прил. катапультнай; катапультное устройство космического корабля космическай хараабыл катапультнай тэрилэ. катастрофам, катастрофа, соһумар иэдээн, быһылаан.

ж. 1. лит. трагедия; 2. (несчастье, катастрофа) иэдээн, алдьархай.

туохт.
1. Туохтан эмэ (хол., дьааттан, араас ыарыыттан, эчэйииттэн) кытаран, иһэн таҕыс (киһи, сүөһү этин, тириитин, хайа эмэ уорганын туһунан). ☉ Покраснеть, опухнуть (напр., от яда, разных болезней, ушибов — о коже человека, животного, внутренних органах)
1938 сыллаахха, гражданскай сэрии саҕана [Эрилик Эристиин] хараҕын дэҥнэппитэ сүһүрэн, икки хараҕынан көрбөт буолбута. Н. Тобуруокап
Аҕата кыайыы кэнниттэн биэс эрэ сыл уһаабыта, баастара сүһүрэн өлбүтэ. СЮ ЫБ
Кыыл оҕолорун эмнэрэр кэмигэр аһылыгар туус наһаа элбэх буоллаҕына, организма сүһүрэр. КИиКСА
Рожа — тирии сүһүрэр, иһэр ыарыыта. Бу ыарыыны микроб тарҕатар, сыстыганнаах ыарыы. ДьСИи
2. Туох эмэ дьааттааҕы, доруобуйаҕа буортулааҕы сиэн мөлтөө, ыарый, өл. ☉ Съев что-л. ядовитое, опасное для здоровья, заболеть или умереть, отравиться
Сиэммэт, дьааттаах тэллэйдэр эмиэ баар буолаллар. Кинилэр аһылыкка түбэстэхтэринэ, киһи сүһүрүөн сөп. КЗА АҮө
Арыгыны күн ахсын, бэл диэтэр нэдиэлэ хайа эмэ күнүгэр эрэ иһэр да киһи мэйиитэ арыгы дьаатыттан мэлдьи сүһүрэр. ЛЛА АКДС
3. көсп. Өссө дириҥээн, түгэхтэнэн ис (хол., дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыана, араас иирсээн). ☉ Усугубляться, осложняться (напр., о конфликте)
«Мин манна хааллахпына биһиги иирсээммит өссө ордук сүһүрүөҕэ», — диэн хоруйдуур кыыс уолга. «ХС»
ср. монг. сүйд ‘беда, несчастье; катастрофа; вред, ущерб’

I
аат. Төбө уҥуоҕун сирэй өттүн үөһээ чааһа. ☉ Лоб
Икки кыыс утарыта нөрүһэн, сүүстэриттэн өйөнсөн олороллор. Амма Аччыгыйа
Мин уун-утары киирэн, сүүһүн тобулу ытарга былааннанан, биир суон тиити күлүктэнэн, эһэ диэки кимэн киирэн истим. Суорун Омоллоон
Кини будьурхай баттаҕын өрө анньынан, үрдүк мырчыстыбыт сүүһүн көлөһүнүн ытыһынан соттон кэбистэ. Эрилик Эристиин
♦ Сүүскэ бэрдэрбит курдук — эмискэ, соһуччу. ☉ соотв. как обухом по голове
«Ыл иһит, уонна эн кинилэри хойутата сырыт!» — диэн баран, дьиэлээх киһи сүүскэ бэрдэрбит курдук дөйөн олорор. Н. Заболоцкай
Тыл этээччи уутугар-хаарыгар киирэн этэн иһэн сүүскэ бэрдэрбит курдук тохтоон хаалла. «ХС». Сүүс сүүстэриттэн өйөһөн фольк. — бары өттүнэн көмөлөсүһэн, өйдөһөн, өйөһөн-убаһан. ☉ Поддерживая, помогая друг другу во всём. Оҕонньордоох эмээхсин сүүс сүүстэриттэн өйөһөн уһун дьоллоох олоҕу олорбуттара
□ Кавказ муударай кырдьаҕаһа уонна кыра аайы уолуйбат бөҕө-таҕа эр бэрдэ сүүс сүүстэриттэн өйөһөн …… толкуй бөҕөҕө түһэн олорбуттара. В. Гаврильева
Үс түүннээх күнү мэлдьи Үтүө-мааны дьонноро Сүүс сүүстэриттэн өйөһөн Сүбэлэһэн-сүбэлэһэн, Сүдү уураах уурдулар. И. Чаҕылҕан. Сүүһүгэр күннээх да буоллун — улахан өйдөөх да буоллун. ☉ соотв. будь он семи пядей во лбу
Сүүһүгэр күннээх да буоллун, сокуон иннигэр дьоннор бары тэҥнэр. «ХС». Сүүһүгэр суруллубатах калька. — кини туох киһи буоларын мин билбэппин. ☉ соотв. на лбу не написано
Ол туһунан сүүһүгэр суруллубатах. Сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар (тобугар) <аҕаан>, уллуҥаҕын (тобугун) көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан көр аҕаа. Сааһын тухары сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар аҕаан, уллуҥаҕын көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан үөскээн олорор саха урааҥхай саас кэлбитигэр көҥүл баран, үөрэр-көтөр үгэстээх. Н. Неустроев
Биир Үөксүкү үөн курдук үллэ уойарыгар, хаһата хаҥыырыгар сүүс Айаал кулут буолаллар, тобуктарын көлөһүнүн сүүстэригэр аҕыыллар, сүүстэрин көлөһүнүн тобуктарыгар аҕыыллар. Суорун Омоллоон. Сүүһүҥ аннынан көр (одуулаа) — өһүөннээхтик, кыыһырбыттык көр. ☉ Смотреть исподлобья, угрюмо, озлобленно
Сүөдэр атыыһыт сүүһүн аннынан Дьиэлээх эмээхсини Дьэбиннээҕинэн супту көрдө. С. Васильев
Арбатскай сүүһүн аннынан тымныытык бибилэтиэкэрин одуулаамахтаабыта. В. Яковлев
«Билигин эһиги ханна бааргытын билэҕит дуо?» — Кузьмин кыргыттар диэки сүүһүн аннынан көрүтэлээбитэ. «ХС»
◊ Сүүскэ биэр (оҕус) — сүөһүнү идэһэ гынан сииргэ өлөр. ☉ Забивать (скот — букв. дать в лоб)
[Ынаҕа] кини диэки өрө мылах гынан одуулуу турдаҕына, уол сүүскэ биэрэн түһэрдэ. Суорун Омоллоон
Хара бэкир киһи тыһаҕаһы сүүскэ биэрдэ. Р. Баҕатаайыскай
ср. ДТС, тюрк. йүз, йөз, дьүс ‘лицо, лик, поверхность’
II
төһө ахс. аат.
1. 100 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, количество, цифру 100
Оҕонньор Чүөчээскиттэн оруобуна сүүс эрэ сылынан аҕа. Суорун Омоллоон
Булчут үксэ икки-үс сүүс хапкааны ыттарын туркутугар тиэйэ сылдьан бултуур. Н. Якутскай
Мааҕын сыппыт сирбититтэн сүүс миэтэрэ ааһа бардыбыт. Т. Сметанин
2
кэпс., мөһөөх I диэн курдук. Өр буолбата, үс сүүһүн үрдүгэр солкуобайы өрө аахтарда. А. Софронов
Дьөгүөрдээн биэс сүүскэ хараҥаттан хараҥаҕа диэри таһырдьа үлэлиир. Амма Аччыгыйа
Хата, бу баҕайы кэлин өттүбэр хаалбыт элбэх оҕолоох убайбын санаан, сылын аайы сүүрбэлииотуттуу сүүһү итэҕэл дьоннорунан ыыта турбутум. Эрилик Эристиин
♦ Сүүс муҥунан — улаханнык эрэйдэнэн, элбэх сору-эрэйи көрөн. ☉ Изрядно измучившись, после долгих мучений. Былааннаабыт үлэтин сүүс муҥунан бүтэрдэ. Сүүс сааскын быһа сиэ көр саас I. Оҕонньор сүүс сааһын быһа сиэбит кырдьаҕас. Сүүстэн биири талбыт курдук — наһаа табыллан, олус үчүгэйдик. ☉ Очень удачно, крайне успешно
— Хайа, дьэ, Борокуоппай төһө бэркэ сылдьан кэллигит? Истиэҕи тоҕо-хоро сэһэргээн кэбис, — диэтим. — Оо, дьэ, доҕор сылдьыы ааттаах, сүүстэн биири талбыт курдук, — диэтэ. «Кыым»
◊ Сүүс харахтаах дуобат — аан дойдуга киэҥник тэнийбит дуобат оонньуута. ☉ Стоклеточные шашки. [Матрёна Ноговицына] саха дьахталларыттан сүүс харахтаах дуобакка аан бастакынан норуоттар икки ардыларынааҕы гроссмейстер аатын ылла. «Саха с.»
ср. ДТС, тюрк. йүз, йөз, дьүс
III
аат., эргэр. Дьаат. ☉ Яд
[Уолака:] Ол гынан баран, бэйэ эрэ, аны сүүстээҕи аһаан, эмэн кэлбит тылгынан салаан дьэ эбии мэлитээйэҕин. Сүүс харахха кутталлаах буолуо суоҕа дуо? Суорун Омоллоон. Тэҥн. сүлүһүн
ср. монг. сүйд ‘беда, несчастье; катастрофа; вред, ущерб’