүһэ тиийбэт буолан, оту кыайан элбэҕи оттообот. МНН
♦ Былыргы дьыл мындаатыгар фольк. - киһи үөйбэтэх былыргы үйэтээҕи кэм саҕана, былыргы кэм өссө анараа өттүгэр. ☉ В глубокую старину, в давние времена (формула-зачин в эпосе олонхо)
Былыргы былдьаһыктаах дьылым Быралыйар быраман мындаатыгар …… Алдьархайдаах ааспыт дьылым Аҥаарыйар анараа таһаатыгар Аан дойду айыллыбыта. П. Ойуунускай
Олоҥхо үксэ былыргы дьыллар быралыйар быдан мындааларыттан, үс саха үөскүөн инниттэн, ону ааһан сир, халлаан даҕаны саҥа айыллан эрэр олус эрдэтээҕи кэмиттэн саҕаланааччы. Эрчимэн
Былыргы дьыллар Быралыйбыт быһылааннаах мындааларыгар, Урукку хонуктар Уларыйбыт охсуһуулаах уорҕаларыгар, Эргэтээҕи дьыллар Илбистээх иирээннээх эҥээрдэригэр …… Аан ийэ дойду Ананан айыллыбыта үһү. П. Ядрихинскай. Дьыл аһа - кыһыны быһа сиир, кыһыны туоруур ас. ☉ Продуктовые запасы на всю зиму
Ону ааһан ийэбит суорат оҥорон, кыһыҥҥыга хаһаанар. «Тар диэн дьыл аһа», - диир ийэбит. И. Федосеев
[Кииһилэни] тары кытта булкуйан хаһааннахха, кыһын дьыл аһыгар тэҥнэһэрэ. И. Сосин
△ Быстарыы кэмигэр көмөлтө, өйөбүл буолар ас, бородуукта (кыраны да үөрбүччэ, үлүннэрэн этии). ☉ Дополнительный продукт, который становится подспорьем при нехватке пищи (так говорится на радостях: растянуть - надолго хватит)
Миигин биир чиэппэр чэйинэн, биир киилэ арыынан бириэмийэлээтилэр. Оччотооҕу, сэрии кэннинээҕи тардыс усулуобуйаҕа ол да - дьыл аһа. Ф. Софронов. Дьылга бар (ыллар) - кыһыҥҥы сүөһүгэ сиэтэр от эбэтэр хаһаас аһылык бүтэн, эстэн хаал, быһын. ☉ Бедствовать в зимнее время из-за нехватки пищи, кормов
Сыл ахсын дьылга ыллардылар, Кыһын ахсын кыһалҕаҕа бардылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Дьаакып кинээс:] Оччоҕо эн ыарыйдаҕыҥ аайы мин дьылга барарым сөп буолсу дии? И. Федосеев. [Хандыы:] Хотоҥҥо чаһы туруора иликпит. [Хаамарап:] Туруоруохха наада, ол чаһы ороскуотунан дьылга барыаххыт суоҕа. А. Федоров. Дьылга ыыт - кыһынын сүөһүгүн, бэйэҕин аһылыга суох хааллар. ☉ Оставлять кого-л. на зиму без пищи, без корма для скота
«Нохоо, - дии тоһуйда оҕонньор уолу, - миигин дьылга ыытыа суох буоллаххына, оҕускун бэйэҥ бааргар эрэ таһаар». С. Федотов. Дьыл оҕуһа миф. - былыргы сахалар итэҕэллэринэн, кыһыны аҕалар сүрдээх улахан оҕус курдук иччи (сыл аайы Хотугу Муустаах байҕалтан тахсар, бытарҕан тымныыны, аччыктааһыны, ыарыыны аҕалар, кыһалҕаны үөскэтэр диэн өйдөнөр). ☉ По старинному якутскому поверью: дух зимы в образе огромного быка (ежегодно выходит из глубины Северного Ледовитого океана и несет с собою холод, голод, нужду, болезни и т. п.)
[Муустаах Байҕал - Өлүөнэ өрүскэ:] Уолум обургу, олуурдаах Улуу дьыл оҕуһа, Аас-майах аргыстанан, Иҥсэ-мэнэгэй эҥэрдэнэн, Опсоллоҥ ойоҕостонон …… Көмүскүүр күнүҥ дьонун күһүҥҥүттэн ыла Күл-көмөр гынар буоллун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тымныы Байҕал Омуннаах Чысхааныгар Хорҕойон Торолуйар, Баар дииллэр Дьыл оҕуһа. С. Данилов
Муустаах муораттан халлааҥҥа тиийэр икки ураа лаҥкыр муостаах улуу Дьыл оҕуһа обургу аас-аччык аргыстанан, ыарыысүтүү ындыыланан тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай
◊ Дьыл оройо - кыһын саамай ортото. ☉ Самая середина, пик зимы
Дьыл оройо чугаһыытыгар тоҕус уон икки чулуу кииһи, түөрт уон кырынааһы, сүүрбэ тииҥи, үс тайаҕы бултааннар өлгөм байанайдаах дьоммут көннөрү ырыа аргыстаах …… киирдилэр. «ХС»
Дьыл оройугар ыччат сүөһү барыта үчүгэй туруктаахтык иитиллэн турар. «Кыым». Дьыл суола - кыһыҥҥы олох-дьаһах, кыһыҥҥы балаһыанньа. ☉ Зимнее житье-бытье, зимние заботы
Аҕыйах ырбыт көлө баарын бурдук быһыытыттан, дьыл суолун оҥостортон ордорон, көҥүллэнэн бэриллибэт. Амма Аччыгыйа
«Хайа, бу бэйэҕит дьылгыт суолунан хайдаххытый?» - «Куһаҕаннык олоробут. Биир уулаах тиҥэһэлээхпит ууга түһэн хаалла». Болот Боотур. Дьыл таҕыс - кыһыны быстарбакка этэҥҥэ туораа. ☉ Перезимовать благополучно (без голода)
Бу тыа быыһыгар тыа быта буолан бытарыйан олорбут саха бу хара дьылҕаны кытта охсуһар күүһэ суоҕа, күүһэ-уоҕа дьылы тыыннаах тахсарыгар эрэ баранара. Күндэ
Дорообо, оо, сылгы чыычааҕа! Доҕоруом, үчүгэй санааҕа: Дьыл тахсан, кэллэхпит баччаҕа. М. Тимофеев. Тэҥн. сыл таҕыс. Дьыл - хонук - 1) кэм-кэрдии олус түргэнник элэҥнээн ааһар, киһи үйэтэ кылгас диэн сөҕөн этии. ☉ Год что сутки (говорят, удивляясь быстротечности времени, тому, как коротка человеческая жизнь)
«Дьыл - хонук»,- диир саха.  Дьыл - хонук: күүппэт эбээт. Уҥуох ыарыыр сыл ахсын. И. Гоголев
Сылтан сыл сыыллар да ааспыта, Дьыл - хонук ылбыта, Уоһах уос - оҕочоон бэйэбит Улаатан сиппиппит. А. Абаҕыыныскай; 2) мүччүрүйбэккэ кэлиэхтээх кэм. ☉ Неминуемо наступающее время (напр., о приходе весны, морозах)
Ол да үрдүнэн дьыл - хонук ыган, Өлүөнэ өрүс барахсан муу-һа хамсыыра субу кэлэн, ыган тыы-нан аххан турар. Н. Заболоцкай. Саҥа дьыл - тохсунньу маҥнайгы күнэ, төгүрүк сыл саҕаланыытын бырааһынньыга. ☉ Новый год
Саҥа дьыл бырааһынньыгын кэнниттэн тута Сэргэлээх [устудьуоннар олорор сирдэрэ] кыһыҥҥы экзаменационнай сиэссийэҕэ бэлэмнэнии түбүгэр түстэ. Н. Лугинов
Саҥа дьыл эйиэхэ уонна киниэхэ саҥа эрэли үөскэтэр, эһиги умуллубат уоттаах тапталгытын күөдьүтэр. Т. Сметанин
Санаан кэллим эмиэ мин Саҥа дьылы көрсүүнү, Харыйаны тулалаан Киэһэ мустан түмсүүнү. П. Тулааһынап. Улуу дьыл - төгүрүк сыл улахан өттө, кыһыҥҥы кэм. ☉ У якутов: бо `льшая часть календарного года, зимнее время
Улуу дьыл обургу Кыһалҕанан кыладыйдаҕыан, Кытаанахтык ынчыктаатаҕыан, Ыараханнык тыыннаҕыан! Саха фольк. Улуу дьыл обургу Мунду балык миинин курдук Буһуруктуйан киирэн барда. С. Зверев
Кинини [кыһыҥҥы кэми] норуот поэзиятыгар улуу дьыл диэн ааттаан хоһуйаллара. Тымныы …… улуу дьыл оҕуһа диэн уобарастаан туойаллара. «Кыым». Үөрэх дьыла - оҕолору, устудьуоннары күһүҥҥүттэн саҕалаан сайын саҕаланыытыгар диэри үөрэтии кэмэ (үксүн балаҕан ыйын маҥнайгы күнүттэн бэс ыйын бүтэһигэр диэри кэм). ☉ Учебный год
Итиэннэ эн дьаһалгар биир үөрэх дьыла, уон эрэ ый, үс сүүс эрэ хонук баарын өйдөө. Софр. Данилов
Үөрүү-көтүү үрдээн Үөрэх дьыла буолбут. Күннүк Уурастыырап
Үөрэх дьылын иккис аҥаарыгар грамотаҕа үөрэтэр бириэмэҕэ ылбыт өйдөбүллэрин сааһылаан, кэҥэтэн үөрэтиллэр. КИИ МКТТҮө
тюрк. йыл, жыл