I ж. эрбээһин; пилка и колка дров маһы эрбээһин уонна хайытыы.

аат. Үксүн соҕуруу дойдуга ууһуур, уһун атахтаах, кыһыл тумустаах, туруйаҕа маарынныыр улахан көтөр (түөһэ, өрөҕөтө, кутуругун анна үрүҥ, бэйэтэ күөх, кугас толбонноох хара өҥнөөх). ☉ Крупная перелётная птица с длинным прямым клювом из отряда голенастых, аист
Эһир туруйа бииһигэр киирсэр. АЛА КК
Колка биһиги кыраайбытыгар дэҥҥэ охсуллан ааһар көтөрү — эһири «тыыннаах муннукка» анаан аҕалбыт. В. Санги (тылб.)
Кэнчээрилээбит хонуу устун уһун атахтаах эһир көтөр хаамыталыы сылдьара. Х. Андерсен (тылб.)
ср. тув. эҕир ‘орёл’

I: ой дуораана эхо.
II: ой тыа колок в открытом поле; ой бэс небольшая сосновая роща.

аат.
1. Ыраах эбэтэр тэйиччи баары кытта билсиһии, сылдьыһыы (хол., төлөпүөнүнэн), ону тэҥэ оннук билсиһэр кыах, суол. ☉ Сообщение, сношение с кем-л. находящимся далеко или в отдалении, а также возможность такого сношения, связь. Улуустары кытта сибээс. Москубаны кытта төлөпүөнүнэн сибээс
□ «Танкердар сибээскэ таҕыстылар, — арадьыыс хап-сабар этэр
— Киренскэйи үс чаас саҕана ааспыттар». И. Егоров
Атастар! Амматтан Чурапчы Сибээһэ бэҕэһээ быһынна. Куотурус хамандыыр Сулҕаччы Иһиттэн Аммаҕа анньынна. Эрилик Эристиин
Мантан Новосибирскайы кытта быһа сибээс олохтоммут. И. Данилов
Федот түөрт уон биирис стрелковай куорпус сибээһин хааччыйар батальоҥҥа сэриилэһэр эбит. ССС
2. Ыраахтан билсиһиини, кэпсэтиини тиэхиньиичэскэй өттүнэн хааччыйар тэрилтэлэр бүттүүннэрэ (тэлэгирээп, буоста, төлөпүөн, араадьыйа). ☉ Совокупность учреждений, обслуживающих техническими средствами общение на расстоянии, связь. Сибээс хонтуората. Сибээс үлэһиттэрэ
3. кэпс. Кими-тугу эмэ кытта хардарыта сыһыан, өйдөһүү, биир ситиминэн үлэлээһин. ☉ Взаимоотношения, взаимопонимание, согласование своих действий, деятельности, связь с кем-л.
Төрөөбүт дьонун-сэргэтин, төрөөбүт норуотун олоҕун кытта сибээһэ быһыннар эрэ, киһи үлэтэ-хамнаһа да үөтэлээбэт үгэстээх. Софр. Данилов
Кэнники Өлөксөөс биһикки икки ардыбыт ыраатан, тэйэн, уһаан-тэнийэн, сибээспит быстан хаалбыта. А. Бэрияк
Биһиги норуоттарбыт интернациональнай сибээстэрэ гражданскай сэрии сылларыгар уопсай өстөөҕү утары кырыктаах кыргыһыыга силис тардан сириэдийбитэ. И. Федосеев
Бурдугу үүннэрэ үөрэммит бааһынай бурдуга үүммэт буоллаҕына, сири кытта сибээһэ мөлтөөн, олохтуун-дьаһахтыын, майгылыын-сигилилиин уларыйар. П. Егоров
△ Туох эмэ балаһыанньалаах, кыахтаах дьону кытта чугас сыһыан, билсии. ☉ Близкое знакомство с кем-л., обеспечивающее поддержку в чём-л.
Баһыккаҕа баай-дуол, төрүт-уус, сибээс бастакы турар эбит буоллаҕына, Нараҕаҥҥа үлэ айар, үөскэтэр улуу күүһэ, кэрэ майгы-сигили ордук чорботуллар. КНЗ ТС
4. кэпс. Этэр санаа, саҥарыы ис хоһоонунан утума-ситимэ. ☉ Логическая последовательность, согласованность, связь (в речи, мыслях)
Сибээһэ суох, киһи үөйбэтэх-ахтыбатах араас санаалара, хараҕар дьон сирэйдэрэ элэҥнэһэллэр. Н. Лугинов. Эмискэ Колка туох да сибээһэ суох ыйытан саайбыта: «Эһээ, эт эрэ, кыһын тоҕо тымныы буоларый?» В. Санги (тылб.)
5. кэпс. Туох эмэ ыккардыгар хардарыта тутулук. ☉ Взаимозависимость, обусловленность, связь чего-л.. Бырамыысыланнас уонна тыа хаһаайыстыбатын сибээстэрэ. Наука уонна производство сибээстэрэ
□ Философия, предметтэр саамай уопсай сибээстэрин уонна сыһыаннарын үөрэтэр буолан, наукалар ортолоругар туспа миэстэни ылар. ДИМ
6. кэпс. Туохха эмэ тугунан эмэ кыттыы, кытык сыһыан. ☉ Участие, соучастие в чём-л., отношение к чему-л. [Сарапыана:] Солко Миитэрэй куоракка киирбитигэр эн сибээһиҥ суох үһү дуо? С. Ефремов
7. анат. Туох эмэ тугу эмэ кытта холбоһор ситимэ, силбээһинэ; силбээһин, ситим (харамай уорганнарыгар). ☉ Плотное образование из соединительной ткани, скрепляющее отдельные части скелета или соединяющее отдельные органы тела, связка
Сис балык эттиин Бары баар сибээс силгэлэрим Сириэһиннээх ыарыылары тулуппатылар. Саха нар. ыр. II
[Сүөһүнү аттыырга] үрүҥ субаны сыҕайа анньан, сымыыты таһаарыллар. Үрүҥ суба тымырыгар сибээһи илиинэн эбэтэр кыптыыйынан кырыйан араарыллар. НПИ ССЫа
Академик И.П. Павлов үөрэтэринэн, ханнык баҕарар сатабыл, үөрүйэх төрүтүнэн мэйиигэ үөскээбит уустук ньиэрбэ сибээстэрэ буолаллар. ЧКС ОИиСТ

I 1) остров; өрүс арыыта речной остров; талах арыы тальниковый остров; остров, поросший тальником; кумах арыы песчаный остров; от арыы травяной остров; тиит арыы остров с лиственничным лесом; тумул арыы полуостров; 2) участок леса на поляне; отдельно стоящий лесок; арыы хатыҥ берёзовый лесок посреди поляны; арыы тыа колок, отдельно стоящий лесок; арыы талах тальниковый участок на поляне; ср. бөлкөй ; 3) островок чего-л. (обкосок, обжинок и т. п.); арыыгын оҕус скоси свой обкосок; арыы от островок травы; арыы-арыы островками, там и сям, там-сям; бурдук ото арыы-арыы тахсыбыт всходы выступили островками.
II масло; буспут (или дьэҥкир ) арыы топлёное масло; сиикэй арыы сливочное масло; мас арыыта растительное масло; кырдьык арыы курдук дагдайар посл. правда, как масло, всплывает.

I
1. туохт.
1. Хайа эмэ диэки өрө эбэтэр туора ыстан. ☉ Прыгнуть, скакнуть, сделать прыжок. Үрдүгү ой
□ Күн тура-тура оһуохайдаан ой да ой. П. Ойуунускай
Биир ойууну ордук ойдо. Амма Аччыгыйа
Ат туора ойдо, тэбиэлээн кууһурҕатта. М. Доҕордуурап
△ Түспүт сиргиттэн тэйэн хайа эмэ диэки өрө көт (туох эмэ чэпчэки эттиги этэргэ, хол., мээчик туһунан). ☉ Отскочить в сторону с места падения (о каком-л. лёгком предмете, напр., о мяче). Мээчигэ ыраах ойдо. Сүүтүк тэйэн муннук диэки ойдо
△ Тугу эмэ үрдүнэн ыстан. ☉ Перескочить через что-л. Күрүөнү үрдүнэн ойдо. Чалбаҕы ойон туораата
2. кэпс. Сүр түргэнник ыстанан тиий эбэтэр баран хаал. ☉ Подскочить к кому-чему-л., отскочить от кого-чего-л., спешно уйти, поскакать
Ийэлэр иккиэн уолаттарын диэки ойдулар. Амма Аччыгыйа
Эһэ туох да буолбатах, киһибэр ойдо. Т. Сметанин
Үлэлээн бүтээт да, ойбута. Р. Кулаковскай
3. көсп. Өрө күөрэй, үөһэ таҕыс (күн туһунан). ☉ Всходить, возвышаться над горизонтом (о солнце)
От үлэтэ сарсыарда күн ойуоҕуттан киэһэ киириэр диэри түөрт омурҕаннаах буолуохтаах. Н. Габышев
Туман көппүтүн кэннэ күн уоттанан мастар төбөлөрүгэр ойдо. Т. Сметанин
Күн тэмтэйэ ойуор диэри утуйан турабын. П. Аввакумов
2. көмө туохт. суолт. Хайааһын соһуччу, эмискэччи буоларын бэлиэтиир. ☉ В значении вспомогательного глагола выражает внезапность и моментальность действия
Кини ойон тиийэн ааны хатыы охсон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски, иһиттиэм-истибэтиэм диэбиттии, ойон турбута. Суорун Омоллоон
Киниэхэ утары оһох кэнниттэн ким эрэ соһуйбут курдук ойон тахсыбыта. В. Гаврильева
♦ Бытырыыс ой кэпс. — 1) илдьирийэн, алдьанан салыбырыы сырыт, сүүмэхтэс (эргэ таҥаһы этэргэ). ☉ Свисать клочьями, бахромой, будучи изношенным (об одежде)
Таҥас-сап туома илдьирийэн, бытырыыс ойбут, сирэйхарах да сууллубатаҕа ырааппыт быһыылаах. Н. Заболоцкай; 2) элбэх буолан сүүр-көт, үҥкүүлээ (тэҥ уҥуохтаах кыра оҕолору этэргэ). ☉ Бегать, носиться толпой, танцевать (о маленьких детях одинакового роста). Оҕолор таһырдьа тахсан сырсыакалаһан бытырыыс ойдулар. Кэнсиэргэ кыракый оҕолор үҥкүүлээн бытырыыс ойдулар
◊ Ойон тахсар күннээх, <охтон баранар мастаах> фольк. — Орто дойдуну хоһуйан этэр олук. ☉ Постоянный эпитет, описывающий Средний мир
Ойон тахсар күннээх, Охтон баранар мастаах Орто туруу дойду. П. Ойуунускай. Ойор күннээх оҕо саас — оҕо саас туһунан олус истиҥ өйдөбүлү бэлиэтиир халбаҥнаабат олук. ☉ Формульное выражение тёплого отношения к детству, воспоминания о нём
Ити көр-нар тыллар ойор күннээх оҕо саас кэйэр имнээх дьүөгэтин санаппыттара. С. Федотов
Ойор күннээх оҕо саас барахсан! «ХС»
ср. монг. ойх ‘падать, отскакивать, отпрыгивать’
II
1. аат. Сыһыыга ойуччу турар кыра ойуур. ☉ Лес-колок в долине, в открытом поле. Н. К. Антонов чинчийиитинэн, хотугу айылҕа арааһын көрдөрөр үгүс тыл биһиэхэ монгуолтан киирбиттэрэ: дьыбар, хомурах, кыдьымах, ой, долохоно уо. д. а. Багдарыын Сүлбэ
Бу сир күөллэрэ сайын устата эҥин кус ууһунан, учугас ойдоро, тыалара куобаҕынан, бочугураһынан, уларынан толору буолара. УАЯ А
2. даҕ. суолт. Ойуччу турар (хол., тыа, мыраан эҥин); быстах (үксүгэр былыты этэргэ). ☉ Находящийся на отшибе, в стороне (напр., о лесе, горке); одинокий (обычно об облачке)
Ойоҕос үрэҕи ортотунан Ой мырааны аннынан Оҥоһуулаах суолга киирэммин Айаннатан ахан истим. Саха нар. ыр. III
Ой тыаҕа дьэдьэним буспута кэрэтин. Эллэй
Бу кэмҥэ, кыырпах былыт өтөр-наар сыстан көрбөтөх халлааныгар, эмискэ ой былыт баар буолар. С. Тумат
◊ Ойдоох (ой) буур (таба, кыыл) түөлбэ. — тайах, кыыл таба атыыра. ☉ Лось-самец; дикий олень-самец
Уол оҕо ойдоох бууру охтордоҕуна үөрэрэ (өс хоһ.). Ой кыыл уорҕатын чулуута тоҕус хос хатарыллыбыт киристээх. ПЭК ОНЛЯ I
Ой (өй) дуораана көр дуораан. Былыта суох тымныы дьыбардаах түүн туруйалар хаһыыларын ой дуораана үс төгүл улаатыннарар, кый баһынан эҥээритэн илдьэр. Н. Якутскай
Ой дуораана — ойуур оҕото ол ырыаны ыраах дуоратан Үүт-үкчү үтүктэн дьиэрэттэ. Болот Боотур
Уус таһаарар хоһоонун Лоҥкууда куула хайаларын аппатын иһиттэн ой дуораана үтүктэн харбыаласта. М. Доҕордуурап
ср. монг., бур., тув. ой ‘лес, бор; роща’

аат. Мас эгэлгэтэ хойуутук үүммүт сирэ, чугас эргин тыа (үксүгэр баараҕай, лиҥкинэс мастаах сис тыаттан, тайҕаттан атыны этиллэр). ☉ Лес, лесная чаща (обычно кроме сплошного лесного массива и тайги)
Эмискэ атын эргитэ тардан, ойуур диэки тахсан барда. Суорун Омоллоон
Лааһары кытта ойуур суолунан аргыстаһан иһэн, бултуу барарга сүбэлэспиппит. Далан
Ойуурга тахсан уһун синньигэс ураҕас быстар. Н. Заболоцкай
♦ Ыт мунна баппат ойуура — аһара хойуу мастаах (сылдьарга, айанныырга олус эрэйдээх) ойуур. ☉ Труднопроходимый лес, густые заросли деревьев, дремучая чаща
Ыт мунна баппат ойуурун иһинэн аттара нэһиилэ уйар ындыылаах дьон баран испиттэрэ. Д. Таас
◊ Бэрдьигэс ойуур — саҥа улаатан эрэр бэстэрдээх алар. ☉ Небольшая рощица из сосёнок. Бэрдьигэс ойуурга киирдибит. Бэс ойуур — бөдөҥ бэстэрдээх, кумахтаах сиргэ турар ойуур. ☉ Сосновый бор
Уйбаан ыраас күнтэн сандаарбыт бэс ойууртан тахсан, куоратыгар чугаһаан истэ. П. Аввакумов
Күөл уҥуор мыраан, тула чараҥ уонна бэс ойуур сэлэлии үүммүт. Н. Заболоцкай
Түүн чуумпурбут бэс ойуур, сииги бүрүммүт күөх хонуу сарсыарда лааҕыр оҕолорун кытта тэҥҥэ уһукталлар. Дьүөгэ Ааныстыырап. Иһирик ойуур — сииктээх сиргэ үүнэр аһара хойуу титириктэрдээх ойуур. ☉ Густой лиственничный молодняк, растущий во влажной местности
Куулата лааҥкы, ыт мунна баппат иһирик ойуура этэ. И. Федосеев
Аллара иһирик ойуур барыйан турар. М. Чооруоһап. Куруҥ (куруҥах) ойуур (тыа) — хаппыт (сороҕо хоруорбут) мастардаах, өрт уота бара сылдьыбыт ойуура. ☉ Лес из сухостоя (выжженный лес), сушняк
Куруҥ ойуурга үүммүт талах ортотугар сүүнэ буур тайах турар эбит. Н. Якутскай. Куула ойуур — сир (алаас, сыһыы уо. д. а.) соҕуруу өттүн кыйа үүммүт ойуур. ☉ Лес вдоль южной стороны местности (аласа, долины и т. д.)
Ата ыраас куула ойуурунан, бөдөҥ тииттэр быыстарынан сиэлэн сундулуйан иһэн өрө хантаһыйда уонна биир сиргэ тэпсэҥнии-тэпсэҥнии турда. И. Гоголев
Куула ойуур үрдүнэн Куба күммүт ойбут. Эллэй. Ойдом ойуур — ойуччу турар кыра ойуур. ☉ Лес-колок, отлесок
Ойдом ойуур кэтэҕэр Оҕо саҥата айманар. С. Васильев. Ойуур (тыа) саҕата (кэриитэ) — ойуур (тыа) кытыы, саҕаланар өттө. ☉ Край, опушка леса
Ойуур саҕатыгар оттоох күрүө аттыгар отуу уота чаҕылыйар. Күндэ
Сайылык нөҥүө өттүгэр тыа кэриитигэр кытыйа курдук төгүрүк көлүкэчээн көстөр. С. Никифоров
Тохтоон сынньаммыт сирбиттэн икки-үс биэрэстэни барарбын кытта ойуур саҕата кэллэ. Т. Сметанин. Ойуур тыа — чугас эргиннээҕи тыа. ☉ Близлежащий лес
Хонуу, толоон, ойуур тыа барыта сууммут курдук өссө чэлгийбит. С. Васильев
Ойуур тыа саҕатыгар икки мэндиэмэннээх орто оскуола дьындаарыйан турар. Амма Аччыгыйа. Ойуур чыычааҕа — үксүн маска уйаланар, тыаҕа олохсуйар чыычаах. ☉ Лесные птички, вьющие гнёзда в основном на деревьях
Ойуур чыычаахтара кэрэ сарсыарданы уруйдуур-айхаллыыр ырыаларын тардан кэбистилэр. Т. Сметанин
Ол оннугар тэлгэһэлэригэр туйаарар, ойуур чыычааҕа, өрүөстээх чыычаахтар дьиэлэнэллэрэ. М. Доҕордуурап. Симилэх ойуур — иинэҕэс хойуу мастардаах ойуур. ☉ Лес, лесная чаща из густых зарослей молодняка
Үрүйэ үрүт өттө ыт мунна баппат симилэх ойуура буолан барар. Амма Аччыгыйа. Сиһик ойуур — кыһыл субалаах талах хойуутук үүммүт ыарҕата. ☉ Мелкий кустарник из ольхи, ольшаник
Хараҥа аабылаан сиһик ойуур кытыытын кэрийэ, үрүйэ баһыгар киирдэ. Эрилик Эристиин. Сылбах ойуур — күөрэ-лаҥкы кыстаммыт, охтубут мастардаах ойуур. ☉ Лес из валежника
Саһыл ньалбаарыҥса Халбаһыны хап гыннарбыт, Сылбах ойуур быыһыгар Сырбас гынан хаалбыт. Т. Сметанин. Сэндэҥэ ойуур — арыттыы үүммүт, убаҕас мастаах ойуур. ☉ Лес с редкими деревьями, редколесье. Сотору соҕус буолан баран сэндэҥэ ойуурга тахсан кэллилэр. Сэппэрээк ойуур — сииктээх, бадарааннаах сиргэ үүнэр намыһах ыарҕалаах ойуур. ☉ Лес из низкорослых багульников, растущих на влажной, болотистой местности
Сэппэрээк ойууру ат күөнүнэн кэстэрэн, Наһаар ыллык суолга тахсан кэллэ. С. Тумат. Талах ойуур — талах чөмөхтөһө үүммүт бөлкөйө. ☉ Тальниковая заросль. Талах ойуур быыһыгар моонньоҕон бөҕө үүммүт. Титирик ойуур — тиит кырата (титирик) бөлөхтөһө үүммүт ойуура (үксүгэр ууттан чугас буолар). ☉ Лес из зарослей молодых лиственниц (обычно вблизи какого-л. водоёма)
Коля бэйэтин дьонунуун …… икки өттүттэн титирик ойуурдарынан ыга анньыллыбыт үрүйэҕэ киирээт, түөрт аҥыы арахсан бардылар. Эрилик Эристиин
Дьон атахбытах өттө тэйиччи соҕус титирик ойуур саҕатыгар мустубуттар. Күннүк Уурастыырап
Таня ыаҕайатын ылан, титирик ойуур иһигэр киирэн сүтэн хаалла. Дьүөгэ Ааныстыырап. Түбэ ойуур — өрүс, үрэх үрдүнээҕи бөдөҥ, тэҥкэ мастаах (киһи мээнэ тиийбэт ыраах) ойуур. ☉ Значительно отдалённая лесная чаща из крупных деревьев (над рекой, речкой). Үрэҕи туораан, хойуу мастаах түбэ ойуурга кэлбиттэрэ. Түҥ ойуур — халыҥ тыа быыһыгар хараҥа (киһи мунуон сөптөөх) биир тэҥ мастаах бардар бара турар ойуур. ☉ Дремучий, тёмный лес
Халыҥ түүн тайҕаҕа Түҥ ойуур быыһыгар Биир киһи уһун түүн Ньилбэгэр суруйар. С. Данилов. Тэтиҥ ойуур — тэтиҥ мас сэлэлии үүммүт ойуура. ☉ Осинник. Тэтиҥ ойуур суугунуу хамсыыр. Харыйа ойуур (тыа) — тэҥкэ харыйа маһынан саба үүммүт хараҥа, түҥ ойуур. ☉ Еловая заросль, тёмный, дремучий еловый лес
Киһи тыына-быара кылгыах лүҥкүрэ хараҥарбыт харыйа ойуурдары, алаастары, хочолору аастылар. Күндэ
Харыйа ойуур налыйда, Халыҥ хаарга утуйда. Эллэй
Туркулаах биир чуумпу тоҕойун үрдүгэр, халыҥ харыйа ойуур иһигэр кутаа умайан күүдэпчилэнэр. С. Никифоров. Хахыйах ойуур — саҥа улаатан эрэр хатыҥнардаах сир, тыа. ☉ Березняк (из молодых берёз)
Баараҕай тииттэр анныларыгар, ыарҕа талахтаах хахыйах ойуур иһигэр чүөмпэ уута көстөрө. Күндэ. Чараҥ ойуур — аһаҕас сиргэ турар кыракый хатыҥ чараҥ. ☉ Небольшая берёзовая роща на открытой местности
Сайын ааһан Чараҥ ойуур сэбирдэҕэ Сарт кутуругун курдук Саһаран түстэ. С. Васильев
[Күн] Чаҕылыйар бэйэтин Чараҥ ойуур быыһыгар Чалбараҥнаах күөҕүгэр Чаҕаарыччы ыллыаҕыҥ. Эллэй. Чэчинньиэр ойуур — сиппэтэх, ньирээйи мастаах тыа. ☉ Лесок из мелких молодых деревьев
Ыраах кыра чэчинньиэр ойуур тунааран турара көстөр. Күндэ. Ыркый (ычык) ойуур — титирик мас хойуутук үүммүт сирэ, тыата. (сылдьарга эрэйдээх, суола-ииһэ суох). ☉ Густые заросли молодых деревьев (труднопроходимые, без тропинок). Ычык ойууру кыйа бардылар
□ Ыркый ойуур кэтэҕэр Ыраах элиэ ыйылаата. С. Васильев
Ханна да сылдьыым ахтабын Ыркый ойуурбун, халыҥ сиспин. Баал Хабырыыс