аат., кэпс. Туох эмэ (хол., орон) сабыыта буолар таҥас. ☉ Покрывало
Түгэх хос сып-сырдык. Онно сиэркилэлээх хомуот, муус маҥан бакырыбааланан сабыллыбыт килбэчиҥнэс тимир кырабаат, өйөнөрдөөх икки олоппос. Л. Попов

сыһ. Тимир кыырпаҕыныы килбэчиҥнэс (көмүс, алтан, тимир диэн тыллары кытта ситимнэһэн биир өйдөбүлү үөскэтэр). ☉ Блестя, сверкая металлическим блеском (в сочет. со словами золото, серебро, металл образует одно связанное значение)
Көмүс аалыытыныы үөлэстэн кыым өрө ыһыллар. Баал Хабырыыс
Көр, бу күн уота көмүс аалыытыныы, Күлүмүрдүү тохтубут Күндү ийэ сирбитин Көйгөмсөх санаалаахтар Көлбөҕүрдэн олороллорун Көрө-көрө абарабыт. М. Доҕордуурап

аат.
1. Туох эмэ туохтан оҥоһуллубута эбэтэр кимнээхтэн тэриллибитэ. ☉ Совокупность частей, элементов или лиц, из которых состоит что-л., состав
Кыра холкуостар өртөөһүнү былааннаахтык тэрийэллэрэ, өртөммүт сир отун састааба да, хаачыстыбата да быдан тупсара. В. Протодьяконов
Бырабылыанньа састаабыгар хас да үлэ бастыҥнарын эбии киллэрдилэр. А. Фёдоров
[Лабораторияҕа] тыаттан киирбит ис уорганнары көрөрө, сүөһү хаанын састаабын ырытара. С. Федотов. Үүнээйилэр минеральнай састааптара араас ходуһаларынан элбэхтик халбаҥныыр. Ыанньыксыт с.
2. Тус-туһунан бэссэстибэни булкуйан оҥорор холбоһук суурадаһын. ☉ Соединение, раствор, составленный из разных веществ, состав
Ойуулааһын кэнниттэн иһит ньуурун килбэчиҥнэс өҥнүүр глазурь диэн аналлаах састаабынан сотуллара. АЕВ ОҮИ
3. Биир пуойаска холбоммут богуоннар. ☉ Сцепленные вместе железнодорожные вагоны одного поезда, состав
Табаарынай састаап. Сэрии эшелонуттан ураты ыстаансыйаҕа барар уочаракка өссө икки састаап турара. Н. Островскай (тылб.)
◊ Словарнай састаап тыл үөр. — хайа эмэ тыл биирдиилээн тылынан баайын бүтүннүүтэ, лиэксикэтэ. ☉ Совокупность слов, составляющих лексическое богатство какого-л. языка, словарный состав
Тыл словарнай састаабын түмэн көрдөрөргө тылдьыттары оҥоруу түөрүйэтин уонна ньымаларын туһунан үөрэх лексикография диэн ааттанар. АПС СТЛ
Лиэксикэ диэн салааҕа биһиги саха тылын словарнай састааба диэн тугун биллибит. ПНЕ СТ

I
1. туохт.
1. Оттоммут оту биир сиргэ мунньан улахан чиҥ чөмөхтө оҥор. ☉ Стоговать сено
Бардар бараммат киэҥ ходуһаҕа өлгөм оту оттооннор, кэбиһэн үллэтэн кэбиспиттэр. Амма Аччыгыйа
[Ханньалба:] Үрэххэ от кэбиһэ киирэбин, атырдьах уларса кэллим. П. Ойуунускай
Кур оту кэбиһэн эрэрдии Ахсынньы тымныыта сырылыыр. Эрилик Эристиин
2. фольк. Бырах, элит. ☉ Бросать, кидать, метать что-л. Халыҥ хаһанан харчы кэбиһэр, суон саалынан мохсуо кэбиһэр (өс хоһ.)
Бии дьон кэлэллэрин, олбуор аһан, тэһиин тутан, олбох кэбиһэн, тоһуйдулар. ПЭК ОНЛЯ VI
Муостаах хара саһыл бэргэһэни кырыытынан кэбиспит. Ньургун Боотур
3. Бараргар бэйэҕин кытта ылыма, хааллар. ☉ Оставить, покинуть, бросить кого-что-л.
Аҕам оҕотоо, тоҕо, тоҕо көһүппэтиҥ, тоҕо миигин соҕотохтуу кэбистиҥ? Суорун Омоллоон
[Царевнаны] Онно, тыаҕа кэбистим, тууйа-бобо кэлгийдим. А. Пушкин (тылб.)
Эн ийэҥ үлэлии бардаҕына эйигин миэхэ кэбиһэн барара. Г. Николаева (тылб.)
△ Тугу эмэ гынаргын хааллар, бырах. ☉ Бросать, оставлять (привычку)
Табахпын кэбистим.  Эн эрэн миигин, итэҕэй миигин, Истиҥнээх санаабын этэрбин: Кэлэйэн булбут «кэдэрги киҥмин» Кэбиһиэм диэммин, тыл биэрэбин. Күннүк Уурастыырап
△ үрд. Кэннигэр хааллар (кэс тылы, кэриэһи). ☉ Оставить после себя (завещание)
Санаарҕаамаҥ: кэбиспит кэриэскит Сата тыалга ыстарбата. Эллэй
Ол киэһэ Тиийбитим, Тиит Маһым, Эйиэхэ Кэс тылбын кэбиһэ. П. Тобуруокап
4. Кэмин иннинэ итэҕэс оҕону төрөт (кыыл, сүөһү туһунан). ☉ Выкидывать (плод); рожать недоношенного (детеныша — о животных)
Аһаах оттон биэлэр кулун кэбиһиэхтэрэ. Л. Габышев
Оҕо кэбиспит кырса аһаабат. АВЛ ГСФ
Дьүүкэрбит табалар үксүгэр тугут кэбиһэллэр, Оҕолоро хойуккааҥҥа диэри мөлтөх, аһаах уонна ыарыыга ылларымтыа буолаллар. ВВ ЫСЫ
5. Тугу эмэ таай, билгэлээ. ☉ Гадать (на картах), раскладывать (карты); предсказывать что-л. Төһө дьоллоох сир эбитий, Түөрэхтэ кэбиһэн, билиэххэ. Суорун Омоллоон
Дьиэлээх Кулуутап, куһаҕан таҥастаах киһи, талах олох маска олорон сэрэбиэй кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
6. Кимиэхэ-туохха эмэ анаан биэр, бэрис. ☉ Выделить кому-л. что-л., поделиться чем-л.
Бу да сырыыга айыы таҥара аһынар ини, баай Байанай тугу эмэ кэбиһиэ. Болот Боотур
Эбэ муҥхатыгар өр сылтан сылдьыспыт оҕонньоттор: «Эбэбит быйыл даҕаны өлүү кэбиһэн, өттүк харалаан ыытар ини», — диэн бэйэ-бэйэлэрин икки ардыгар ботугураһаллар. «Кыым»
7. түөлбэ. Көөнньөр (чэйи). ☉ Заваривать (чай)
Охоноон ойон туран көлөнү туора тардан, чаанньыгын кытыыга таһааран баран, чэй кэбистэ. «ХС»
2. көмө туохт. суолт. -ан сыһыарыынан бүтэр сыһыат туохтуурга сыстан хайааһын бүтэһиктээхтик оҥоһуллубутун, түмүктэммитин көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола означает законченность действия
Сиэн кэбис. Бүтэрэн кэбис. Олорон кэбис.  Эдэр киһи таһыттан киирэр айаҕы хатаан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Бобров! Билсэн кэбиһиҥ! Амма Аччыгыйа
Үчүгэйдик өйдөөн кэбис. С. Ефремов
◊ Илин-кэлин кэбиһэр көр илин-кэлин
Үрүҥ көмүс бастыҥа, Илин-кэлин кэбиһэр, Халадаайдаах былааччыйа, Хаарыс харсыат кэппиттэр. С. Данилов
Илин-кэлин кэбиһэрэ айгыраан Иэйэхсит хотун илэ кэлбитэ. С. Тарасов
Сото кэбис көр сото. Өлөксөй уол эрбэҕин айаҕар уган баран, сото кэбиһэн, эмээхсини одуулаһан турда. Амма Аччыгыйа
Дыргыччы өтүүктээх бүрүүкэлээх атаҕын үрдүктүк сото кэбиһэн, оргууй биэтэҥнэтэ олордо. Н. Лугинов. Хараххын кэбис — көр, көрө сырыт. ☉ Поглядывать, бросать взгляд
Көр, ол-бу диэки көрөн, харахтара килбэчиҥнэс, ол ыккардыгар, кини диэки харахтарын кэбиһэн ааһаллар. «ХС»
др.-тюрк. кемиш
II
сыһыан т.
1. Саҥарааччы аккаастанарын, сөбүлэспэтин көрдөрөр. ☉ Выражает отказ, несогласие говорящего (нет)
Кэбис, Миитэрэй, эн миигин итиннэ булкуйума. Амма Аччыгыйа
Кэбис, эн ас. Н. Заболоцкай. Кэбис, уурайабын. А. Федоров
2. Ханнык эмэ хайааһыны бопсууну, тохтотууну, этиллибит санааны утарыыны, мэлдьэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает возражение говорящего, отрицание им чего-л., имеет запретительное значение (нет, что ты)
Кэбис, муодалаама. Суорун Омоллоон
Кэбиһиҥ, доҕоттоор, эбэбитин Талбабытын ити курдук куһаҕаннык санаамаҥ. Амма Аччыгыйа
Сымыйа! Кэбис! Уоруйахтар буолбатахтар. Эллэй