соболь || соболиный; соболий; хара киис чёрный соболь; киис өлбүгэтэ уст. соболиный ясак, ясак соболем; киис тириитэ соболья шкура # киис кутуруга дикий ячмень; киис отоно шйкша (ягода); киис тиҥилэҕэ княженика (ягода).

собака; пёс || собачий; псиный; булчут ыт охотничья собака; куобахчыт ыт гончая; киҥнээх ыт овчарка; кусчут ыт собака, с которой охотятся на уток; көлүүр ыта борзая (быстроногая, в упряжке); тайахсыт ыт собака, с которой охотятся на лося; тииҥньит ыт собака, с которой охотятся на белку; дьиикэй ыт дикая собака; харабыл ыт дворняжка; саха ыта якутская собака; сыаптаах ыт цепная собака; атыыр ыт кобель; тыһы ыт сука; ыт оҕото щенок; ымыылаах ыт а) защищенная (от злых духов) собака; б) собака, не подпускающая к дому злых духов; ыт айыыһыта божество, покровительствующее собакам; ыт тыһа собачья лапа; ыт тириитэ собачья шкура; ыт үрүүтэ собачий лай; ыт саҕынньах собачья доха; ыт этэ собачина; кусчут да ытынан булуоҥ суоҕа погов. и с охотничьей собакой не сыщешь (соотв. днём с огнём не найдёшь); сыаптаах ыт (курдук ) погов. (как) цепная собака (говорится о злом человеке); ыт курдук ымсыы посл. жаден, как собака (соотв. как собака на сене); ыт сыҥсыйбытыгар дылы погов. как собачья понюшка (говорится о чём-л. незначительном); ыт ууну салаабытыгар дылы погов. словно собака лакала воду (употр., когда говорят о чём-л. без всяких к тому оснований); ыт үрбэт , ымыы ыллаабат и собака не лает, и птица не поёт (т. е. ни одной живой души) # хааннаах ыт тириитин курдук көр = брезговать, гнушаться кем-чем-л. (букв. смотреть, как на кожу окровавленной собаки); хара ыт бран. негодяй, мерзавец (букв. чёрная собака); ыкка биэр = забраковать (букв. отдать собаке); ыккын үрдэримэ груб, не ори (букв. не заставляй рычать свою собаку); ырдьыгыныыр ыт бран. хам ; ыт атаҕын тут = остаться с пустыми руками; ыт атах лёгок на ногу (букв. с собачьей ногой); ыт буола сыс = едва не погибнуть из-за пустяка; ыт да тэппитин саҕа суох пустяки; ыт да үрбүтүгэр холоомо = оставить что-л. без всякого внимания; ыт курдук ньылаҥнаа = лицемерить; ыт куоска курдук (олороллор) (живут) как кошка с собакой; ыт өлүүтүн көр = напрасно трудиться (букв. испытать собачью участь); ыт мас клячи невода (палка, края прикрепляется к верхней и нижней бечеве крыла невода на расстоянии четверти от конца); ыт мунна берёзовая губа; трут (букв. собачье рыло); ыт мунна баппат (ойуура ) лесная чаща; ыт сирэй бран. мерзавец (букв. собачья морда); ыт сыппат ото плохое сена (букв. сено, на которое даже собака не ложится); ыттан тириитин сүлүөҥ дуо ? разве с собаки шкуру сдерёшь? (говорится о том, кому нечем платить долг); ыт тиҥилэҕэ княженика; ыт тыла пиявка; ыт тыһын курдук кылгаата у него пороху не хватило (букв. он укоротился, как собачья лапа); ыт уола бран. сукин сын; ыт уос буол = остаться ни с чём; ытын киллэрбит он в дурном расположении духа.

аат.
1. Азия хоту өттүгэр ууһуур, күрэҥниҥи хара өҥнөөх, кылгас соҕус атахтаах, олус сымса, кылааннаах күндү түүтүн иһин бултанар сиэмэх кыыл. ☉ Соболь
Саха сааһыта …… хара тыаттан биир кииһи бултаатаҕына, атыыһыкка иэһигэр биэрэрэ. Суорун Омоллоон
Киис бултаабыттарын сарсыныгар оҕонньордоох табыллыбатылар: хас да көстөөх сири халтай хаамтылар. Л. Попов
Мин хапкааммар биир киис киирбэт, хаста да суола кэлэ сырытта …… уонна ааһа турар. В. Протодьяконов
2. даҕ. суолт. Имитиллибит киис тириититтэн тигиллибит, киистэн оҥоһуллубут. ☉ Сшитый из собольих шкурок, изготовленный из соболей
Хайҕамсык Хара-хаан тойон уола хара киис саҕыйахтаах Хаардьыт Бэргэн тыатыгар бултуу барбыт. Д. Софронов
Үс үөстээх дьэрэкээн кустугу Киис кэлин кэбиһэр оҥостор. И. Чаҕылҕан
♦ Киискэ кистээ фольк. — күндү түүлээҕинэн маанытык таҥыннар, олус маанылаан көр-иһит. ☉ Одевать в дорогие меха, холить, лелеять
Кинилэр диэтэх дьон, Киискэ кистээн ииппит …… Туйаарыма Куо диэн кыыстаахтар эбит. П. Ойуунускай
Киискэ кистиэм, Көмүскэ көмүөм. Суорун Омоллоон
[Дьахтары] Килбиэн күн киртитиэ диэн Киискэ кистииллэрэ үһү. И. Эртюков. Киһи <киэнэ> кииһэ — дьонтон ураты үчүгэй, хорсун, эрдээх киһи. ☉ Лучший из людей, отважный, смелый
Сата уот салыыр күнүгэр …… Киһи кииһэ буоларбыт. С. Тарасов
Ол саха уола киһи кииһэ буолуохтаах. В. Протодьяконов
Биһиги холкуоспутугар баарыҥ устатыгар, эн киһи киэнэ кииһэ этиҥ. Г. Николаева (тылб.)
◊ Киис аһылыга көр киис отоно
Киис аһылыга …… киһи иһэ ыарыйдаҕына баайар свойстволаах. МАА ССЭҮү. Киис киэнэ киргиллээҕэ фольк. — ордук кылааннаах, күндү түүлээх киис. ☉ Отборный по красоте меха соболь
[Кыыһы] Буобура киэнэ муҥутуурунан, киис киэнэ киргиллээҕинэн талан туран таҥыннардылар. Ньургун Боотур
[Дьахтар киһи] Киис киэнэ киргиллээҕэ Таҥаһа-саба барыта Биирдэ уһулла биэрэн, Килиэ тимир куйахтаах Киһи буола түстэ. ТТИГ КХКК. Киис кутуруга бот. — нэчимиэннии кылыстаах, кылгас умнастаах, өтөххө, бааһынаҕа үүнэр элбэх сыллаах сыыс от. ☉ Ячмень гривастый, дикий ячмень
Сибилигин аҕай уу-чуумпу турбут киис кутуруга оттоох тиэргэн иһэ үөрбүт-көппүт чыычаах оҕолорун көхтөөх саҥаларынан туола түстэ. В. Иванов. [Тураҥнаах сиргэ] аҥыр өлөҥө, бэттиэмэ уонна киис кутуруга үүнүөхтэрин сөп. СС СС. Киис отоно бот. — сииктээх ойуурга, маарга, туундараҕа үүнэр, бытархай хара отонноох, сэппэрээктиҥи үүнээйи. ☉ Шикша сибирская (водяника)
[Киичэрэ] Саха сиригэр үүнэр үс көрүҥүттэн дьон билэрэ — киис отоно. ИВС ЭТТ. Киис өлбүгэ эргэр. — былыр сири туһанар иһин кииһинэн төлөнөр нолуок, түһээн (нолуоктартан саамай улаханнара). ☉ Подать (тягло) за пользование землей, вносимая соболями (самый высокий налог).
△ Киис өлбүгэни төлүүр дьиэ кэргэҥҥэ тиксэр өлүү ходуһа (сир саамай бастыҥа, киэҥэ). ☉ Земельный надел, выделяемый в пользование за соболиный ясак (самый обширный надел)
Нууччалар аан бастаан сахаларга киис өлбүгэни түһэрбит кэмнэрэ эбит. Багдарыын Сүлбэ. Киис тиҥилэҕэ бот. — сир үрдүнэн сыылан үүнэр, кыһыл сибэккилээх, бустаҕына быдьырыттаҕас кыһыл отонноох сир аһа. ☉ Княженика
Саха Сиригэр араас абыраллаах от-мас, отон үгүс да үүнэр ээ: хаптаҕас, киис тиҥилэҕэ. Суорун Омоллоон
Сууйуллубут киис тиҥилэҕин …… оргуйа турар уунан саба кутуллар. ФВН ТС. Хара киис — хараҥа өҥнөөх, ордук сыаналаах түүлээх киис. ☉ Соболь с особо ценным темным мехом
Хара киис талба түүтүнэн Халлаан аргыый сабылынна. П. Тобуруокап
Икки хара киис атахтаһан сыппытын курдук хаастаах …… үчүгэй оҕо буолан олорор. Д. Софронов
тюрк. киш