прил
кубическай

прил. куб, кубическай; кубический корень мат. кубическай төрүт; кубический метр кубическай метр.

ж. киэлитэ, иһэ, киллэримтиэтэ; ёмкость сосуда сосуд киэлитэ; # меры ёмкости киэли кээмэйдэрэ (литр, кубическай метр уо. д. а.).

аат. Туох эмэ иһин (тө һө истээҕин) уонна сабардамын кээмэйэ, 1000 кубическай см тэҥ; оччо кээмэйдээх убаҕас; оччо истээх иһит. ☉ Единица ёмкости, литр; жидкость такого объёма; посуда такой ёмкости. Уон лиитирэлээх бөтүөн. Биир лиитирэ үүт. Лиитирэ кыраһыын

I
сыһ.
1. Биир өттүттэн нөҥүө өттүгэр тиийэ, тириэрдэ, курдары. ☉ Через всю толщу чего-л., насквозь (напр., проткнуть)
Булчут уол баабыры хонноҕун анныгар үҥүүнэн супту түһэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
— Таас-таас хайа, бэрт буолларгын, сурсур күүдээх тоҕо супту сүүрэр? Суорун Омоллоон
Тыала-кууһа киһини ханан чараас сиринэн, уолугунан супту охсон кэбиһэр. Н. Заболоцкай
△ Бараныар диэри курдары, дьөлө. ☉ Полностью, без остатка (напр., высосать)
Ыҥырыалар от амтаннаах симэһинин супту оборон илдьэн бэйэлэрин уйаларыгар мүөт мунньуналлар. Эрилик Эристиин
Күһүҥҥү ынах оҕотугар эмнэрэн, супту оборторорун абааһы көрөөччү. М. Доҕордуурап
[Носуостар] хас чаас аайы үс сүүс кубическай миэтэрэ ууну супту оборон ылан, биир сиргэ төттөрү өҕүйэн, кырата суох көлүйэ күөлү оҥорбуттар. С. Федотов
2. Хайа эмэ диэки көрбүтүнэн, көнөтүк. ☉ Прямо, напрямик
Кыыс …… супту хааман дьулуруйан кэлэн ийэтин ыксатыгар турунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ох супту сурулаан тиийэн оҕонньор уҥа атаҕын чааскытын үнтү көттө. Саха фольк. [Сэмэн хайыһарынан] хайаттан аллара супту түһэн испитэ. Н. Якутскай
3. Араарбакка, тонолуппакка (көр, одуулаа). ☉ Пристально, неотрывно (смотреть, всматриваться)
Яков тугу эрэ толкуйдуурдуу түннүк диэки супту көрөн олордо. М. Доҕордуурап
Күөрэгэй «Туорааҕы» көмөн баран, умайан бүтэн эрэр дьиэтигэр оргууй аҕай кэлэн супту одуулаан турда. Т. Сметанин
Кампей кулуһун маһы салаан уунаҕалыыр төлөнүн саҥата суох супту көрөн иһийэн олорбута. П. Аввакумов
4. кэпс. Куруук, мэлдьи. ☉ Постоянно, всегда, беспрерывно
Супту аһыыр даҕаны, хаһан даҕаны тот буолбат (тааб.: оһох). Суруйааччыттан ааҕааччы Супту үксү эрэйээччи. Күннүк Уурастыырап
Бу Болтоҥнорго сүктэн кэлиэҕиттэн Сомоҕоллойу дэҥ кэриэтэ көрөр, оттон сураҕын супту истэр буолбута. Болот Боотур
♦ Супту уулаа (обор) көр обор
[Тиитэп:] Аны кини биһиги хара көлөһүммүтүн супту уулуу олорбута тохтуура буолуо. А. Софронов
[Көлөһүммүн барытын] Хаппытыан Ачаарап бэдэрээтин суолугар супту уулаан ылбыта. Эрилик Эристиин
[Манчаары:] Тиийиммэт-түгэммэт хааннаах хара көлөһүнүн барытын кини супту оборор. В. Протодьяконов
ср. монг. шувт ‘насквозь; навылет’, бур. шобто, калм. шуптҕ ‘через, насквозь’
II
быһа II диэн курдук
Күнү супту туос иллэҥмин. Н. Лугинов
Тыал ити күнү супту кыскыйар. Н. Якутскай
Күнү супту үлэм айдаана. Венера

I
аат.
1. Олох олорон бүтүү, тыыннаах сылдьыы бүтүүтэ. ☉ Конец жизни, смерть. Өлүүттэн быыһан
□ Өлүүнэн тыынааччы өстөөҕү ирдиибит, Өр кэмҥэ буулаабыт өһүөнүн иэстиибит. А. Абаҕыыныскай
Абаҥ-сатаҥ, абааһы көрүүҥ өһөгөйдөөх өстөөх өлүүтүнэн түмүктэннин. Т. Сметанин
2. Улахан ыарыы, киһи үксэ ыалдьар ыарыыта, сыстыганнаах ыарыы, уһуннук үтүөрбэккэ ыалдьар ыарыы. ☉ Заразная болезнь, эпидемия. Буоспа өлүү. Дьэҥкэ өлүү. Одуруун өлүү. Хотугу өлүү. Сотуун өлүү. Босхоҥ өлүү
□ Ол кыһыныгар ойоҕостотон (сэбиргэхтэтэн) ыалдьыбытым, онтон ыла сэллик өлүү буолан аалларан ыалдьа сылдьыбытым. Күндэ
3. Иэдээн, алдьархай, сор-муҥ. ☉ Беда, горе, несчастье
Өлүү бөҕө үтүрүөтэ, алдьархай бөҕө ааҥнаата, кыайтарархотторор күнүм кэллэ! Ньургун Боотур
«Биһигини туга да суох хааллараҕыт дуу, – Татьяна модороон тарбахтардаах суон илиитин мускуйбахтаата, – өлүү да буолар эбит». М. Попов
4. Күнү ый хаххалаан көстүбэт буолуута, ыйы сир күнтэн хаххалааһына. ☉ Затмение луны, затмение солнца. Күн өлүүтэ. Ый өлүүтэ
□ Ыраахтааҕы сараатаҕына, күн өлүүтэ буолар дииллэрэ. Амма Аччыгыйа
♦ Өлүү айаҕын (суолун) бүөлүү түс — иэдээн-алдьархай буоларын тохтотоору бэйэни толук биэрэри кэрэйимэ. ☉ Быть готовым жертвовать собой ради предотвращения большой беды
Быраһаай, Ваням, өлүүм айаҕын Бүөлүү түһээри санаан турабын, Эйигин бастаан эрдэ үөрдэрбин Эппэтэх иэйиим сүрэхпэр ытыыр. И. Егоров. Өлүү айаҕын өҥөйөн тур — өлүү-тиллии кирбиитигэр тур. ☉ Быть на грани жизни и смерти, находиться на краю гибели
Бэҕэһээ таптыыр киһим алдьархайга түбэстэ, Бүгүн оннооҕор ордукка киирэн биэрдэ: Күнэ өлбөөрдө, Өлүү айаҕын өҥөйдө, Көрдөрбүтүнэн туран, Көстө иэдэйдэ. С. Данилов
Өстөөх тыылыгар тахса сылдьаммыт Өлүү айаҕын өҥөйөн туран, Сиэхсит фашистан өһү аахсаммыт, Кырыы сиринэн төннөн испиппит. И. Егоров. Өлүү киэнэ дүбдүргэнэ, сах киэнэ быһылаана фольк. — иэдээннээх ыксал, тиэтэл. ☉ Окаянная суматоха, дьявольская сумятица. Өлүү өллөйдөөх, алдьархай абыраллаах — куһаҕан да үчүгэйдээх буолар. ☉ соотв. нет худа без добра. Өлүү-сүтүү көтөллөнөн — дьон элбэхтик ыалдьар, өлөр ыарыытын аҕалан, тарҕатан. ☉ Неся смерть, гибель, болезни (эпидемию, моровое поветрие). Улуу дьыл оҕуһа, Дьаҥ-дьаһах таһаҕастанан, өлүү-сүтүү көтөллөнөн Көмүскүүр күнүҥ дьонун Күһүҥҥүттэн ыла күл-көмөр гынар буоллуҥ… Өксөкүлээх Өлөксөй. Ыт өлүүтүгэр өлө сыспык- кын — туох да солуута суохха өлө сыспыккын. ☉ Чуть не пропал из-за сущего пустяка
Дьэ кырдьык, ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын, көрөн туран бу маннык дириҥ хаспахха киириэҥ суох этэ, арыый мэччэркэй соҕуска сытыаҥ этэ. Т. Сметанин
◊ Өлүү дьирибинэй балык миф., фольк. — олоҥхоҕо баар Уот Кудулу байҕалҕа, өлүү уутугар да сылдьар кыахтаах балык. ☉ Мифическая рыба, имеющая способность плавать в Гибельном огненном море или в мёртвой воде (в олонхо)
Ытык Хахайдаан Өлүү дьирибинэй балык буолан [байҕал] Өһөхтөөх дьэбэрэтин Үс күөс быстыҥа холобурдаах Үлтү сырбайан сылдьан …… Көрдүү сатаата. П. Ойуунускай. Өлүү уута фольк. — олоҥхоҕо баар тыынар тыыннаах тулуйбат, бэл сымара таас үлтү барар уута. Арай Ньургун Боотур, Мүлдьү Бөҕө курдук орто дойду улуу бухатыырдара тимир сордоҥ балык буолан сөтүөлүөхтэрин сөп. ☉ Мёртвая вода (в олонхо)
Өлүү уута өрө түллүүтүгэр уҥуоргу очуос таас хайа үрдүгэр сордоҥ балык «лас» гына түстэ да, киһи киһинэн буола түстэ. Ньургун Боотур
Аҥаар өттүгэр арҕахтаах эһэ кэтэҕэр Өлөр өлүү уута Өлбөөдүйэ көҕөрөн көстүөҕэ. П. Ойуунускай. Өлүү чөркөчүөк төрдө фольк. — олоҥхоҕо Аллараа дойдуга саамай күүстээх абааһылар олорор сирдэрэ. ☉ Обиталище самых сильных абаасы Нижнего мира (в олонхо)
Хараҕым кырыытынан өлүү Чөркөчүөх төрдүнэн өҥөйөн көрдүм. П. Ойуунускай
ср. тат. үлем ‘смерть’
II
аат.
1. Түҥэтиигэ кимиэхэ, туохха эмэ тиксэр туох эмэ сороҕо. ☉ Часть, доля, достающаяся кому-л. при дележе
Бандьыыттар күөрэйдэхтэринэ, быйыл сайын Аймаан кытылыттан икки өлүү сири ылбыппыт эмиэ иэстэниэ. Эрилик Эристиин
«Бэҕэһээ тойонум аах эт сиэбиттэрэ, онтон ити өлүүбүн аҕаллым», — диэтэ Байбал. Күндэ
2. мат. Биир чыыһыланы атыҥҥа түҥэтииттэн ылыллар чыыһыла. ☉ Частное
Түҥэтииттэн тахсар чыыһыланы өлүү диэн ааттанар. ШИН А
◊ Өлүү ыйааһын физ. – биир кубическай сэнтимиэтир бэссэстибэ кыраамынан ыйааһына. ☉ Удельный вес
Тоҕо тимирбэт? Туустаах буолан дуу өлүү ыйааһына ньулуун уутааҕар ордук ыарахан. И. Данилов
1963 сыллаахха тохсунньу алта күнүгэр кэнники түөрт сыл устатыгар үлэҕэ киллэриллибит бырамыысыланнас сүрүн пуондаларын өлүү ыйааһыннара түөрт уон икки бырыһыан буолуоҕа. «Кыым»
ср. алт. үлү, др.-тюрк. үлүг ‘доля, часть’