мн. (ед. *конёк *м.) ** хаҥкы.

ласк, конёк, резвая молодая лошадка; жеребёнок, жеребёночек.

I редко слово, речь; өс кэпсии , тыл этэ тур = фольк. говорить, молвить; өлөрүмэ , өспүн этиим фольк. не убивай, дай слово молвить # өс киирбэх наивный, легковерный; өс хоһооно пословица, поговорка; өһө тобуллар суола это его конёк.
II 1) зло, злоба; ненависть; мин киниэхэ өһүм суох я к нему злобы не питаю; 2) месть; өһү ситис = мстить # өс саҕа буол = быть недовольным кем-л., чувствовать раздражение.

аат. Килэбэчигэс күөх харахтаах, эбирдээх кынаттаах, күлүмэнтэн кыра үөн. ☉ Златоглазик (вид слепня)
Буулдьа курдук тыҥкынаан кэлэн, күүгэс илиитин көхсүгэр олорбутун оҕонньор «лас» гына оҕуста. Л. Габышев
Куйааһа олус, ону тэҥэ бырдах, күүгэс, күлүмэн — бокуойа суох сапсына сатыыбын да, эппэр сыстыбыттара эрэ баар. И. Сосин
Сайын ортото буолан — кумаара-бырдаҕа оччо суоҕа. Ол оннугар күүгэс, күлүмэн үксэ. «ХС»
◊ Тураҕас күүгэс — күөрэгэйгэ маарынныыр дьүһүннээх, уорҕата арыычча көҕөччөрдүҥү өҥнөөх ырыаһыт чыычаах. ☉ Конек пятнистый (вид певчей птицы)
Мин кулгааҕым хаһан да истибэтэҕэ тураҕас күүгэс ырыатын биитэр ыллыыр чыычаах саҥатын. УАЯ А

1. аат.
2. Хагдарыйан түһэр мутукчалаах, төгүрүктүҥү туораахтаах чиргэл эттээх мас. ☉ Лиственница
   Тииттэр күөх солконон бүрүммүт хойуу лабаалара биэтэҥнээн долгулдьуйар. Амма Аччыгыйа
   Арай үрдүк тэҥкэ эрэ тииттэр чыпчааллара суугунуура уурайбата. Суорун Омоллоон
   [Күөрэгэй] хас да алаастары туораан, бөдөҥ тииттэрдээх чагдаҕа киирдэ. Т. Сметанин
   Тиит маһа чиргэл, дэбигис сытыйбат, эмэхсийбэт кэриэтэ. КЗА АҮө
3. түөлбэ. Мас субата. ☉ Луб.
4. даҕ. суолт. Тииттэн оҥоһуллубут; аҥаардас тиит эрэ мастаах. ☉ Лиственничный. Тиит ук
   □ Индигиир кыыһа тиит дьиэлээх үһү (тааб.: киргил уйата)
   Обуй дьарҕаа моонньохтоох, Чопчу курдук оройдоох Тоҕус сул тиит сэргэни Тоҕуоруччу чуоҕуппуттар. С. Зверев
   Ол көһүннэ: мин оҕо сылдьаммын Оонньообут сирим — тиит иһирик. И. Чаҕылҕан
   ◊ Бэс тиитэ түөлбэ. — бэс мас үрүҥ этэ, субата. ☉ Сосновый луб. Бэс ыйыгар дьахталлар бэс тиитин хастаан аска туттарга хаһааналлара. Тиит дьаҥ (дьаҥа) түөлбэ. — ис тиибэ. ☉ Брюшной тиф. Тиит дьаҥа турбут. Тиит күөрэгэйэ — кытарымтыйан көстөр күрэҥ дьүһүннээх, олорор маһыттан көтөн тахса-тахса ыллыыр чыычаах. ☉ Конёк лесной
   Тиит күөрэгэйдэрэ ыллыыллар. Суорун Омоллоон. Тыый, ханнаный тиит күөрэгэйэ, Чычып-чаап, талах чыычааҕа — Ойуур тыа, ой-бэс уран тыллааҕа… М. Тимофеев
   Ханна эрэ чугас, намчы лабаалар быыстарыттан тиит күөрэгэйэ ыллаан дьуруһуйар. «ХС». Тиит мас көр тиит
5. Суол икки өттүнэн …… тиит мас ыга симсэ кэккэлиир. Далан
   Итииргээн иһийбит тиит мастар Кэрииргэ кэккэлээн тураллар. С. Данилов
   Күпсүүрү оҥорорго бэйэтэ охтубут, таһа ханан да хайдыбатах, ортото эмэх буолбут кураанах тиит маһы булан, быһа эрбээн ылан эмэҕин тэбээн кэбиһэҕин. ЧАИ СБМИ. Тиит сыалыйата — тиит суон төрдө, төрдүн саамай суон сирэ. ☉ Толстое место лиственницы вокруг её основания
   Суон тиит сыалыйатын быһан ылан буорга хаһан хамсаабат гына олордоллор. МАП ЧУу. Тиит тиитэ түөлбэ. — тиит субата. ☉ Лиственничный луб. Сайын саҥатыгар дьахталлар бэс үүммэт сиригэр тиит тиитин хастаан аска туттарга хаһааналлара. Тиити төргүү мутугунан көр мутук. Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрөөбүт, тиити төргүү мутугунан тэбэр тураҕас аттаах Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу көстө көтүтэн иһэр! Ньургун Боотур. Тиит тыа (ойуур) — аҥаардас тиит эрэ мастаах тыа (ойуур). ☉ Лиственничник
   Тиит ойуур күнү бүөлүү үүммүт, Тииҥ манна туораах курдук үксээбит. Н. Тарабукин (тылб.). Тиит улара түөлбэ. — хара улар. ☉ Каменный глухарь. Тиит үөрэ — тиит субатын тарга эбэтэр үүккэ (сиҥэҕэ) ытыйан оҥорбут ас. ☉ Похлёбка из лиственничной заболони на молоке или на замёрзшей простокваше. Тиит ымыы түөлбэ. — ымыы чыычаах. ☉ Клёст белокрылый. Тиит эргийээччи түөлбэ. — кэкэ-бука. ☉ Поползень.
   др.-тюрк., тув., алт., хак., кирг., шор. тыт

туохт.
1. Алдьанан хайаҕастан, тэһэҕэстээх буол. ☉ Быть проткнутым, пробитым чем-л.; продырявиться
Онто да суох этэрбэһэ тэстэн, эрэй бөҕөнү көрдөрөн иһэр. Амма Аччыгыйа
Сороҕор сымыыт тэстибэккэ бэрт уһуннук эрэйдээччи. Аргыс-1
Сүгэнэн аҕыйахта охсорун кытары муус тэстэн, уу быччас гынна. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Алдьаммыт сиринэн, хайаҕаһынан туох эмэ убаҕас таммалаа. ☉ Течь, протекать. Сарайбыт муннугунан тэстибит. Ампаардарын үрдэ күүстээх ардахха тэһиннэ
□ [Ардахха] отуута тулуйбата, тэстэн таммалаан тобурҕатан барда. Н. Якутскай
Уокка турар тумсунан тэстэр чаанньыгын аҕалан, үүдэһиннээх буор чааскыга чэй кутта. Суорун Омоллоон
♦ <Икки ардыларынан, ардыларыгар> уу тохтубат (тэстибэт) көр икки I
[Уйбаныаптар] иккиэн биирдии сиппит уоллаахтара уу тэстибэт доҕордуулар. Амма Аччыгыйа
Далбаахап оҕонньор кинилэр аҕаларын кытта былыр-былыргыттан икки ардыларынан уу тэстибэт үөлээннээх атастыылар. Р. Баҕатаайыскай
Оҕо эрдэхтэриттэн икки ардыларынан уу тэстибэт дьүөгэлиилэр. Н. Лугинов. Өһө тэһиннэ (тобулунна) көр өс II. Киһилэрэ кэнникинэн өһө тэһиннэ, сэһэргиирэ дьэ киирдэ. <Туох буолан (имнэнэн)> үөһэ тэһиннэ сөбүлээб., кэпс. — аһара ньыла көтөр, үчүгэй буола сатыыр киһини сөбүлээбэккэ, үгэргээн этии. ☉ Выражение, обозначающее притворную приветливость, чрезмерную лесть
[Байбаралаах Балбаара:] Обургу туох буолан үөһэ тэһиннэҕэй? И. Гоголев
Бу үйэҕэ ыҥырбат этилэр дии, аны туох имнэнэн үөстэрэ тэһиннэ? Р. Баҕатаайыскай
Даша сөбүлээбэтэх хараҕынан Ипатийы хатыылаахтык көрдө: «Дьэ, көнньүөһүҥ көннө, үөһүҥ тэһиннэ дии». М. Доҕордуурап. Тэстэн турар <сир> — олох чугас (сир). ☉ соотв. в двух шагах, рукой подать
Хаастаах быһа бардахха бу тэстэн турдаҕа. Далан
Алдан онтон курдары түстэххэ, адьаһын тэстэн турар сир. «ХС»
[Уолчаан] хайанан быһа түстэҕинэ, дьонноро баар сирдэрэ тэстэн турар. А. Кривошапкин (тылб.). Уу тэстибэт гына (уу тэстибэтинэн) — 1) ыпсаран-хопсорон, лоп бааччы, киһи өйүгэр түһэр гына (саҥар, кэпсээ). ☉ Ладно, складно, логично (говорить, рассказывать)
Уу тэстибэтинэн саҥарар киһи (өс хоһ.). Киһи сатаан аккаастаабат гына, уу тэстибэтинэн этэн кэбистэ. Р. Кулаковскай
Сибиэтэни адьас уу тэстибэт гына ыпсаран көмүскээбитэ. П. Аввакумов
Бастыҥ үлэһиттэр суруктарынан бигэргэтэн, уу тэстибэт гына чиҥэтэн биэрбит. «ХС»; 2) дьып-дьап курдук, ханан да дьиэгэ суох гына (оҥор, тут эҥин). ☉ Очень аккуратно, точно (строить и т. д.)
Оронноро уу тэстибэт гына ыпсарыллыбыт, устуруустаммыт. А. Данилов. Үөһэ тэстэр — туохтан эмэ олус астынар; санаата кэлэн оҥорор. ☉ Становиться очень довольным; делать что-л. с удовольствием
Хасхаан хараҥа буолуута ордук үөһэ тэстэн кэпсээччи. Далан
Эмээхситтэр үөстэрэ тэстэн былыргыларын түөстүлэр. Н. Апросимов
Хатылаан ыллаатахтарына Артур үөһэ тэстээччи, өссө улаханнык доргутааччы. В. Башарин. Үөһэ (өһө) тэстэр <суола> — ким эмэ олус астынар кэпсэтиитэ, сэһэргэһиитэ. ☉ Излюбленный предмет его разговора; любимый конёк
Салгыбакка сэһэргэһэр, сэргэхсийэр, үөһэ тэстэр суола. «Кыым». Харах тэстэринэн — аһара түргэнник. ☉ Слишком быстро
Сэһэргэһэ аргыый айаннаабакка, харах тэстэринэн көтүтэбит. Далан
Саа эстэр тыаһын истээт, …… дьоно өссө ордук уолуйаллар, харах тэстэринэн бараллар. Н. Якутскай
Иһин өрө салаабыт амырыын ыарыыны аахсыбакка, тайах иннин хоту хараҕа тэстэринэн ыстанна. ЭКС ТБТ

I
туохт. Күөдьүйэн, сирэлийэн умайбат буол, умайан бүтэн сөҕүрүйэн, мөлтөөн, умуллан бар, умулун. ☉ Угасать (об огне)
Соторутааҕыта үөрэн-көтөн күүдэпчилэнэ турбут кутаа уот улам мөлтөөн, өһөн истэ. С. Никифоров
Балаҕан букатын хараҥарда, уот өстө. Суорун Омоллоон
△ Ырааһа, сырдыга, килбиэнэ суох буол, мөлтөө, умулун (киһи-сүөһү хараҕын уотун этэргэ). ☉ Тускнеть, блёкнуть (о глазах)
Иҥнэри Дьарааһын хараҕын уота өспүтэ, иэдэһинэн көлөһүнэ түспүтэ. Д. Таас
Күммүтүн көмө Күдэрик көттө, Халлааммыт өҥө Хараара өстө. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Санньыйбыт, соҥуорбут, санаарҕаабыт көрүҥнэн. ☉ Мрачнеть, быть в подавленном состоянии
Сиидэрэп киһини таба көрбөт, сирэйэ-хараҕа суула өспүт, дьиэтигэр киирэн хаҥас диэки олордо. Күндэ
Бэҕэһээ дьон өйө-санаата арыый сырдаабыт курдукка дылыта ээ, оттон бүгүн улуус тойотторун көрөөт, өһөн түстүлэр. М. Доҕордуурап
♦ Өһөн түс — харааһын, хараастыбыт дьүһүннэн, туохтан эмэ хам баттат. ☉ Мрачнеть, впадать в подавленное состояние
Ити тыллартан кини өһөн түстэ. НАГ ЯРФС II
др.-тюрк., тюрк. өч
II
аат., сэдэх. Саҥа туспа өйдөбүлү биэрэр кэрчигэ, тыл (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Слово. Биһиги кини өһүн истибиппит
□ [Сырааннаах Мэхээччэ — оҕонньорго:] Олус дьуон дьаҥыдыйдыҥ, өс тамалыйдыҥ. Болот Боотур
Киһилэрэ бастаан өс хоту итэҕэйэр, барытын ыраас муустуу ылынар. С. Федотов
♦ Аман өс көр аман
Суол киһитэ Соругун кэпсээтэ, Айан киһитэ Аман өһүн тамалыйда. П. Ойуунускай. Өс киирбэх — дэбигис итэҕэйимтиэ, кэнэн. ☉ Наивный, легковерный. Олус өс киирбэх киһи
□ Сэмэн оҕонньор өс киирбэх, сэргэхсийбиттии чэрэличчи көрдө. Н. Лугинов. Өс күөрсүнэ эргэр. — туох эмэ солуута суох этиллибитэ, ыйытыллыбыта. ☉ Что-л., сказанное или спрошенное между прочим, вскользь, без серьёзного намерения
Өс күөрсүнэ эрэ ыйыппыта. Өс күөрсүнүн этэллэр. ПЭК СЯЯ. Өс кэпсээ, тыл эт фольк. – бухатыыр туох эрэ суолталааҕы, дьоһуну кэпсии кэлбитин туһунан ырыатын саҕалыырын биллэриитэ. ☉ Постоянная этикетная формула, предупреждающая о том, что богатырь имеет сообщить важную весть (в олонхо). [Күн Тэгиэримэн бухатыыр] Өс кэпсии, Тыл этэ, Тойук туойа турбута үһү. КММ БМБ. Өс мүөҥүтэ киһи түөлбэ. — солуута суоҕу саҥарар, туһата суох, мөлтөһүөр киһи. ☉ Слабый, ни к чему не годный человек, который попусту мелет языком, болтун, краснобай. Өс сөҕүүтүгэр киир түөлбэ. — албан аатыр. ☉ Прославиться
Өс сөҕүүтүгэр киирбит гипнозтаах оҕонньор баар эбит. НАГ ЯРФС II. Өһө тобуллар (тэстэр) суола — санаата көнөр, дуоһуйар, онон табыллан кэпсиир түгэнэ. ☉ Это его любимое занятие, конёк
Булт туһунан кэпсэтии буолла да — кини өһө тэстэр суола. НАГ ЯРФС II. Өһө тэһиннэ (тобулунна) — санаата көнөн, дуоһуйан иҥнибэккэ эрэ саҥаран барда. ☉ соотв. язык развязался
Бэйэтин идэтин туһунан дэлэйдик кэпсээччи: өһө тэһиннэҕинэ, хата эн кинини өтөрүнэн тохтоппоккун. Күннүк Уурастыырап
Дэлиһиэй оҕонньор уот иннигэр аргынньахтыы олорон, өһө тэстэн, дьэ киһилии бэҕэһээ Алачай нэһилиэгэр бара сылдьыбытын кэпсээн күһүгүрээн барда. Эрилик Эристиин
◊ Өс хоһооно — үөрэтэр өйдөбүллээх кылгас бэргэн этии, ох тыл арааһа. ☉ Пословица
«Киһи кыайбата диэн суох» диэн саха өһүн хоһооно кырдьык эбит буолбаат. М. Доҕордуурап
тюрк. сөз, сүз
III
аат. Абааһы көрүү, кимиэхэ эмэ уордаахтык кыыһырыы, өстүйүү. ☉ Злоба, ненависть, вражда
Онуоха: «Бу эн убайыҥ үөһээ, аллараа абааһы биистэригэр бэрт улахан өлүүнү, өһү тэрийдэ». Ньургун Боотур
[Дьаакып:] Хоргутума, тукаам, өлүөхпэр диэри Быыпсай оҕонньортон өспүн өһүлүөм суоҕа. А. Софронов
Нээстэр аймах бу киһиэхэ хааннаах өһү өстүйэр. Бэс Дьарааһын
♦ Өс саҕа буол (буолар) — туохтан, кимтэн эрэ кыыһырбыты, тымтыбыты, өһүргэммити аһаҕастык биллэр. ☉ Проявлять, выражать недовольство, раздражаться
«Эйиэхэ кэпсээн кэпсии кэлбит үһүбүн дуо?» – саалаах киһи өс саҕа буолла. Софр. Данилов
«Тоҕо ыттахпыный? Мин моҕотойу, дьабарааскыны эрэ бултаһабын буолбат дуо?» – уол өс саҕа буолла. П. Тобуруокап
◊ Өс ситис — туох эмэ куһаҕаны оҥоруу (өлөрүү, алдьатыы, уоруу о. д. а.) иһин эмиэ оннугунан төлүүргэ дьулуһуу. ☉ Месть, отмщение
Ньиэмэс кээлтэ… Өс ситиһэн, Хобуоччу онно тыллаабыта. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр миигиттэн өстөрүн ситиһээри дьаабыламмыттар. С. Никифоров
ср. др.-тюрк. өч ‘месть, гнев’, тув. өш ‘месть; зло’, монг. өс ‘месть; злоба’