колесо || колёсный; тэлиэгэ колөһөтө колесо телеги; көлөһө оҕунуоҕа колёсная мазь.

трактор || тракторный; көлүөһэ трактор колёсный трактор; гусеничнай трактор гусеничный трактор; трактор завода тракторный завод; тракторынан сири хорут = вспахать землю трактором.

көлүөһүнэй тыраахтар кэпс. — көлүөһэлээх тыраахтар (тиһиликтээх тыраахтартан арааран этии). ☉ Колесный трактор (в противоположность гусеничному)
Оройуоҥҥа бастакы «ХТЗ» мааркалаах биир көлүөһүнэй тыраахтар 1934 с. кэлбитэ. АНХ СС
Сибиинньэ үлэтигэр биир көлүөһүнэй тыраахтары …… биэрэргэ сүбэлэстилэр. АГГ СТИи

ж. 1. маас; цинковая мазь цинковай маас; 2. (для смазки) оҕунуох; колёсная мазь көлөһэ оҕунуоҕа; # дело на мази разг. дьыала арыытааҕар ньалҕархай, дьыала үчүгэй.

сыҥсый; 2. перен. (жаловаться) кыҥкый- хобот м. хобот (слон мунна). ход м. 1. (движение, перемещение) хаамыы, айан, сырыы; ускорять ход хаамыыгын түргэтэт; ход рыбы балык сырыыта; 2. перен. (развитие чего-л.) хаамыы, баран иһии; ход исторического развития историческай сайдыы хаамыыта; 3. тех. хаамыы; ход поршня поршень хаамыыта; ход станка станок хаамыыта; 4. (ходовая часть) ход, хаамара (массыына хаамар чаапа); колёсный ход көлөһө ход; на резиновом ходу эрэһиинэ хаамардаах; 5. (в игре) хаамыы, түһүү; ход тузом тууһунан түһүү; ход белых үрүҥнэр хаамыылара; 6. перен. (праём, манёвр) хардыы; дипломатический ход дипломатическай хардыы; 7. (вход) аан; чёрный ход кэтэх аан; 8. (коридор, тоннель) сылдьар сир; подземный ход сир аннынан сылдьар сир; # на ходу ааһан иһэн, таарыччы; полный ход! муҥутуур түргэнинэн!; дать ход ыыт, саҕалаан бар, хамсатан бар; пустить в ход тутун, туттан бар, туттууну саҕалаа.

аат.
1. Киин, сис тула эргийэн, тугу эмэ хамсатар төгүрүк оҥоһук. ☉ Колесо
Таһаҕаһы таһар да, көлүөһэтэ суох, син айанныыр да, суола суох баар үһү (тааб.: оҥочо). Кулгааҕар билигин да борокуот көлүөһэтэ күллүргүүргэ …… дылы гынар. Амма Аччыгыйа
Тэлиэгэ көлүөһэтэ силискэ охсуллан лигийэр. М. Доҕордуурап
Дьүөкэттээх көлүөһэлэр кыычырҕаабаттар, арай, эргэ тэлиэгэ ыарырҕатан ынчыктаталаан ылар. Н. Габышев
2. Оҕо оонньуута: оонньооччулар аҥаардара уллуҥахтарын холбуу тэбэн муостаҕа тиэрэ сыталлар, онон көлүөһэ тарбахтара буолаллар. Турар оҕолор — көлүөһэ иитэ буолаллар. Кинилэр хаҥас илиилэрин инники турар оҕо санныгар уураллар, биир тэҥник төгүрүччү көлүөһэ тарбахтарын эргитэллэр, улам сүүрэллэрин түргэтэтэн иһэллэр. Алдьаммыт тарбаҕы, быстыбыт көлүөһэ иитин, оонньууттан туораталлар, кыахтаах буоллахха, атын оҕолорунан солбуйаллар. ☉ Якутская детская игра: половина играющих лежит на полу на спине ступнями к центру, образуя «спицы колеса». Стоящие дети, держась за плечи друг друга левой рукой, образуют «обод колеса». Правой рукой они крутят «спицы колеса» (держа лежащего за руку), постепенно ускоряя темп. Дети, оторвавшие руки от плеч, или «поломавшиеся спицы» выбывают из игры. Вместо выбывших могут быть приняты другие
♦ Көлүөһэ үрдүгэр (ааһар) калька — сотору-сотору айаҥҥа сылдьар, сиртэн сиргэ сыҕарыйа сылдьар (киһи олоҕун майгытын туһунан). ☉ На колесах (об образе жизни, характеризующемся частыми переездами). Артыыс олоҕун үгүс өттө айаҥҥа, көлүөһэ үрдүгэр ааһар. АВТ ДьКС
◊ Көлүөһэ сыарҕа эргэр. — тэлиэгэ. ☉ Телега
Байаарап Өлөксөй хайаан да Баҕарах күөлүгэр барыаҕа, — Көлүөһэ сыарҕатын үрдүттэн Күөрэтэн күппээллии ытыаҕа. Күннүк Уурастыырап
Лаҥкы оҕонньор аты лас гына охсорун кытта, көлүөһэ сыарҕа талыгыр ойо турда. А. Сыромятникова. Көлүөһэ тарбаҕа — көлүөһэ киинин иитин кытта холбуур уһун синньигэс тимир. ☉ Спица (колеса)
Сиэйэлкэ сиэмэни сиксийэн Тэҥинэн түһэрэн айанныыр. Көлүөһэ тарбаҕа дьэргэйэн, Буоланы эргийэ кылбаҥныыр. Эрилик Эристиин. Көлүөһэ (көлүөһэлээх) тыраахтар — көлүөһэнэн хаамар тыраахтар. ☉ Колесный трактор (в отличие от гусеничного)
Тырахтарыыстар үс ыйдаах куурустарын бүтэрээт …… көлүөһэ тыраахтар уруулугар олорбута. В. Ойуурускай
Үөт саҕатыгар көлүөһэлээх тыраахтар от охсор массыынаны соһо сылдьара көһүннэ. С. Никифоров