нареч. широко; просторно; киэҥник көр = смотреть широко открытыми глазами; киэҥник атыллаа = шагать, ступать широко.

широкий; просторный; обширный; киэҥ өрүс широкая река; киэҥ дьиэ просторный дом; киэҥ кыраай обширный край.

очень широкий, просторный, вместительный; киэҥ-куоҥ сарай просторный сарай.

сыһ.
1. Киэҥ сиринэн тайаан, тэнийэн, ыраахха диэри тарҕанан (олор). ☉ Вширь и вдаль (раскинуться, расстилаться)
Сэрии аргыһа — уот кураан олус бииһээтэ. Биһиги Сахабыт сиригэр киэҥник тэнийдэ. М. Доҕордуурап
Киэҥник ыһыллан олорор нэһилиэк ол-бу ыраах, чугас муннуктарыттан …… син балачча элбэх киһи мустубут. А. Бэрияк
Киэҥник олорор оройуон — сүүрбэ түөрт нэһилиэктээх. Бэс Дьарааһын
2. Улаханнык, арылыччы (көр). ☉ Широко открытыми глазами (смотреть)
Попов …… киэҥник эрилитэ көрөн, саҥатаиҥэтэ суох киниттэн көрдөһө сытар эбит. Амма Аччыгыйа
[Харыалап] киэҥник диэличчи көрбүт харахтаах. Л. Попов
Киһи …… Маша диэки хараҕын киэҥник арылыччы көрөн таһаарда. М. Доҕордуурап
△ Улаханнык (айаххын ат). ☉ Широко (открывать рот)
Киэҥ аһаҕас дорҕооннору этэргэ айах киэҥник атар. ПНЕ СТ
3. Ыраах-ыраахтык үктээн (хол., хаамп, хардыылаа), өрө, туора уунан (хол., дайбаа, далай). ☉ Широко (напр., шагать, ступать), широко (напр., размахивать руками)
Киэҥник дайбаан хаамп. — Дьөгүөрдээн киэҥник атыллаталаан эрийэ хаампахтаата. Амма Аччыгыйа
[Хабырылла оҕонньор] илиитин өрө уунан киэҥник далайан баран сырбатар. М. Доҕордуурап
[Дьүккүйэр Паана:] «Бу сылгы икки буутун сүгэн баран, бу курдук киэҥник хардыылаан сүүрэр киһи манна чугаһынан ханна да баар буолуо суохтаах». МНН
4. Тэлэччи, нэлэччи (хол., ааны, түннүгү ас). ☉ Настежь, широко (открыть что-л.)
Балаҕан аана киэҥник тэлэллэн аһылынна. Амма Аччыгыйа
Батымаары гынна Байанай биэрбитэ, дьиэни киэҥник тэлэйиҥ. Болот Боотур
Оо, ити таас дыбарыастар Лип-хара халҕаннарын, Киэҥник тэлэйэ астар, Билэҕиэн, ким тахсарын. И. Эртюков
5. көсп. Сир ахсын, сир аайы, элбэх дьоҥҥо, маассабайдык (хол., билин, тарҕан, тэний). ☉ Широко, повсюду, повсеместно (напр., быть известным, распространяться)
[Хабырылла бартыһаан] Үөрэх киэҥник тарҕанарыгар Үгүс сыратын биэрбитэ. Күннүк Уурастыырап
Настя манна, Муустаах муора кытылыгар, киэҥник биллэр Болугур оҕонньор суос-соҕотох сиэнэ. Н. Якутскай. Т. Сметанин биэс уонун туолуута өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник бэлиэтэммитэ. КНЗ ТС
6. көсп. Киэҥ хабааннаахтык, далааһыннаахтык; сиһилии, олохтоохтук, дьоһуннаан (сайын, сырдат, арыйан көрдөр о. д. а). ☉ Широко, с размахом; подробно, основательно (освещать что-л. и т. п.)
Саха поэзията сайдыытын бастакы сүһүөх кэмигэр саҥа олох кыайыытын киэҥник хабан көрдөрөр. Софр. Данилов
Мин, кыахтааҕым буоллар, итини киэҥник көтөхсүөм, туруорсуом этэ. Н. Габышев
Октябрина боппуруоһу балай эмэ киэҥник сырдатарга сананна. М. Попов
7. көсп. Олус элбэхтик, дэлэйдик, хойуутук. ☉ В большом количестве, очень много, широко (использовать что-л.)
[Күннүк Уурастыырап] киһи өйүгэр хатанан хаалар …… тэҥнээһиннэри, эпиитэттэри, мэтээпэрэлэри киэҥник туттар. Софр. Данилов
Саха поэттара силлабическай хоһоону киэҥник тутталлара. СЛ-8
С.И. Боло хомуйбут матырыйаалын А. П. Окладников «Саха сирин историятын» суруйарыгар киэҥник туттубут. «Кыым»
8. көсп. Холкутук, көҥүллүк (олор). ☉ Свободно, спокойно, вольготно (жить)
Киэҥник тыын. — [Алгыынап:] Урут киэҥник, холкутук олорбуппут, холбут эрэ иһинэн үлэлээбиппит аны уурайыахтаах. И. Никифоров
♦ Киэҥҥэ киирбэт, баарга баппат кэпс. — сиэрэ суох, хадаар, харсаах. ☉ Упрямый, несговорчивый
Ол мин убайым, Өргөстөй Ыстапаан, киэҥҥэ киирбэт, баарга баппат киһи төрүөн-үөскээн ааспыта. Эрилик Эристиин. Киэҥҥэр түс кэпс. — холкутуй, уоскуй. ☉ Успокоиться, овладеть собой
Кыргыһан баран өлөр кытаанах санааны ылынан, киэҥэр түстэ, кэтэнэ-кэтэнэ, табах тарта. «ХС»

даҕ.
1. Кэтит иэннээх, ыраахха диэри тэнийэн, тайаан сытар, нэлэмэн. ☉ Обширный, просторный, широкий
Киэҥ халлаан. — Тайҕа муҥура суох киэҥ, биһигини ким таба хаамыай? Амма Аччыгыйа
О, эбэм …… чуумпуга көстөр киэҥ нэлэмэн кэтит ньуура дьиктитин, кэрэтин эбитин! Суорун Омоллоон
Маһа-ото суох киэҥ нэлэмэн истиэпкэ күүстээх тыал түһэн, хаары ытыйан туох да көстүбэт. НТГ СУоС
△ Туоратынан кэтит, кыараҕаһа суох. ☉ Широкий, не узкий (о дороге, улице)
Киэҥ суол. — Киэҥ уулусса устун өрө сырсан, ытыалыы-ытыалыы саа уотунан сырдаан олорор сиргэ чугаһаан кэллилэр. Эрилик Эристиин
2. Ыга туппат, холку, улахан (таҥнар таҥас, атах таҥаһын туһунан). ☉ Свободный, просторный, (об одежде, обуви)
Киэҥ ырбаахы. Бу бинсээк саннынан киэҥ. — Сыгынньах атаҕар киэҥ баҕайы эргэ бачыыҥканы анньыммыт Даайа саллырҕаччы сүүрэн кэллэ. Софр. Данилов
Бурхалей ыга тутан сордообут бэргэһэтин киэҥ бэргэһэҕэ атастаһан кэбиһиэн санаата. Эрилик Эристиин
Уһун, киэҥ хара халтаҥ сонун түүрэ тардыммытын тохтоон көннөрүннэ. П. Филиппов
3. көсп. Элбэх дьону хабар, маассабай; сир аайы тарҕаммыт. ☉ Охватывающий многих, массовый; распространенный повсеместно, среди многих
Нэһилиэнньэ киэҥ араҥата. — [Вера:] Сарсын киэҥ актыыбы кытта бырабылыанньа мунньаҕын ыҥырарга дьаһал биэрдэ. С. Ефремов
[Тааттатааҕы тыйаатыр] норуокка сөҥөн сыппыт …… талааннары таба тайанан …… киэҥ маассаҕа таһаарбыта. АҮ
[Амма Аччыгыйын] поэмата уонна хоһоонноро нууччалыы тылбаастара ааҕааччы киэҥ эйгэтигэр тиийэ иликтэр. «ХС»
△ Элбэх, күүстээх, күүрээннээх, далааһыннаах (хол., үлэ, куоталаһыы). ☉ Широкий, с размахом (о работе)
Оо, дьэ, холкуос үлэтэ киэҥ үлэ буолар. Күндэ
Биригээдэлэр икки ардыларыгар куоталаһыы улам киэҥ далааһыны ылан истэ. М. Доҕордуурап
Оройуон бөһүөлэктэригэр, нэһилиэктэригэр киэҥ далааһыннаах тутуу ыытыллар. ПДН ККС
4. көсп. Араас эгэлгэлээх; татыма, тутаҕа суох, муҥура суох. ☉ Разнообразный, неограниченный, обширный (о знаниях)
Таабырын таайтарыытын да, таайыытын даҕаны тиэмэтэ бэрт киэҥ. Саха фольк. Оҕонньоттор ууну сомоҕолуур Уһун, киэҥ кэпсээннээхтэр. С. Данилов
Төһөнөн киэҥ, дириҥ билиилэнэр даҕаны, наукаҕа соччонон элбэҕи ситиһиэхтээх. Н. Лугинов
5. көсп. Үтүө майгылаах, үтүө санаалаах, дьэллэм. ☉ Великодушный, щедрый
Хата, баар курдуга — Орто аан дойдуга Улахан дууһалаах, киэҥ киһи олорбут махтала. Күннүк Уурастыырап
[Мойот убайа] хайдахтаах киэҥ дууһалаах киһиний?! Т. Сметанин
△ Холку, намыын, ыгыма суох. ☉ Спокойный, сдержанный, терпеливый
Салайар киһи киэҥ, холку буолуохтаах. Оттон эн ыгылыйбыккын. М. Доҕордуурап
6. көсп. Холку, намыын, дуорайан иһиллэр (куолас туһунан). ☉ Открытый, громкий, раскатистый (о голосе)
[Дьиэрэҥ] Айматар-долгутар киэҥ куоластаах. П. Ойуунускай
Анна Егорова киэҥ, холку куолаһынан доллоһутан, синньигэстик эйээрдэр Лев Поповтуун …… толорууларын биэрэллэр. Софр. Данилов. Билигин даҕаны кини кулгааҕар …… Ньургун Боотур көҥүл, киэҥ куолаһынан ыллаан доллоһутара баарга дылы. Г. Угаров
♦ Киэҥ көҕүстээх көр көҕүс II
[Настааччыйа] киэҥ көҕүстээх, уһун санаалаах этэ. Күннүк Уурастыырап
Дьэ көрүҥ, талбыт киһигит төһө көрсүө, төһө киэҥ көҕүстээх эбитий. Суорун Омоллоон
Сороҕор мөдөөт, сиэрэ суох холку, киэҥ көҕүстээх дьон охсуһууга ордук чорбойооччулар. С. Никифоров
<Киэҥ> көхсө кыараата көр көҕүс II. Киһи буолан баран, Ким киэҥ көхсө кыараабатай?!! Ыксыыр күннээх буоллаххына, ыҥыран көрөөхтөөр... П. Ойуунускай
Биһиги киэҥ көҕүс кыараабыт дьоно турабыт. Эрилик Эристиин
Тугу да булан эппэккэ, өйө-санаата тууйуллан, киэҥ көхсө кыараан хараҕыттан уу халыс гынан тахсыбытын билиминэ хаалла. С. Никифоров
Киэҥ хоннохтоох көр хоннох. Доҕотторо кинини «ыраас суоллаах, киэҥ хоннохтоох» дииллэрэ. С. Никифоров
Н.Г. Золотарев-Якутскай — киэҥ хоннохтоох суруйааччы. Д. Васильева
◊ Киэҥ аһаҕас дорҕоон тыл. үөр. — киэҥник атан этиллэр аһаҕас дорҕоон (хол., а, э, о, ө). ☉ Широкий гласный звук (напр., а, э, о, ө) Ордук кичэйэн илин уонна кэлин, киэҥ уонна кыараҕас аһаҕас дорҕооннору үөрэнээччилэр билэллэрин ситиһиэххэ. ПНЕ СТ
Киэҥ аһаҕас дорҕооннору этэргэ айах киэҥник атар. ПНЕ СТ
тюрк. киҥ, кэҥ

даҕ.
1. Олус кэтит, кыараҕаһа суох, улахан, нэлэмэн. ☉ Очень широкий, просторный (улица, дом)
Киэҥкуоҥ уулуссалар, күп-күөх сквердэр — барыта дьон сынньанарыгар, үчүгэйдик олороругар ананар. И. Федосеев
Холкуостаахтар дьиэлэрэ …… эчи киэҥнэринкуоҥнарын, үрдүктэрин. НД ДК
2. Олус холку (таҥнар таҥас туһунан). ☉ Свободный, просторный, мешковатый (об одежде)
[Оксана] фашистар кэлэннэр …… кистэнэн, киэҥ-куоҥ таҥаһынан …… саһан сылдьар буолта. Суорун Омоллоон
Киэҥ-куоҥ ыт саҥыйахха сууланан …… тиэрэ түспүт киһи. Н. Габышев
Сахаараҕа …… олохтоох нэһилиэнньэ күн сыралҕаныттан быыһанаары сырдык дьүһүннээх, киэҥ-куоҥ уһун таҥаһы таҥнар. КВА МГ

даҕ. Муҥура биллибэт нэлэмэн, киэҥ куйаар. ☉ Широкие, необозримые (просторы), бесконечное (пространство)
Маа бэйэлээх кэтиткиэҥ аан ийэ дойду эмискэ кыараҕастыйан хаалла. Н. Заболоцкай
Үрүҥ борокуот көстөр-сүтэр, кэлиэхчэ кэлбэт, кэлиэхчэ кэлбэт, — күөлбүт киэҥэ-кэтитэ да бэрт. М. Тимофеев
Клязьма үрдүк сыырдаах биэрэгиттэн үрэх уҥуоргутааҕы уйаара-кэйээрэ биллибэт кэтит-киэҥ тыа нэлэһийэн көстө түһэр. «ХС»

1. даҕ.
2. Устатынан кэҥээн барар, улахан. ☉ Длинный и широкий, просторный. Айан дьоно уһункиэҥ сыһыыны туораан эрэллэрэ
   □ Устата-кэстэтэ биллибэт уһун-киэҥ кэккэлэринэн эдэр ыччат уулуссаны ортотунан устан истэ. Амма Аччыгыйа
3. Өр кэмҥэ барар, бүтэн бараммат (хол., сэһэргэһии). ☉ Продолжительный, без конца и края (напр., разговор)
   Оҕонньоттор ууну сомоҕолуур Уһун-киэҥ кэпсээннээхтэр. С. Данилов
   Уһун-киэҥ дойҕох дьэ саҕаланна дэспиттии, хаһаайкалар ээр-сэмээр тахсан бардылар. Р. Баҕатаайыскай
   Оттон «анабы, анамы» диэн тыл уһун-киэҥ остуоруйалаах. Багдарыын Сүлбэ
4. кэпс. Элбэх ахсааннаах, ахсаанынан бэрт элбэх. ☉ Многочисленный
   Ону истэ-истэ уолаттар, хайдах курдук ыраахтан төрүттээх, уһун-киэҥ сыдьааннаах, албан аатырбыт өбүгэлэрдээх дьон буолалларыттан үөрэллэрэ, күүркэйэллэрэ. Болот Боотур
5. аат суолт. Инники туох буолуохтааҕа. ☉ То, что следует за настоящим, будущее
   Баччааҥҥа диэри уһуну-киэҥи толкуйдаабакка, күннээҕинэн олордум. Н. Лугинов
   Суох, бу тоҕо эрэ дьикти, иһэ истээх дьыала быһыылаах, маннык түбэлтэҕэ уһуну-киэҥи саныыр, сэрэнэр ордук. С. Никифоров
   Мааҕын амньыраабыт Кыһыллаай уларыйда, чиҥээтэ, уһуну-киэҥи өйдөөн ылла. Л. Попов

сыһ. Уһуну-киэҥи ырыҥалаан, онон-манан эргитэурбата (хол., толкуйдаа). ☉ Подробно, обо всём (напр., думать)
Суруйааччылар уус-уран тылларынан айан таһаарар эдэр киһилэрэ таптыыр кыыһын олус уһуннук-киэҥник эгэлгэлээн саныыра эбитэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Сүллүкү ойуун өйүкү-төйүкү барбыта уурайан, дьэгдьийэн, уута көтөн, ол-бу туһунан уһуннук-киэҥник саныы сытта. Болот Боотур
Дьэримиэй, уһуннуккиэҥник саныыр-өйдүүр киһи быһыылааххын. «ХС»

a. wide; киэҥ- киэҥ a. very wide