1) кончать(ся), истекать; переставать; үлэлээн бүт = кончить работать; үлэ чааһа бүттэ рабочее время истекло; саҥаран бүт = перестать говорить; манан бүтэбин на этом я кончаю; 2) разг. кончиться, умереть; 3) затягиваться, зарастать, покрываться чём-л.; бүтэ ос = зарасти; ыллык бүтэ оспут тропинка заросла; бүтэ тоҥ = замёрзнуть, затянуться льдом # күөмэйим бүттэ я потерял голос; муннум бүттэ у меня нос заложило.

в разн. знач. семилетка; семилетканы бүтэр = кончать семилетку (семилетнюю школу); семилетка былаана планы семилетки.

1) управляться (с делами), кончать вовремя (дела); соҕотоҕун дьиэтигэр тиийиммэт она одна не управляется с домашним хозяйством; 2) в отриц. ф. испытывать стеснение, нехватку в средствах; нуждаться; элбэх оҕолоох буолан тиийиммэт этибит будучи многодетными, мы нуждались # бэйэҕэр тиийин = кончать жизнь самоубийством.

1) кончать, оканчивать, заканчивать; завершать; ааҕан бүтэр = прочитать; охсон бүтэр = кончить косить; оҥорон бүтэр = завершить своё дело; онус кылааһы бүтэр = окончить десятый класс; 2) истреблять, уничтожать; бу дойдуга бөрөнү бүтэрдилэр в этих краях истребили всех волков.

1) побуд. от уолдьас=; эрэннэриитинэн биһигини уолдьаһыннарар он заставляет нас довольствоваться своими заверениями; 2) почти кончать, почти заканчивать; оставлять немного; үлэтин уолдьаһыннарбыт он почти закончил свою работу; аҕатын баайын уолдьаһыннарда у него не много осталось от богатства отца # тыыммын уолдьаһыннарда он меня чуть не убил.

туохт. Бүтэр, суох оҥор; эс. ☉ Кончать, ликвидировать, опустошать
Былыргы Дьокуускай остуруогун үгүс өттүн баһаар бараппыта. ИОВ ЯК
Күнүм тахсыыта, күүстэрин киллэрэн, Күлүктээҕи сүтэрэр, барыҥныыры баратар Имэҥнээх илбистэ иҥэрэн кэбиһиҥ! П. Ойуунускай
Уота тиит мутукчатын баратан инчэҕэйигэр тиийэн намтаан эрэр. Саһаана кыратык кэриэрбит этэ. Амма Аччыгыйа
Мин таспар салыбыраан дьаакыр буолбут дьаҥха мууспун таҥнары саккыратан, таммалатан баратыым. А. Софронов

туохт., кэпс. Бүтэр. ☉ Кончать
Өктөөбүрүскэй өрөбөлүүссүйэ. Өстөөхтөрүн үлтүрүтэн, Саастаахтарын самнаран, Хоруонаны куончайдаан …… Үтүө олох оруннанна, Кэрэ олох кэскиллэннэ, Улуу сокуон олохсуйда. Саха нар. ыр. II
Үлэни бэйэҥ сөбүлэнэн ылынныҥ да онно-манна сигэммэккэ эрэ, саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри, бэйэ куончайдыыра астык буолар баҕайы. В. Яковлев

туохт.
1. Туох эмэ тугун-ханныгын чопчу билээри сирийэн, болҕойон көр-иһит. ☉ Внимательно, очень подробно вникать, чтобы узнать суть чего-л.
Истэ билгэлии, Көрө бүдүүлүү, Көрүү көрүүлэнэ олордохпуна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көрө бүдүүлүү сырыттахпына, араас бэйэлээх күндүл хаҥыллары сүүстэригэр сүгэлэнэн баран …… ыстыы-ыстыы ыйыстыбытынан баралларын элбэҕи билэбин. М. Доҕордуурап. Тэҥн. бүдүй II
2. көсп. Аһаа-сиэ; өлөр-өһөр. ☉ Есть, кушать, жрать; убивать, кончать кого-л.
Ол курдук көмүлүөк дьиримнии эккириир уотунан сырдатынан, сырдык-хараҥа былдьаһыгар аһаан-сиэн бүдүүлээн бүтэбит. Р. Кулаковскай
Бассабыык миигинэн бүппэтэх Өлөрөн, хотуҥҥун күндүлээ! Түөкүннээн эрэйи билбэтэх Хара ыт, чэ, миигин бүдүүлээ! Эрилик Эристиин

1. дьаһай диэнтэн бэй. туһ. Дьахтар кыра оҕолуун огдообо хаалан, кэнники дьыл уот, сут той буолан, үлэни-хамнаһы кыайан дьаһанымына бэркэ дьадайаллар. Саха фольк. Бар дьон бу аан дойдуга дьол үлэҕэ баар дииллэр. Бэйэҕин дьаһанан үлэлээ да, киһи буолуоҥ. Суорун Омоллоон
   Эйигин аһын дьаһанан уурбат, кырынааска былдьатар диэн мөҕөр. И. Федосеев
2. Үөһэттэн ыйыыта-кэрдиитэ суох былаас дьаһалларын ыытар эбэтэр бэйэни салайынар бырааптаах буол. ☉ Иметь право на самоуправление, автономию
   Аны сирбит-уоппут кэҥээтэ, дьоммут да элбээтэ. Онон чиҥник, сайдыылаах дойдулардыы дьаһаннахпытына эрэ инникибитигэр бигэ эрэллээх буолсубут. Н. Лугинов
   Саха омук баччаҕа диэри, үөрэхпит суоҕа бэрт буолан, олоҕу кыайан дьаһана иликпит. Эрилик Эристиин
   Көҥүл, бэйэлэрин дьылҕаларын бэйэлэрэ дьаһанар норуоттары сэргэ кыргыллар-кыдыллар, суорума суолламмыт норуоттар эмиэ бааллар. И. Аргунов
3. көсп., кэпс. Бэйэҕэр тиийин, бэйэҕин өлөрүн. ☉ Кончать жизнь самоубийством
   «Суох, ытыллыахпын баҕарбаппын. Ытыллыам кэриэтин, уолум ыттарыан кэриэтин, бэйэм бэйэбин дьаһаныам, биитэр кинини өлөрүөм», - диэтэ Наһаар. Суорун Омоллоон

1) умирать; кончаться; погибать; өлбүт киһи а) мертвец, покойник; б) перен. пропащий человек; өлөр өлүү неминучая смерть; өлөр өстөөх смертельный враг; өлөрү кыайбыт победивший смерть; өлбөт үөстээх живучий; өлөр быатыгар к несчастью (букв. к смерти); өлөр тиллэр мөккүөрэ (или икки ардынан ) между жизнью и смертью (находиться, быть); өлөн хаал = умереть; өлөн баран= (или быһын =) вымирать; өл да төрөө хоть умри (но найди, доставь и т. п. кого-что-л.); өлө-өлө тилин= оказаться на волоске от смерти (букв. умирая, воскресать); өлөөрү сыт = находиться, лежать при смерти; өлөр охтуутун оҕутта его сразила смертельная болезнь; өлөөрү гын = а) находиться при смерти; б) перен. оказаться в тяжёлом, критическом положении; өлбүккэ үөн үөрэр погов. мертвечине черви радуются; өлбүт өлбүтүнэн , өлбүтү кытта өлөр суох поел. мёртвым смерть, а живым живое; өллөхпүнэ сиэбит да суорум тиэрдэр үһүө погов. не доставит меня (туда) и ворон, съевший мой труп (о невозможности добраться до далёких краёв); өллөхпүнэ үөрүм ытаан ааһыаҕа после смерти дух мой обо мне плачем напомнит (говорится при сильной обиде или перед долгой разлукой); өлөн көрөн өлөрү билбит суох посл. никто на время не умирал, чтоб (только) познать смерть; өлөн эрэр өлөнтөн тардыһар погов. умирающий хватается за травинку (соотв. утопающий за соломинку хватается); өлөр саҥатын саҥарда он закричал благим матом (букв. завопил предсмертным воплем); моҥнон өл = повеситься; бэйэҕэр тиийинэн өл = кончать жизнь самоубийством; 2) блёкнуть, увядать (о растениях); от өлбүт трава (скошенная) увяла # аччык өл = проголодаться; искэр өл = страдать поносом; күн өлбүт произошло затмение солнца; өлбөт мэҥэ уута фольк. живая вода; өлө итир= быть вдрызг пьяным; өлө куттан = испытать ужас; өлөн бар= уходить в подавленном состоянии (от печального известия, тяжёлого разговора и т. п.); өлө оонньоо= попадать в тяжёлое, критическое положение; өлөр иһээччи горький пьяница; өлөр өлүү ааҥнаата нагрянула беда, свалилось несчастье; өлөр суола это его задевает за живое; хараххар өл = заболеть — о глазах.