кэпсээн-ипсээн килэһитии — тугу эмэ сымыйанан-кырдьыгынан эбэн-сабан сэһэргээһин. ☉ Рассказывать о чем-л. напропалую, чрезмерно преувеличивая
Киһибит бэҕэһээҥҥи түбэлтэ туһунан кэпсээн-ипсээн килэһитии бөҕө. — Кэргэммэр киһиргэнии, Кэпсээн-ипсээн килэһитии. П. Тобуруокап

көр диэбэт даҕаны
1.
- Быһыт оҥорбут киһи, уу бөҕөнү килэһитиэ эбит. - Диэмэ даҕаны. М. Доҕордуурап
- Ол аата эр киһи! - Диэмэ даҕаны! Н. Заболоцкай
- Оо, сатал киһи эбит. - Диэмэ даҕаны, саталлаахтар саһыл саҕаланаллар. «ХС»

киһиргэн диэнтэн хай
аата. Олоппоһу атыыластым — Оһуобайдык табылынным. Кэргэммэр киһиргэнии, Кэпсээн-ипсээн килэһитии... П. Тобуруокап
Үрүҥнэр хамандыырдара Тобулаарап …… «бүтүн Саха Сирин ньадараалабын» диэн киһиргэниитэ кини акаарытыҥы түктэри мөрсүөнүн итэҕэтиилээхтик, сытыытык арыйар. Н. Тобуруокап

туохт.
1. Санааҕын тылынан саҥаран эт. ☉ Устно, словесно выражать мысли, сообщать
«Хайдах өҥнөөхтөрүй?» - дии оҕуста кыыс. Күндэ
Кеша эмиэ тугу да саҥарыан булбакка: «Мин билиэккин аҕаллым», - диэтэ. Н. Заболоцкай
«Ээ, Быттааны Сүөдэр оҕото, Манчаары оҕо киирэн олорор», - диэбиттэр дьон. МНН
2. Саҥа таһаар, туох эмэ дорҕоонун таһааран саҥар (киһи, харамай туһунан). ☉ Издавать, произвести звук, подавать голос (о человеке, животных)
Силип «һуук» диэт эргиллэн иһэн, халтарыйан тиэрэ кэлэн түһэр. М. Чооруоһап
Кеша аттыгар сытар мутук сыыһын ылаары илиитин көтөҕөн эрдэҕинэ, чыычааҕа «чырып» диэт, көтөн хаалла. Н. Заболоцкай
[Тугут] өссө саҥалаах: «Ав-ав-ав», - диир. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Ааккын эт, ааттаа. ☉ Произнести имя, название; называть, называться. «Сааһынан сөп түбэһэр эбит! - диэн Кууһума суруксут сэҥээрэр - Аата ким диэний?» Н. Якутскай
Мин Мария Үчүгээйэбэ диэммин. Бу дьиэҕэ олоробун. С. Ефремов
Күһэҥэй диэммин. Былыр соҕуруу Бүлүүгэ олохтоох, төрөөбүт төрүт буордаах этим. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. көсп. Туох эмэ диэн өйгөр быһаар, санаа. ☉ Полагать, думать о чем-л., иметь какое-л. мнение
«Билигин булуохтара суоҕа диигин дуу?» - диэн сахалыы билэр киһи иилэ хабан ылан ыйытар. Н. Якутскай
Биллэрбэккэ муҥхалаатаҕа диэҕэ диэммин, бу эйигин ыҥыраары таарыйдым. Күндэ
«Эйиэхэ Ньургуһуну ыйытаары гынабыт. Ону туох диигин?» - диэн, үүт иһэ-иһэ, [Нараҕан оҕонньор] кэпсии былаастаан ыйыта олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Диэмэ (этимэ) даҕаны кэпс. - сөпкө этэҕин, мин да оннук саныыбын (этээччини кытта толору сөбүлэһии). ☉ И не говори (выражение полного согласия с говорящим)
- Ол хара түөкүн, күрүөһүт сүөһүнү тоҕо босхо дьаарбайтаран, дьону айматар? - Дьэ, диэмэ даҕаны, баар эрэ бурдугум этэ. А. Софронов
- Бу үрэх намыһах кытыла ыарҕата суоҕа буоллар, быһыт оҥорбут киһи, уу бөҕө килэһитиэ эбит. - Диэмэ даҕаны! М. Доҕордуурап. Диэххэ сөп - итинник быһааран, түмүктээн этиэххэ сөп. ☉ Можно сказать, можно прийти к такому выводу
Кырдьыга, холкуоһу Хандыы салайан олорбута диэххэ сөп. А. Федоров. Биһиги Илии Үлүппүппүтүгэр кырса бэркэ тохтоото диэххэ сөп. «ХС». Инньэ диэмэ - итинник саҥарыма (киһи санаата оонньоотоҕуна өй-төй угарга этиллэр). ☉ Не говори так (так говорят человеку, лишившемуся душевного равновесия, с целью образумить его)
Ээ, кэбис, инньэ диэмэ, олус улаханнык сананыма, хайа, эйиэхэ сөптөөх киһини буланталан, оҥорон киллэриэхтэрэ. Ньургун Боотур
Инньэ диэмэ. Эн туох сыыһалааххын, туох алҕастааххын холкуостаахтар быһаарыахтара. С. Ефремов. Туох да диэ - тугу баҕарар саҥар; туох баҕарар диэн таайа сатаа (онтон туох да уларыйбат). ☉ Что ни говори, как ни прикидывай (ничего не изменится); говори что хочешь
Чэ, туох да диэ, ити эн дьыалаҥ буолбатах. С. Ефремов
Чэ, туох да диэҥ, кыыскыт оскуолаҕа тардыллыбыта буолуо! Н. Заболоцкай
тюрк. тэ

1. даҕ.
2. Олус үчүгэй, эриэ дэхси үчүгэй. ☉ Прекрасный, превосходный, очень хороший
   Биирдэ уһулуччу үөрүүлээх үтүө киэһэ буолла. Амма Аччыгыйа
   Ол киэһэ, дьэ, кырдьык даҕаны, үтүө да кэпсэтии тахсыбыт эбит диэн, билигин саныыбын. А. Сыромятникова
   Саҥа киирбит үтүө дьиэбит Саргы киинэ буолуохтун, Кинини ким мин дьиэм диэбит Кэрэ кэскил буолуохтун. И. Эртюков
3. Туох баар үчүгэйи, этэҥҥэ буолууну эрэ кэрэһэлиир (эҕэрдэҕэ тут-лар). ☉ Несущий благо, добро, благополучие (приветствие). Үтүө күнүнэн, күндү доҕоттоор!
   □ Үтүө тыл баайдааҕар күндү (өс хоһ.)
   Үтүө тылларыҥ иһин сиртэн-халааҥҥа диэри махтал буолуохтун! Н. Габышев
   Үтүө айаны, дьоллоох олоҕу баҕарабыт. «ХС»
4. Дьоҥҥо чугас, үчүгэй, киһилии майгылаах. ☉ Делающий добро другим, душевный, отзывчивый. Үтүө да дьоннор мустубут эбиттэр
   □ [Сэмэнчик:] Дээдэм, аһыммыккар баһыыба! Эн үтүө киһи буолаҥҥын бачча тухары дьон буолан олордохпут дии. П. Ойуунускай
   [Барахсаанап:] Эрэнэбин, эн үтүө, аһыныгас санааҕар. С. Ефремов
   Кырыктаах киһи кылгас үйэлээх, үтүө санаалаах киһи үчүгэй, үгүс кэнчээрилээх. А. Кривошапкин (тылб.)
5. Баай-тот, өҥ (сир-дойду). ☉ Благодатный, приносящий довольство (о земле)
   Дьөгүөрдээн куолутунан үтүө ходуһалартан барыларыттан аккаастанара. Амма Аччыгыйа
   Биһиги Сахабыт сирэ киэҥ даҕаны, хайдах курдук үтүө сыһыылар, алаастар, үрэхтэр баалларый? А. Фёдоров
   Үтүө күөл онно ходуһаҕа бэрт киэҥ сири ол отчут уолаттарыныын охсон килэһиппит. «ХС»
6. кэпс. Ама соҕус, арыый үчүгэй (хол., ыалдьан баран үтүөрэн эрэр киһини этэргэ). ☉ Сносный, удовлетворительный, приемлемый (о самочувствии)
   Ыарыһахтары, кистэл буолбатах, үтүө соҕус буоллулар даҕаны, таһаарарга күһэллэллэр. «Кыым»
   Нина үтүө буолан эрэр. Сотору оскуолабар барыам диир. КИИ СТ-2
7. аат суолт.
8. Киһини үөрдэр, киһиэхэ туһаны эрэ аҕалар туох эмэ, туох эмэ өҥө. ☉ Добро, благодеяние, то, что приносит пользу
   [Дьэкиим — Маарыйаҕа:] Үчүгэй, баһыыба. Кэнники намнум буолан бараммын бу үтүөҕүн тугунан эмит төлүөм. А. Софронов
   Үгүс үтүөнү, үчүгэйи биһиги ааспытын, биитэр суох буолбутун кэннэ эрэ биирдэ өйдүүбүт, ардыгар. Н. Лугинов
9. Киһиттэн үчүгэйдэрэ, бастыҥнара, талыылара. ☉ Лучший из лучших
   Уҥуохтаах көнөтө, дьүһүннээх үтүөтэ, кырдьык даҕаны бухатыыр моһуоннаах, быһый быһыылаах киһи кэлэн бар дьоҥҥо үстэ сүгүрүс гынна. П. Ойуунускай
   Улахан тутууларга үксүгэр дьон үтүөлэрэ, дьиҥнээх патриоттар кэлэллэрэ. И. Гоголев
   Үһүйээн өссө хамначчыт уол киһи үтүөтэ эбитэ үһү диэн кэпсиир. Далан
   ♦ Үтүө быар түөлбэ. – улаханнык күлсүү-салсыы, күлэн лаһыгыратыһыы. ☉ Громкий смех, дружный хохот (букв. замечательная печень).
   ◊ Үтүө аат көр аат I
   Аҕабыт үтүө аатын алдьатымаҥ, ытык этин киртитимэҥ, тэпсимэҥ. П. Ойуунускай
   Ол курдук, туох үтүө ааппар, эн миэхэ куккун туттардаҥый? Г. Нынныров. Үтүө төрүттээх эргэр. — ааттаах-суоллаах, биллэр-көстөр төрүттээх. ☉ Благородный, знатного происхождения
   Куорат сахаларын маҥнайгы мунньаҕар, үтүө төрүттээхтэр мунньустар дьиэлэригэр В.В. Никифоров кэнниттэн Максим биһиги тахсаммыт тыл эппиппит. П. Ойуунускай
   Сүөдэр Бэһиэлэйэп «үтүө төрүттээх кырдьаҕас оҕонньор». Амма Аччыгыйа
   Үтүө төрүттээхтэр үрдүбэр түстүлэр, Кулуттар чугуҥнуу турдулар. А. Бэрияк
   ср. др.-тюрк. ейдү ‘хороший, добрый; хорошо’

аат.
1. Туох эмэ түөрт тэҥ чааһыттан биирдэстэрэ. ☉ Одна из четырёх равных частей целого, четверть
Күн балачча үөһэ ойуор диэри ходуһам чиэппэрин тэлэкэлээн кэбиспитим. И. Гоголев
Үөрэхтэн тэйбитэ үйэ чиэппэрэ буолуо ини. С. Федотов
Ынах чиэппэрэ улахан уолун аахха барыахтаах. В. Иванов
Мин урукку сылдьар сырыыларбын чиэппэрин да кыайбат буолтум, сааһырбытым, кырдьыбытым. Н. Абыйчанин
2. Оскуолаҕа үөрэх дьыла түөрт гына араарыллыбытыттан биир чааһа. ☉ Четвёртая часть учебного года, четверть
Михаил Иванович иккис чиэппэр түмүктэниэр диэри хааларга быһаарыммыта. Н. Лугинов
Бу чиэппэргэ иккини ыллаҕына — сайыҥҥы от биригээдэтигэр илдьибэттэр. Н. Габышев
Үһүс чиэппэр төһө да уһун, сылаалаах буоллар, бүтэрэ чугаһаан эрэр. Т. Находкина
3. эргэр. Биир харыска тэҥнээх уста кээмэйэ. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками большого и среднего пальцев широко раздвинутой кисти, четверть
Оччоҕо саха хотуура диэн биэс чиэппэр уһун биилээх, токур төбөлөөх, моҕойдоох, кылгас уктаах сэп буолар үһү. Саха фольк. [Тубархаанап:] Төһө да чиэппэр хаар саба түспүтүн иһин, ол эн богдо уллуҥаҕыҥ суолун …… мин билиэм суоҕа үһү дуо, баранаак? Суорун Омоллоон
[Өкүлүүнэ:] Биир үс чиэппэр иэннээх солко куһаат, биир солко пуойас. Н. Түгүнүүрэп
◊ Чиэппэр арыгы эргэр. — биэдэрэ түөрт гыммыт биирэ (үс лиитирэ кэриҥэ) киирэр иһиттээх арыгы. ☉ Бутыль вина ёмкостью в одну четверть ведра (примерно три литра)
Чэ, убаай, иһиттиҥ дуо, кытаат. Кыайдахпытына убайбар биир чиэппэр арыгыны туруоруом. Далан
Ээй, Сиидэркээ… Кэл, түөкүн, тупсуох, чиэппэр арыгыны туруорабын. Н. Павлов
Көрдүҥ дуо, икки буулдьа биир үүккэ. Итэҕэйбэккин? Чэ, чиэппэр арыгыга сакалааттаһыах уонна баран көрүөх. Л. Габышев. Чиэппэр кумааҕы эргэр. — лиис кумааҕы түөрт гыммыт биирэ. ☉ Четверть листа бумаги
Суруксут чиэппэр кумааҕыга суруллубут суругу ааҕар. А. Софронов
Хаамыра күлүүһүн тыаһа хачыгыраатын кытта, чиэппэр кумааҕы тутуурдаах надзиратель …… түрмэ начаалынньыгын кытта көтөн түстүлэр. И. Никифоров
Дорооболоһон баран, чиэппэр кумааҕыны биэрдэ. М. Доҕордуурап. Чиэппэр күүстээх эргэр. — былыргы кэпсээннэргэ этиллэринэн, сүүрбэ биэс бууту, билиҥҥинэн түөрт сүүс киилэттэн тахсаны көтөҕөр-сүгэр күүстээх киһи. ☉ По преданиям: человек, способный поднимать тяжесть в двадцать пять пудов — больше четырёхсот килограмм
Барыларын баһыйбыт, тэҥнээх көстүбэккэ соҕотоҕун тэлэкэчийбит Сыллай Луха Бэһиэлэйэп чиэппэр күүстээх киһи. Амма Аччыгыйа
— Ити үлүгэрдээх үөл тиит сэргэ сүүрбэ биэс буут баҕас баара эрэл. — Ол аата, Сэмэммит, былыргы мээрэйинэн, чиэппэр күүстээх буоларыгар тиийэр, ээ? Э. Соколов
Үөрэҕэ суох уонна дьадаҥы, аҥалатыҥы Кэлэҕэй Ньукуус чиэппэр күүстээх эбитэ диэн буолар. «ХС». Чиэппэр сир эргэр. — биир күрүө ходуһа сир түөрт гыммыт биирэ (ортотунан сэттэ уон биэс — сүүс бугул кэлэр сирэ). ☉ Надельный пай покосных угодий, равный одной четвертой күрүө, который давал семьдесят пять — сто копен сена
Кыра Уйбаан, Эрдэлиир Миитэрэй курдук ааттаах охсооччулардаах буоланнар, сир үс чиэппэрин «дэбиэринэйдэр» охсон килэһитэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
[Ньукуус:] Ээ, үс чиэппэр сирдээхпит үүммэккэ дьэ иэдэттэ. Эрилик Эристиин
Аҕыс уон икки ыал оһумуой, чиэппэр сиринэн эрэ туһаналлар. М. Доҕордуурап. Чиэппэр чэй эргэр. — былыргы билииккэ чэй түөрт гыммыт биирэ. ☉ Четверть плиточного чая
Хоноһо чиэппэр чэйи сулбу тардан таһааран дьиэлээх дьахтарга туттаран кэбистэ. Болот Боотур
Ити атыыһыт биһиэхэ үлэбит иһин биирдии чиэппэр чэйи, биирдии баайыы сэбирдэх табаҕы биэриэх буолбута. С. Никифоров
Миигин биир чиэппэр чэйинэн, биир киилэ арыынан бириэмийэлээтилэр. Ф. Софронов