и. д. от иҥэр =.

1) впитывать, всасывать; кумах ууну иҥэрэр песок впитывает воду; сыаны иҥэр = просалить (напр. кожу при обработке); арыыны иҥэр = промаслить; 2) усваивать (пищу); 3) уст. миф. вселять; оҕо кутун иҥэр = вселить душу в тело ребёнка; 4) перен. подгонять, ровнять (материал при шитье).

иҥэр диэнтэн хай
аата. Ригаттан муораҕа киирии Эмэ - салгын, Балтика, Күн уотун эккэ иҥэрии, Күүлэйдии, гимнастика. Дьуон Дьаҥылы
Англичанка уларытан тигэригэр иҥэриитин атын сиринэн оҥорбут, сиэхтэрин олус оҥон кэбиспит, онон оҕо ырбаахытын букатын буорту гыммыт. Л. Толстой (тылб.)
Килиэккэ иһигэр олох дьайыыта - аһылыгы иҥэрии уонна тыыныы - барар. КВА Б

туохт.
1. Бэйэҕэр оборон ыл (туох эмэ убаҕаһы). ☉ Вобрать в себя (что-л. жидкое), впитывать, всасывать. [Чороону] өр да, өтөр да гымматаҕа. Бүтүннүү бүтэрэн баран, Аалуокка алла-алла Араҕас арыыны Истэри-тастары иҥэрдилэр, Саамал кымыһынан Сайа дьиппиниттилэр. Саха нар. ыр. II
Уу-уу, бэрт буолларгын, сирсир тоҕо иҥэрэр? Суорун Омоллоон
Маннык бэрт бэйэҕин Киэҥ далай - угут уу, эйигин Тапталлаах сир ийэм, Дьэ, тоҕо сиик гынан иҥэрэр? А. Абаҕыыныскай
2. Аһы ыйыстан, сиэн куртаххар үчүгэйдик буһар. ☉ Хорошо усвоить пищу
Үчүгэйдик иҥэрэн аһаа.  Иллэрээ күн аһаабыт Искэр иҥэрбит аскын …… Төһө күүстээх күтүр эбиккин, Төлө мөхсөн көрүүй? П. Ойуунускай
3. Бэйэҥ киэлигэр батар, киллэр. ☉ Поместить, заключить, вместить в себя
[Муустаах муора өрүстэр] Киллэрэн биэрбиттэрин Кэтит киэлибэр иҥэрэн Кэһии гынан [кэлэн истим]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Элбэх киһини иҥэрэр стадион баара. В. Яковлев
4. эргэр. Ким, туох эмэ иһигэр киллэр (былыргы саха киһи иһигэр, дууһатыгар тугу баҕарар киллэриэххэ сөп диэн өйдүүрүттэн үөскээбит суолта). ☉ Вселять что-л. во что-л. (напр., душу в тело ребенка - по религиозным представлениям якутов, в любой предмет можно вселить душу, а также в душу человека можно вселить все что угодно)
Араҕас чэчирдээннэр, Алтан туоналааннар, Кыыс оҕо кутун Кыптыыйыгар иҥэрэннэр, Уол оҕо кутун Оххо иҥэрэннэр, Алгыы-абырыы олордун диэннэр, Анаабыттара эбитэ үһү... П. Ойуунускай
Түүнү быһа түрбүүтээн, кини [ойуун] Ньукууһа кутун төннөрөн аҕалан, син иҥэрэргэ дылы буолбута да, Ньукууһа үтүөрбэтэҕэ. Амма Аччыгыйа
[Нүһэр Дархан:] Киис Бэргэн кутун-сүрүн Иҥэрбит мас эмэгэттэрэ Мин иннибэр барыаран тураҕыт. И. Гоголев. Ойуун аҕалан илбис абааһыны Тиэтэйбиккэ иҥэрэрин кытта - Тиэтэйбит өрө мөхсөн битийбэхтээтэ, иирбит курдук буолла, туох да сэбэ-сэбиргэлэ суох, таҥаһа-саба суох, мүччү туттаран таҕыста да Наахаралар диэки сүүрэн тэбэ турда. Эрилик Эристиин
5. көсп. Ордорунан бэйэҕэр илдьэ хаал, тута сырыт (хол., харчыны); ким эмэ тугун эмэ бэйэҕэр илдьэ хаал. ☉ Оставлять себе излишек (напр., денег); прибрать к рукам
Оннооҕор аҕаҥ мунньан биэрбит баайын сатаан иҥэрбэтэх эрэйдээх буолбаккын дуо? А. Софронов
Хас эмэ сылы мэлдьи рудниктарга, бириискэлэргэ баран үлэлээн хамнастарын иҥэрэн, хас да мөһөөк үптээх кэлбит дьон. Эрилик Эристиин
6. көсп. Өйдөө, өйгөр үчүгэйдик хатаа. ☉ Понять и запомнить как следует, усвоить
Эһээ киһи итэҕэйбэт, Эт мэйиитэ иҥэрбэт: - Ээ, чыычааҕыам, кумааҕыны Эн этимэ даҕаны! Ол-бу омун дойҕоҕу Оройдообот оҕонньорбун! П. Тобуруокап
Эдэр учуутал, ыччакка билиини-көрүүнү иҥэрэргэ талаһар эрчимнээх киһи, онтон толлон-чаҕыйан турбатаҕа. П. Филиппов
7. көсп. Сүппэт-өспөт гына сөҥөрдөн сырыт (сүрэххэр-быаргар, өйгөр-санааҕар). ☉ Держать, хранить в себе, таить в глубине души что-л. Ис санаатын иһигэр иҥэрэн, туох эрэ дьаат курдук куутуйалаан сылдьар. П. Ойуунускай
Ийэ дойдуларын тыатын сытын бэйэлэригэр иҥэрбит оҕолор ханна да сир уларыйыахтара суоҕа. С. Ефремов
Улуу сирдьит ытык сэбэрэтин астына көрүөх, үйэ тухары өйгө-сүрэххэ иҥэриэх баара. Ф. Софронов
Норуот муудараһын үтүө майгытын этигэр-хааныгар иҥэрэн элбэх сыл устатыгар илдьэ сылдьыбыта. И. Данилов
8. көсп. Аат, соло биэр. ☉ Дать, присвоить (имя, звание)
Мантан ыла уолаттар бу бэлиэ чыычаахха «Трифон Трифоныч» диэн ааты иҥэрэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Биэс уон сэттэҕэ Москватааҕы саха искусствотын фестивалын түмүгүнэн, Баһылайга ССРС народнай артыыһын аатын иҥэрдилэр. Н. Лугинов
Ол диссертацияны университет сэбиэтэ дьүүллэһэн баран 1881 сыллаах ыам ыйын отут күнүгэр киниэхэ естественнэй наука кандидатын аатын иҥэрбитэ. П. Филиппов
Трофимовка уонна Васильевка Социалистическай Үлэ Геройдарын ааттарын иҥэрэллэр, кыһыл көмүс сулустары түөстэригэр иилэллэр. И. Данилов
9. иис. Иистэнэргэ таҥаһы тэҥнээн, ыпсаран сөп түбэһиннэр. ☉ Доводить до нужного размера, формы, подгонять (напр., костюм по росту). Бу таҥаһы үчүгэйдик иҥэрэн тиктэххинэ сатанар

туохт. Тугу эмэ саҥар, кэпсэт. ☉ Говорить много, активно вступать в разговор, высказываться
Чэйдэрин иһэн, бары сэргэхсийэн, саҥарариҥэрэр буолан бардылар. А. Софронов
Сорох кылаас бытаан, көҕө суох. Саҥаран-иҥэрэн биэрбэттэр. Н. Лугинов
△ Көхтөнөн-күөдьүйэн, тымтан-кыынньан эбэтэр сэмэлээн, хомуруйан саҥар. ☉ Говорить раздражённо, горячиться, упрекать, бранить кого-л.
Кини эрин билиҥҥиттэн бу курдук саҥарыа-иҥэриэ диэбэтэҕэ, …… иһигэр хомойдо даҕаны, кыбыһынна даҕаны. П. Ойуунускай
Агафья Петровна, сотору-сотору көхсүн этитэ-этитэ, саҥаран-иҥэрэн тылыбыратан киирэн барда. Амма Аччыгыйа