обзаводиться культиватором; иметь культиватор.

работать на культиваторе.

сири ыһыы иннинэ таҥастааһын (бааһынаны ыһыыга бэлэмнээн үөһээ араҥатын боромньулааһын эбэтэр культиватор-дааһын.)

ж. культивация, культивация-лааһын (культиваторынан почваны көбүтүү).

оҕуруот тэрилэ, сэбэ-сэ-биргэлэ (кирээдэлэр икки ардыларын культиватор танастаан ааспытын кэннэ кирээдэлэр буордарын көбүтэр, сыыс отторун суох онорор итиэннэ кыараҕас арыттаах кирээдэлэр арыттарын такастыыр тээбириннэр: тээпкэ, тимир күрдьэх, кыраабыл уо. д. а.)

көбүтээччи, көйөөччү (чиҥ эбэтэр тоҥ буору көйөр, көбутэр тимир килииннээх тракторга иилиллэр механизм, буору тиэрбэккэ эрэ диршгник көбутэр булуук, чөнөчөҕү, бөдөи тааһы, талаҕы түерэр массыына, сири көбүтэргэ аналлаах культиватор кө-рүҥнэрэ киирэллэр.)

көр барана
Катялаах Дуня булууктарын, барамньыларын уонна атын сэптэрин-сэбиргэллэрин, саппаас чаастарын, уматыктарын тиэнэн бардылар. Д. Токоосоп
Билигин суолу былдьаһа Сээнээбигэ икки булуук, барамньы, культиватор ыытыллыахтаах. «Кыым»
Бааһыналарга тахсаары Барамньылар сыталлар – Тиэрээһиҥҥэ хаамаары Тиэтэйэргэ дылылар. С. Руфов
Барамньылаах хара ат, Уоллаах киһи – үһүөн Көрдүүллэр үтүө үүнүүнү. Таллан Бүрэ

I
баас
II
туохт.
1. Убаҕаһы эбэтэр туох эмэ бытархайдары тугунан эмэ сомсон ыл. ☉ Набирать, черпать что-л. жидкое или единичное чем-л.
Хамыйаҕынан бас. Күрдьэҕинэн бас.—Аргыый аҕай болтуотун кэтэн, хаста да чаанньыгар уу баһан таһааран, саһаан хардаҕастарын быыһыгар бырдьыгыныы умуллан эрэр уокка кутта. Амма Аччыгыйа
Саламаатын буһаран хонууга таһааран уурда уонна хамыйаҕынан баһан кыһыл чааскыга кутта. М. Доҕордуурап
Петухов оҥочотун уутун баһыар, ыраах айаҥҥа оҥостуор диэри, туораан иһээччи чугаһыыр. Н. Якутскай
2. Тугу эмэ тугунан эмэ иилэн өрө көтөҕөн ыл. ☉ Поднимать вверх что-л., зацепив чем-л.
Уус Мандар эмиэ тэбиэһиргээн, ытыһыгар силлии-силлии кыдама сотото өҕүллүөр диэри оту баһан ылан, үөһэ элит да элит буолла. И. Гоголев
Сииҥэстиир уола [оҕус аата] муоһунан тоҕо баһан кэбиһэн баран, өстөөҕүн иннигэр тахсан өҥүс баһын кынчаччы таттаран турбута. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үүнүүнү, быйаҥы дэлэйдик хомуй, мунньун. ☉ Собирать в изобилии урожай
Уолба алаас барахсан Баһан ылар үүнүүлээх Манчаарыта, өлөҥө Балаһанан долгулдьуйан Баарыстана сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Сүрүн улахан ходуһалары отторо ситэрин кэтээн сылдьан, кылгас кэм иһигэр баһан ыларга кыһаллаллар. «Кыым»
△ Элбэхтик, өлгөмнүк бултуй (хол., балыкка). ☉ Добывать в большом количестве, иметь хорошую добычу (напр., на рыбалке)
Сынньалаҥ, чуумпу күнүнэн туһанан, балыгы баһан ыла кэлбит дьон буолуохтаахтар. Н. Заболоцкай
Кини сайынын аатырар балыктаах Хоохучча диэн кумахха байым балыгы баһар биригээдэҕэ үлэлиир. А. Сыромятникова
4. көсп. Тугу эмэ олус үлүннэрэн, дарбатан, омуннаан эт, кэпсээ. ☉ Слишком, чересчур преувеличивать, раздувать что-л. Дьэ, онон, наһаа баһан этии айыы-саат буолар. М. Доҕордуурап
Өллө эрэ диэҥҥит үрдэтэн Ааһан арбаамаарыҥ, Эбэтэр түһэрэн, киртитэн Баһан этэр буолумаарыҥ. Баал Хабырыыс
Этэрин эт да, баһыма! С. Тимофеев
♦ Бас да арыы, быс да сыа (быс да сыа, бас да арыы) – олус дэлэй, өҥ-тот (хол., олох). ☉ Зажиточный, богатый (о жизни)
Билигин биһиги олохпут, сахалар этэр үгэстэринэн, бас да арыы, быс да сыа буоллаҕа. М. Доҕордуурап. Бастар бараммат – бүттэр бүппэт, олус элбэх. ☉ Неиссякаемый, неисчерпаемый (букв. сколько ни черпай, все не кончается)
Уулаатар бараммат, уостан сүппэт уйгу быйаҥ улаатыах этэ, бастар бараммат, кэстэр кэхтибэт кэтит кэскил дэри-дэлэгэй тэлгэниэх этэ. П. Ойуунускай
Онтон ыла Чурумчуку Уолбат ойбон уйгуланна, Тохтор хороммот тоттонно, Бастар бараммат баайданна. Эллэй
Онтон бу күөллэргэ чыыр бастар бараммат элбэх этэ. С. Курилов (тылб.). Баһан эт – туох эмэ итэҕэһи-быһаҕаһы олус үлүннэрэн, дарбатан эт, кэпсээ. ☉ Говорить, преувеличивая недостатки, сгущать краски
Баһан эппиттэрин иһин кириитикэни тулуйан иһиттэҕим дуу? Г. Колесов. Хараҕыттан (хараҕа) уу-хаар баһа-баһа (баһан) – ытамньыйа-ытамньыйа. ☉ Со слезами на глазах
Балайда гынан баран, хааһын кыратык түрдэс гыннарбыта уонна хараҕыттан уу-хаар баһа-баһа: «Бэрэкилээтэй, бассыыс!» – диэбитэ. Суорун Омоллоон
«Кыыһыран титирэстээн мүччү үктээтэҕим дии», – Лука, бэйэтин сэмэлэммиттии хом түһэн сытан хараҕыттан уухаар баһа-баһа [кэргэнигэр] эттэ. М. Доҕордуурап
«Эбээ, эбээ! – диэбитинэн Элээрэн киирдэ кыысчаан. – Хайдах буоллуҥ, эбээ, эн? Хайа... Тоҕо...» – диэн иһэн Хараҕа уу-хаар баһан, Хап-сабар тураат, быһа Таһырдьа диэки тэбиннэ. «ХС»
III
аат.
1. Киһи-сүөһү, кыыл, харамай биир тутаах миэстэтэ, төбөтө. ☉ Голова (человека или животного)
Сыана кэтэҕэр баһа кэлгиэлээх бүтүннүү хаан-сиин буолбут бартыһаан көстөр. П. Ойуунускай
Кыыс сүр босхо баҕайытык баһын эргичиҥнэппитигэр баттаҕа бүтүннүү үрэллэҥнээн харахтарын саба түспүтүн ып-ыраас, сипсинньигэс тарбахтарынан, сааһын алдьаппакка сэрэнэн арыйан кэбистэ. А. Софронов
Андриан оҕонньор баһын бүк түһэрэн, балачча олордо. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ үөһэ эбэтэр илин уһуга. ☉ Верхняя или передняя часть чего-л.
Күн тиит баһыгар түһэн эрэрэ. Амма Аччыгыйа
Дохсун силлиэттэн тыа баһа имиллэн биир кэм ыдьырыйа хамсыы турда. М. Доҕордуурап
Бурхалей тыытын баһын көстөр арыы диэки туһаайан кэбистэ. Эрилик Эристиин
3. Туох эмэ саллаҕар эбэтэр кэтит сүрүн өттө эбэтэр оннук уһуга, төбөтө. ☉ Утолщенная, расширенная часть или конец чего-л.. Ньуоска баһа. Кыраабыл баһа. Күрдьэх баһа
△ Атах таҥаһын илин төбө өттө. ☉ Передняя часть (носок) обуви
Уҥа саппыкытын баһа бүтүннүү балай хаан буолбут. КГР СЛ-8
4. Туох эмэ бүтэр уһук өттө, бараныыта. ☉ Удаленная часть или конец чего-л.
Антах уулусса баһын диэки эмиэ харабыл сылдьара көстөр. Эрилик Эристиин
Күөл икки баһа уонна куулата хара маһын саҕаттан сөкү уонна дулҕа этэ. Далан
Ньукуус оҕонньордоох Баарда диэн сайылык илин баһыгар олохтоохторо. ТГС ЫА
5. көсп. Туох эмэ саҕаланар сирэ (хол., өрүс, үрэх). ☉ Место, где что-л. берет начало (напр., река, ручей); верховье, исток, устье реки
Өлүөнэ баһын диэки бара сылдьан биир эмэ атыыһыты кытта билсэн, табаар үлүгэри иэс хоторон аҕалан нэһилиэкпэр лааппы аһыам. Күндэ
Үс үөстээх Өлүөнэ өрүс бастара Өргөн өтүүнү сыыйа тарпыт курдук Субуллан, сыыйыллан көстүбүттэрин Өҥөйөн көрөн ааста [сөмөлүөт]. Нор. ырыаһ.
6. көсп. Атыттары салайааччы, баскөс киһи, баһылык. ☉ Руководитель, глава чего-л.
Иван Иванович – нэһилиэк баһа. —Мин бэйэбэр бэйэм баспын. Күндэ
7. көсп. Кинигэ, айымньы улахан чааһа, үллэһигэ. ☉ Раздел книги, произведения, глава
Роман бастакы баһын тылбааһа аан бастаан 1948 сыллаахха «Хотугу сулус» альманахха бэчээттэммитэ. Софр. Данилов
тюрк. баш, бас
♦ Баайы баһынан – олоҕо суохтук, олус дэлэйдик (кэпсээ-ипсээ, саҥар-иҥэр). ☉ С увлечением, прибавляя много лишнего (говорить, рассказывать)
Баайы баһынан тыллаһар (өс хоһ.). Дьаакып отутуттан тахсыбыт, сытыы сирэйдээх-харахтаах, этэ-этэ күлбүт, баайы баһынан, халлараан, сымыйаччы тыллаах-өстөөх, «салыҥнаах балык курдук» киһи. А. Софронов. Бас баттах – 1) мээнэ, иннин-кэннин өйдөөбөккө, билбэккэ эрэ (саҥар). ☉ Необдуманно, бестолково, легкомысленно (говорить)
«Василий Егорович, эн сэрэн, бас баттах тыллаһаргын мантан антах уураттаххына сатанара буолуо», – диэтэ Кылбанов. С. Данилов
Георгий ветфельдшер Третьякованы сыыһа бас баттах саҥарарбытын өйдөөтө. С. Дадаскинов
Ардыгар бас баттах тыллаһан, урукку идеалларын барытын киргэ-буорга тэпсэн барар. «ХС»; 2) үлүбээй, түбэһиэх, туох да сыала-соруга суох (сүүр, бар). ☉ Бесцельно, куда глаза глядят, напрасно (идти, бежать)
Хамаандаҕа бокуой биэрбэккэ, бас баттах сырсан иһэн, табыллыбыт кус курдук, салгыҥҥа даллахтыы сытар этилэр. Эрилик Эристиин
Мишка үүрүллүбүт сириттэн тэйдэр тэйэн, бас баттах сэлии, хаамыы икки ардынан анньан, быһа мөкүнүҥнүү, лэппэрэҥнии истэ. Н. Заболоцкай; 3) сиэри, бэрээдэги аахсыбакка, санаабыккынан көҥүл (бар, сырыт). ☉ Никому не подчиняясь, самовольно, без удержу
Бу оҕолор, аҕалара суох буолан, олус бас баттах барбыттар. ГНС АаК
Бас баттах бардахтарына киһини-сүөһүнү былдьыахтара, аан дойдуну аймыахтара. И. Никифоров
Бас баттах барар хаһан да аанньаҕа тириэрдибэт. ФЕВ УТУ. Бас быстар кэпс. – туох да иһин, отой (сөбүлэспэт, буолуммат). ☉ Ни за что, ни в какую (не соглашаться). Биригэдьиирдээ диирбитин бас быстар буолуммат. Бас быстар сыаната кэпс. – олус ыарахан сыана, иирбит сыана. ☉ Очень высокая, бешеная цена. Ханнык да маҕаһыыҥҥа киир – барытыгар бас быстар сыаната. «Саха с.». Бас быстарынан кэпс. – туох да улахан толкуйа суох, мээнэ. ☉ Не думая, безрассудно, очертя голову
Бас быстарынан айаннаабыппыт ити баар. Ким да хостообот гына батыллан хааллыбыт. «ХС». Баскар дылы иэскэ бар кэпс. – төлөрүйбэт курдук гына иэскэ киир. ☉ Увязнуть в долгах по уши
Аныгы үйэҕэ дьадаҥы киһи оҕото байыан кэриэтэ баайдарга баһыгар дылы иэскэ барар буолбат дуо? А. Софронов. Баскар (төбөҕөр) ытыар – бэйэҕиттэн алын киһини көҥүл ыытан, тугу этэрин барытын толоро үөрэтэн, кини эрэ этэринэн сылдьарга тиий, баһылат. ☉ Своей мягкотелостью, попустительством дать повод кому-л. сесть себе на голову
Билиҥҥиттэн кини мин баспар ыттыбатын, билиҥҥиттэн мин үрдүбэр тахсыбатын. Суорун Омоллоон
Мин уолум ити куһаҕан дьахтары баһыгар ытыаран иэдэйдэ. Далан. Баскын (төбөҕүн) абырахтан көр абырахтан. Баскынан тур, атаххынан тур – 1) бэйэҥ билэргинэн сырыт, гын, хайдах да буол. ☉ Поступай по своему разумению, делай что хочешь
Баскынан тур, атаххынан тур – бэйэҥ дьыалаҥ. —Баскынан тур, атаххынан тур, бэйэҥ иннигин бэйэҥ илиннээр, миигиттэн тугу да ыйытыма. ПЭК СЯЯ; 2) хайдах да буолтун иһин, хайаан да. ☉ Как бы то ни было; во что бы то ни стало
Баскынан тур, атаххынан тур, сарсыарда культиваторда бэлэмнээ. С. Ефремов
Испирдиэн Эристиин киэһэ аайы Дьиэтигэр Тэмтээкэйдээн киирэр, Сарсыарда …… Барарыгар бастаан баһын абырахтанар. А. Софронов. Баскын биэр – 1) ким-туох эмэ иһин олоххун толук биэр, өл. ☉ Погибнуть, быть убитым, сложить голову (букв. отдать голову)
Сэрии толоонугар баһын биэрдэ. А. Олбинскай; 2) кэпс. ким эмэ былааһыгар, дьаһалтатыгар киир. ☉ Попасть под чью-л. власть, подчиниться кому-л.
Баҕа өттүбүнэн Баспын биэрэн Барар суолум маҥхайда. Көҥүл өттүбүнэн Күүспүн күөттэрэн Көтөр сирим көҕөрдө. А. Софронов. Баскын кырбана олор кэпс. – тугунан да дьарыктаммакка мэнээк олор. ☉ Бездельничать, бить баклуши (букв. сидеть, колотя свою голову)
Күнү быһа баһын кырбана олорор киһи баар дии. «ХС». Баскын (төбөҕүн) өндөт – кирийэ сылдьан баран аһаҕастык турун. ☉ Поднимать голову, начинать действовать, активно проявлять себя
Кини ээр-сэмээр Россияҕа контрреволюция эмиэ баһын өндөтөрүн кэтэһэ сылдыбыта. «ХС». Баскын салан – бэйэҕин бэйэҥ дьаһанан атын киһиттэн тутулуга суох сырыт. ☉ Быть независимым, полновластным хозяином себе самому (букв. головой своей управлять)
Сыл – хонук, өтөрдөөҕүтэ бэйэлэрин да бастарын сатаан саламмат тойооскулар этилэр. «ХС». Баскын (төбөҕүн) сыс (сыстар) – өр толкуйдуу сатаа. ☉ Ломать голову над чем-л. [Атыыһыттар] хайдах эргинэллэрин толкуйдаан бастарын сынньа-сынньа, сыыйа-баайа тарҕаспытынан бардылар. «ХС»
Аата, эн солуута суохха баскын сыстардаҕыҥ. «ХС»
Онон мээнэ, туһата суохха баскын сынньар сатаммат. А. Сыромятникова. Бас тутун – кими-эмэ бас-көс, баһылык тутун, аптарытыаттаа. ☉ Признать кого-л. главой, старшим, лидером, авторитетом
Баар-суох бас туттар киһилэрэ – кини. НАГ ЯРФС I. (Моойдоох) баскын уур – туох эмэ туһугар өлөргүн да кэрэйимэ, бэйэҕин сиэртибэ биэр. ☉ Не жалеть свою жизнь, жертвовать собою (букв. сложить свою голову во имя чего-л.)
Төрөөбүт дойдубут, тапталлаах норуоппут иннигэр эдэркээн сааспытын, баспытын даҕаны ууруохпут. А. Абаҕыыныскай
Норуот иннигэр охсуһаҥҥын, Баскын эрдээхтик эн уурдуҥ. Эллэй. Баскын холбоон – кимниин эмэ өйгүн-санааҕын түмэн, сүбэлэһэн (тугу эмэ гын). ☉ В согласии, вместе, дружно (делать что-л.)
Норуот баһын холбоон, уһун дьоллоох олоҕу уруйдаан, оҥорон олохтоото. Н. Түгүнүүрэп. Баһа байҕал (байҕалга), кутуруга куйаар (куйаарга) – 1) ыраах сирдэринэн тэлэһийэн айаннаа, сырыт. ☉ Скитаться, бродяжничать по странам и весям
Барбыппыт иккиэн биир айаҥҥа. Дьэ онтон кэлин, киэҥ сырыыланан, Баспыт байҕал, кутурукпут куйаар. Эллэй
Ээ, ол кинилэр диэн бастара байҕалга, кутуруктара куйаарга буоллаҕа эбээт. «ХС»; 2) олус сатабыллаах, булугас-талыгас. ☉ Весьма предприимчивый, удачливый. Мытаха баһа байҕал, кутуруга куйаар киһи ээ. А. Федоров. Баһа барар – улаханнык эппиэттиир, буруйга-сэмэҕэ тиксэр. ☉ Совать голову в петлю
– Онон Пластинов олох уларыйыа диир дуу? – диэн учуутал ыйытар. – Инньэ диир. Ити мин эйиэхэ эрэнэн эттим. Киһи баһа барар дьыалата. Д. Очинскай. Баһа батарынан – түбэһиэх, үлүбээй, сыала-соруга суох. ☉ Куда глаза глядят (букв. насколько пролезет голова)
Оттон билигин араас биричиинэнэн сопхуостарыттан барбыт ыччаттар тоҕо төннүбэттэрий? Кинилэр дьиҥэр, этэргэ дылы, бастара батарынан ханна баҕарар бара тураллара баар. «ХС». Баһа биллибэт – 1) чуолкайдык биллибэт. ☉ Точно неизвестно, неясно
Маннык буолар буоллаххына, аны эйиэхэ сылдьар да баһа биллибэт. А. Софронов
Күн диэки үстэ да көрөрбүт баһа биллибэт. М. Доҕордуурап. Эн урут суруйбутуҥ курдук суруй бу аадырыска. Ыларым баһа биллибэт, сотору уларыйарым буолуо. Саллааттар с.; 2) ахсаана биллибэт, элбэх. ☉ Бесчисленное множество
Баһа биллибэт элбэх кур даҕаны, саҥа даҕаны оттор тураллар. МНН. Баһа биллэр – ол диэн биллэр дьыала. ☉ Это же всем известно
Биһиги чой оройбут толкуйа диэхтээн баһа биллэр ини. «ХС». Баһа дэлби барда – төбөтө дэлби барыах курдук олус ыарыйда. ☉ Голова раскалывается (трещит) у кого-л.
Оҕонньор, арыгылааххын дуо, бэҕэһээ арыгылаабытым – баһым дэлби барда, ону абырахтыам этэ. А. Софронов. Баһа саллайар – 1) улаатан, элбээн ис. ☉ Увеличиваться, возрастать, становиться больше
Кур иэс диэн оннук. Сыллата үүнэн баһа саллайан иһэр. Н. Заболоцкай; 2) туох эмэ бөрүкүтэ суох балаһыанньаҕа киир, түбэс. ☉ Попасть в неприятную ситуацию
Аны сууттанан баһым саллайара кэллэҕэ. М. Доҕордуурап. Баһа суох арбаа кэпс. – кими эмэ кэмэ суох арбаа, олус хайҕаа. ☉ Хвалить, превозносить когол
безмерно, чересчур. Сэдииһэп тойон бэйэтин кытта биир олоҥхоһуту илдьэ сылдьар. Кинини туох да баһа суох арбыыр да, ханнык эрэ олоҥхоһут эбит. Эрилик Эристиин. Баһа хатта кур. – өллө, суох буолла. ☉ Умереть, дать дуба
«Хаһан эрэ бу уол көнөтүгэр баһа хатыа», – диэн баран, эмиэ күлэн арсайда. Н. Заболоцкай. Баһа ыаҕастаах уу курдук <дьалкыҥнас> – ким эмэ төбөтө күүскэ ыалдьар (үксүгэр хамсаатаҕына). ☉ У кого-л. сильно болит голова (в основном при движении – букв. в голове плещется, как в берестяном ведре)
Миитэрэй туран, сүгэтин булан, маһын кэрдэн көрөөрү гыммыта – баһа ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас. Амма Аччыгыйа. Баһыгар батаран өйдөөбөт кэпс. – тугу да өйдөөбөт, өйдүүрүгэр кыаҕа да тиийбэт. ☉ Совершенно не понимать что-л. в силу слабых умственных способностей (букв. не укладывается в голове)
Төһөлөөх баҕабын мин хаайан сытарбын баһыгар батаран өйдөөбөт. С. Данилов. Баһыгар быта да суох – туох да баайадуола, харчыта суох. ☉ Не имеющий никакого личного имущества, богатства, денег (соотв. голь перекатная). Күтүр уонна баһыгар быта да суох. А. Федоров. Баһым хас буолуой – кэһэтиэхтэрэ, буруйга тардыахтара диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В значении «строго наказать, покарать»
[Миитэрэй олус долгуйан олорон Дьөгүөрдээнтэн тугу эрэ ааттаһар-көрдөһөр. Киһитэ ол көрдөһүүнү ылыммат, дьулайар.] «Баһым хас буолуой? – диир Дьөгүөрдээн. – Кэбис, Миитэрэй, эн миигин итиннэ булкуйума». Амма Аччыгыйа. Баһын батар кэпс. – наадата суоҕу, эбэтэр абааһы көрөргүн бэйэҕиттэн араар, кимиэхэ эмэ биэр. ☉ Избавляться от ненужного, отдавать, сдавать кого-что-л. кому-л.
Эргэ миэбэлбин баһын батардым. НАГ ЯРФС I
Ытым ытырыыгынан батымаары гыммытын иһин баһын батардым. СГФ СКТ. Баһын булкуй кэпс. – кими эмэ булкуйан, санаатын уларыт, өйүттэн таһаар. ☉ Морочить кому-л. голову, сбивать с толку кого-л.
Эдэрдэри бастарын булкуйан быыбарга ыытымаары гынар. НАГ ЯРФС I. Баһын (төбөтүн) быһа илгистэр – 1) мас-таас курдук аккаастанан сөбүлэспэтин биллэрэр. ☉ Выражать решительное несогласие, отказ
Люся, сыал ытыаххын баҕараҕын дуо? Кыыс баһын быһа илгиһиннэ. Эрилик Эристиин
Шура күлүүс тылын ылбата, саҥата суох баһын быһа илгиһиннэ. Н. Якутскай
Куһаҕан сыананы ыллыҥ дуо? Суох! Өндөрүүс баһын быһа илгистибитэ. «ХС»; 2) туохтан эмэ сонньуйбуккун, сөхпүккүн, дьиибэргээбиккин биллэр. ☉ Выражать удивление, поражаться чему-л. [Сэмэнчик:] «Киһи күлэ да саныыр ээ, мин оҕонньорго “Моисей таҥара” буолан көстүбүт үһүбүн!» – диэн баһын быһа илгиһиннэ. «ХС»; 3) туохтан эмэ наһаа абаран, кэлэйбиккин, хомойбуккун биллэр. ☉ Выражать разочарование
Мэхээлэ оҕонньор баһын быһа илгистэр: «Һэ, дьэ бу үһүөйэх арсыын өрбөххө бүтүн сүөһү баран хаалара дьэ кытаанах суол... Киһи истибэтэҕин истэр». Күндэ. Баһын быһа эт – туох эмэ куһаҕаны туой, түөс. ☉ Накликать беду, напророчить кому-л. неприятное (букв. сказать так, чтоб (его) голова отсеклась). – Күн ыраахтааҕы илиитэ уһун... Уһун илии быстар күнэ кэлиэҕэ!.. – Эн олустаатыҥ ээ. Баспытын быһа эттиҥ. А. Федоров. Баһын иһэ бап-баллыгырас – тохтоло суох элбэх саҥалаах. ☉ Болтливый, любящий много говорить
Кинилэр ити иккиэйэҕин сылдьар кэмнэригэр бастарын иһэ бап-баллыгырас, тугу эрэ элбэҕи бэрт уһуннук кэпсэтэллэр. И. Никифоров. Баһын (төбөтүн) сыс кэпс. – 1) ким эмэ өйүн-санаатын иирт, булкуй. ☉ Запутывать, сбивать с толку кого-л.
Дордууска бастаахтара дьокутааттары барыларын бастарын сыстылар, өйдөрүн сүүйдүлэр быһыылаах. «ХС»; 2) тугу эмэ тобула сатаан кими эмэ толкуйга түһэр. ☉ Заставить кого-л. поломать голову над чем-л.. Баһын хатар кур. – өлөр, суох оҥор. ☉ Убить, прикончить кого-л. (букв. высушить голову ему)
Түөкүн, буруйдаах туран, мөккүһэ оонньообуккун баскын хатарыам. Эрилик Эристиин
Сарсыныгар, сэрии кэмигэр түөкүнү баһын хатарбытым. Р. Кулаковскай. Баһыҥ барыа – улахан буруйга-сэмэҕэ тиксиэҥ. ☉ Станешь предметом обвинения, осуждения (букв. не сносить головы)
Биһиги ити дьыаланы бүгүҥҥү мунньахха кыайан быһаарыахпыт суоҕа да баспыт барар. Амма Аччыгыйа
Ол сыыһа буоллаҕына баһыҥ барар. А. Федоров. [Кулуба:] Эн, Сэмэн, итини кэпсээн оҥосто сылдьар буолаайаҕын. Итинник сымыйа кэпсээн үрдүк тойот кулгааҕар киирдэҕинэ киһи баһа барыа. Н. Неустроев. Баһыҥ батарынан бар – төһө сатанарынан быысарыт булан бар. ☉ Идти, продвигаться, пользуясь любой возможностью
Дьэ онон эн, дыгаар, бу дойдуга икки харахтаахха көстүө суохтааххын. Ханна барар сиргэр баһыҥ батарынан бар. Д. Очинскай
Умнаһыт муҥнаахпын. Бу эмиэ баһым батарынан баран эрэбин. В. Протодьяконов. Баһыҥ саллайдын, кутуругуҥ суптуйдун – бара тур, түргэнник суох буол, мантан букатын тэй. ☉ Убирайся вон (букв. пусть твоя голова увеличится, а хвост сузится)
Окко түспүт оҥорууҥ биллин, сиргэ түспүт силиһиҥ – мутугуҥ биллин. Баскыт саллайдын, кутуруккут суптуйдун. Ньургун Боотур. Кыычыкын оҕуһун баһа буол – уһуннук буһан, оргуйан биэримэ (үксүгэр кэччэгэй дьон көҥөнөн өр кэмҥэ астара буспатах аатырбытын этэргэ). ☉ Долго вариться, не доходя до готовности (обычно о скупых людях, к-рые долго готовят еду, испытывая терпение гостя)
Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕай, күөһү хотор! Баал Хабырыыс
«Аата эн, Кыычыкын оҕуһун баһа буолан буһан биэрбэтэҕэр дылы, сааһыҥ ситэн биэрбэтэҕин?» – Иван уус түргэн-түргэнник саҥаран барда. М. Доҕордуурап
Хой баһын туой (тыллас) көр хой. Ээ, бу да киһи, олох хой баһын туойда. Н. Лугинов
Мин үнүрүүн кэпсэтэн көрбүтүм кыыһым, онус кылаас оҕотун курдук, хой баһын тыллаһар. Софр. Данилов
◊ Бас бил – тугу эмэ бэйэҥ туһанар, дьаһайар бырааптаах буол. ☉ Иметь личную собственность, владеть чем-л. [Ыстапаан] уҥуоҕа босхо барыар дылы үөрээхтээтэ …… сааһын тухары бачча харчыны бас билэн, бэйэм киэнэ диэн тута илигэ. А. Софронов
Бу манан Дьаакыбылап кулуба бас билэр сирэ бүтэрэ. Н. Якутскай. Бу Чоочо баай былыр чугастааҕы нэһилиэгин сириндойдутун олоччу бэйэтэ күүһүнэн, сэпсэбиргэл туттан бас билэн олоорто үһү. Саха фольк.
△ Кимиэхэ эмэ муҥур тойон, баһылык буол. ☉ Возглавлять, подчинять кого-л.
Баайын-дуолун харайар Бас билэр чаҕар дьоннорун хаҥатан биэрбитэ. С. Зверев
Маннааҕы баайдар дьадаҥылары, нуучча помещиктара бас билэр бааһынайдарын сирэйэхараҕа суох ыгалларын-түүрэллэрин курдук баттаабаттара диэн этиэххэ сөп. С. Курилов (тылб.). Бас билии – ким, туох эмэ тус бэйэтэ туттар, дьаһайар мала-сала, баайа-дуола. ☉ Материальные ценности, имущество, принадлежащие кому-л. или находящиеся в полном распоряжении кого-чего-л., личная собственность
Төһөлөөх эмэ киһи көлөһүнэ аҕыйах мүнүүтэ иһигэр мэлийэн, ханнык эрэ түбэспиччэ киһи бас билиитэ буола охсон хааллаҕа. Д. Таас
Холкуос уопсай бас билиитигэр сүүсчэкэ ынах сүөһүлээх. «ХС»
Онтон ыла бары көмүстээх сирдэр государство бас билиитигэр киирбиттэр. «Кыым». Бас билээччи – тугу эмэ бас билэр киһи. ☉ Владелец какого-л. состояния, собственник
Билигин да ходуһа уруккутунан дэбиличчи үүнэн муоралыы долгуйар. Арай маны барытын бас билээччи уларыйбыт. Амма Аччыгыйа
Сирэй бас билээччи ким даҕаны итиччэ харчыны бэйэтэ илдьэ сылдьыбат. Д. Таас
Кыбартыыраҕа баар малы-салы кыбартыыраны бас билээччи бэйэтэ сыаналыыр. «Кыым». Бас быата – көлөнү быалыырга баһыгар кэтэрдиллэр тэһииннээх, үксүгэр кэтит, хаптаҕай быа. ☉ Часть сбруи – ремни с поводками, надеваемые на голову упряжного животного
Уҥа оһох чанчыгар хамначчыт уол бас быатын абырахтыыр. Эрилик Эристиин
Мин салаалаах тоҥ мутугу тоһутан, уһуктуу кыстым уонна бас быа оҥорон кэтэртим, онтум кэтэҕэр сөп түбэһэр – бөрө өсөһөн быаны тартаҕына «имнэнэн» биэрэр гына мутукпун баайдым. Т. Сметанин
Аан бастаан сылгы хонууттан үүрүллэн аҕалыллан кыбычыыҥҥа эбэтэр кыараҕас далга быанан оҕуурданан бас быа кэтэрдиллэр. АНП ССХТ. Бас бэрин – 1) өстөөххөр хотторон, киниэхэ эбэтэр ким эмэ былааһыгар бэрин. ☉ Потерпеть поражение, покориться чьей-л. воле, власти
Барон Тизенгаузен бөтөн бара-бара, норуокка баһын бэринэрин, былааһы норуот илиитигэр туттарарын туһунан этэн бобуллаҥнаан баран, иилинэ сылдьар ыспаагатын устан Орджоникидзеҕа уунна. Амма Аччыгыйа
Греция, суох, баһын бэриммэт талаанньыт аймаҕар, Бастаанньа батталы билиммэт Уотунан кытыастар. С. Данилов
Колчак 1-гы Сибиирискэй аармыйатын командующайынан А.Н. Пепеляев анаммыта, киниэхэ барыта уон биэс тыһыынча кэриҥэ киһи бас бэриммитэ. «ХС»; 2) кимиэхэ-туохха эмэ баһыйтар, иннигин биэр. ☉ Чувствовать превосходство над собой, подчиниться кому-л. в чем-л. [Лариса:] Хайдах ол кини ити үлүгэр хаалынньаҥ оҕонньорго баһын бэринэн, эргэҕэ билиэн баран, эйэлэһэн олороруй? Суорун Омоллоон
Үчүгэйин! Бу маннык, бу курдук ити эрчимнээх илиилэргэ бас бэринэн кэбиспит киһи. Н. Лугинов
Дьукаахпыт Хобороос барыныбары билэр, сатыыр. Дьиэлээх эмээхситтэр киниэхэ бүгүттэрдии бас бэринэллэр, хаһан даҕаны мөккүспэттэр. «ХС». Бас сыгынньах – бэргэһэтэ, былаата суох. ☉ Без головного убора, с непокрытой головой
Бу олордохторуна өтөх ортотунан биир киһи бас сыгынньах, ырбаахынан, кэннин хайыһа-хайыһа сүүрэн тэбэн иһэр. Н. Түгүнүүрэп
Үөдэн үнүгэһэ куруук мин таҥаспын таҥнар буоллаҕа. Иирээки киһи курдук, бас сыгынньаҕын барарбар тиийдэҕим. И. Гоголев. Бас уҥуоҕа – мэйиини хаххалыыр, хамсаабат гына силбэспит бөҕө хаптаҕай уҥуохтартан турар төбө уҥуоҕа, дьардьама сүрүн чааһа. ☉ Череп
Куобах баһын уҥуоҕунан оҕус гына оонньуурум, Аны көтөр моделынан оонньотобун оҕобун. П. Тобуруокап
Дьардьамаҕа бас уҥуоҕун, көҥдөй көҕүс уҥуохтарын (сиһи, агданы) уонна лабаалар, илии, атах уҥуохтарын араартыыллар. КЗА АҮө
Бас уҥуоҕа хамсаабат гына силбэспит хаптаҕай уҥуохтардаах. СИиТ. Киһи баһыгар – киһи аайы. ☉ Каждому, всем без исключения
[Өктөөбүрүскэй өрөбөлүүссүйэ иннинэ] сүүс биэс уон тыһыынча саха баһыгар сыл устатыгар биир эрэ киһи эбиллиилээх эбит. И. Алексеев
Киһи баһыгар отуттуу сигэриэтэни, биирдии суу табааҕы, түөртүү киһиэхэ биирдии бытыылка арыгыны түҥэппиттэр. ДАЛ УуУоО. Үрэх баһа <сир, дойду> – түҥкэтэх, ыраах, киһи-сүөһү олохсуйбатах сирэ. ☉ Необжитая, дикая, отдаленная местность
Мин куоппутум үрэх баһа – Дьон тиийбэт сиригэр, Киһи саҥата, сүгэ тыаһа, иһиллибэтэх сиригэр. С. Данилов
Бу үрэх баһа дойдуга мэнээк тыллаһар сэттээх-сэлээннээх. Далан
Микииппэрэп кинээс дьонноро, буутунан табаҕы, куһуогунан таҥаһы тиэйэтиэйэ, илин-арҕаа эргинэ көтүтэллэр. Үрэх бастарыгар олорор булчуттары түөкэйдии бараллар. М. Доҕордуурап. Үрэх (үрүйэ) ыһыытыыр баһа – хайа эмэ үрэх, үрүйэ саамай саҕаланар сирэ, баһа. ☉ Начало, исток какой-л. реки
Арай, дьол быатыгар, ынахтарын бу иннинээҕи чугас толоонтон буллун, оччоҕо Туруйалаах үрүйэ ыһыытыыр баһыттан тахсан булуталаатым диэн этиэ этэ. Эрилик Эристиин
Кинилэр Лампара үрэх ыһыытыыр баһыгар ньиэби көрдүүр эспэдииссийэ түһэн олорор сиригэр тиийэн бөртөлүөккэ олорон барбыттара. П. Аввакумов
Сэниэ-сээбэс эстэн, сыра-сылба баранан, итиннэ тиийэн сынньанан, манна кэлэн олорон түүн үөһүн саҕана бэйэтин үрэҕэр түһэр салаа үрүйэ ыһыытыыр баһыгар кэллэ. «ХС». Эҥил (өҥүс) бас – киһи-сүөһү, кыыл санныттан үөһээ моойугар сыстар сирэ. ☉ Верхняя часть плеча человека, ближе к шее
[Тускаев Абылановы] харытыттан харбаан ылла уонна өҥүс баска саайда. Эрилик Эристиин
Ньургун киһитин эҥил баһыттан лаппа ылан уонна хонноҕун анныттан тутан туора-маары илгиэлээн тэмтэритэн иһэн умса садьыйан түһэрэр. Н. Лугинов
Сатыров оҕонньор оронугар эҥил баһыттан тардыстан, тиэрэ түһэн сытара. И. Федосеев
Кытыан сатана уола ытыыр-күлэр ыккардынан, ыгыста-ыгыста, өҥүс баһын туппахтанар. «ХС»

1. аат.
2. Сырдыгы, итиини биэрэн, сиргэ олох үөскүүрүгэр төрүт буолар, мэлдьи уот кутаанан умайар, төгүрүк быһыылаах халлаан эттигэ. ☉ Солнце
   Сааскы күн кыстык хаары Саҥата суох сууһарар. С. Данилов
   Чэмэлийэр күн, күн орто буолтун туоһулуурдуу, сырдык чаҕылын таас түннүк нөҥүө, муостаҕа сандаарыччы тыкпытын өйдөөтө. М. Доҕордуурап
   Оҕо организмын бөҕөргөтөргө күн уотун, ыраас салгыны уонна ууну туһаныы улахан суолталаах. Дьиэ к.
3. Суукка сырдык кэмэ: күн тахсыаҕыттан күн киириэр диэри. ☉ День
   Күн ортото. — Аһыылаахтарга аһыыр ас амтана сүппүтэ. Күн уһуна-кылгаһа биллибэт буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Сааскы ылааҥы күн Өлөөн халыҥ хаардаах Чигдитийбит буоругар үктэнэн туран, мин сүрэҕим мөҕүл гынна. «ХС»
4. Биир суукка, биир хонук. ☉ Сутки
   Биэс күн сынньалаҥ ыллым. Уоппускам бүтэрэ үс күн хаалла. — Үһүс күммүтүгэр элбэх иһирик ойуурдары кэрийдибит. Т. Сметанин
5. Туох эмэ оҥоһуллар, буолар тустаах кэмэ, бириэмэтэ. ☉ Определенный момент, в который происходит что-л.
   Үөлэһин үүтүн өҥөйөр күнүм, Тоҥ суолун тордуур күнүм, Ир суолун ирдиир кэмим Күөн түөспэр Күөйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай
   Албын бааһынай биир кур оҕустаах. Бу оҕуһун уотан баран, өлөрөр күнэ буолбут. Суорун Омоллоон
   Хайа күн Никифоров кинээскэ түҥүр буолуоҕуттан ыла, кини баайдарга өрө-сала көтөр үгэстэммитэ. М. Доҕордуурап
6. Кэм, бириэмэ. ☉ Время
   Сыл, күн баран иһэр. Оҕом улаатан хаалбытын бүгүн эрэ өйдөөтүм. С. Ефремов
   Күннэр, ыйдар ааһан истилэр. Н. Павлов
   Урукку күннэргэ илиигэ тутуурдаах, өттүккэ харалаах киһиэхэ билигин туох да суоҕа ордук кыһыылаах буолла. Т. Сметанин
7. Киһи дьылҕатынан быһыллыбыт өлөр чаас, өлөр кэм. ☉ Время смерти человека, предопределенное судьбой
   Күнүҥ иннигэр өлбөккүн (өс хоһ.). Күнүм туолла, кэмим-кэрдиим кэллэ (өс хоһ.). Кини билигин күнэ кылгаабыт киһи. Н. Якутскай
   Бу аҕай өлөөрү сылдьар киһи, сүрэҕэ-быара курдаттыы билэ-таайа сырыттаҕа. Барахсан күнэ кэлэн турдаҕа. В. Иванов
8. Туох эмэ түбэлтэҕэ, дьаһалга аналлаах ый ханнык эмэ чыыһылата. ☉ Определенный день какого-л. месяца, посвященный какому-л. событию, мероприятию
   Быйыл, иккис сылын, Дьокуускай куораттан ураты өссө кэккэ оройуоннары хабан, поэзия күнэ атаарылынна. «ХС»
   Пиэрмэҕэ ыйга бииртэн итэҕэһэ суох хайаан да санитарнай күн олохтонуохтаах. «ЭК»
9. Күн, халлаан сигилитэ, ичигэһэ-тымныыта, ардаҕа-тыала. ☉ Погода. Бүгүн үчүгэй күн буолар чинчилээх. Күн туран биэрдэҕинэ, оппутун кэбиһэн бүтэриэхпит
10. эргэр. Ойуун таҥаһын көхсүгэр иилиллэр, күн дьүһүннээх төгүрүк тимир чараас лоскуйа. ☉ Металлический кружок на спине шаманского костюма, изображающий солнце.
11. эргэр. Холкуостаах үлэлээбит үлэтин учуоттуур кээмэй. ☉ Трудодень
    Мин күнүм элбэх. Дохуотум элбэх. Онтукабын үчүгэйдик иҥэриниэхпин баҕарабын. С. Ефремов
    Тукаларыам, кэбис, боруоктаһымаҥ. Холкуоспутугар оҥоробун. Хайа, күн аахсыам этэ буоллаҕа дии. Пьесалар-1955. Дохуоту үллэстии арыыйда сиэрдээх соҕус бириинсибэ үлэлээбит күн ахсаанынан көрөн түҥэтии этэ. АИА КХО
12. көсп. Ким эмэ күндү киһитин, тапталлааҕын ааттыыр тыла. ☉ Обращение к любимому, дорогому человеку
    Олохпун, дьолбун эйиэхэ аныам, Оо, ойон ньургуйар мин күнүөм! Күннүк Уурастыырап
    Өһүргэппит буоллахпына, Өйдөт, миигин, — мин көнүөм. Биирдэ таптыыр хараххынан Көрөн үөрдүөҥ дуо, күнүөм. Дьуон Дьаҥылы
13. көсп. Туох эмэ ордук табыллар эбэтэр үчүгэй кэмэ. ☉ Самая лучшая пора для кого-чего-л.. Уулаах отону хомуйарга билигин күнэ. — Саҥа ситэн-хотон күнүгэр сылдьар киһи
14. даҕ. суолт. Олус күндү, күҥҥэ тэҥнээх. ☉ Лучезарный, подобный солнцу
    Көрөбүөн, күөх томтор көс сиртэн кылбайбыт Сулустаах бэргэһэ курдуктук, Ол онно утуйбут көҥүлү аҕалбыт, Өлөрү кыайбыт күн доҕорбут. Эллэй
    Сүүрбэ сыл күн ааккытын Саҥата суох ааттыыр этэ, Таптыыр оҕо аһыытын, Кутурҕанын кэриэтэ. С. Данилов
    ♦ Аан ийэ дойдуттан (дайдыттан) арахсар күн фольк. — төрөөбүт сиртэнбуортан арахсан барар күн. ☉ День расставания, прощания с родимой землей
    Алтаннаахай атастары кытта Аргыстаһан сылдьыбыппыт Аан ийэ дайдыттан Арахсар күммүтүгэр Ахтылҕаннаах эбит буолаарай. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Аныгы уол оҕо барахсан Аан ийэ дайдыбыттан Арахсар күнүм кэллэҕэ диэн Санааҕа-онооҕо ылларан, Санньыйыаҕа диэн санаабаппын. П. Ойуунускай. Киһи күнэ буол — аһыныгас санаалаах буол. ☉ Быть добрым, отзывчивым, добросердечным
    Ылларбын булан төлүөм этэ буоллаҕа дии. Айыы оҕото буолаар, киһи күнэ буолаар. Күндэ. Күммүт тахсыа, күөрэгэйбит ыллыа — үчүгэй кэмҥэ тиийиэхпит, олохпут тупсуо диэн өйдөбүллээх. ☉ соотв. будет и на нашей улице праздник. Күн арҕааттан тахсыа — хайдах да гынан кыаллыбат суол (күн арҕааттан хаһан да тахсыбатын кэриэтэ, бу дьыала хайдах да кыаллыбат диэн тэҥнээн, дьүһүннээн этии). ☉ Нечто невозможное, неосуществимое (букв. если это случится, солнце взойдет с запада)
    Ньургун Дьулустааны сүүрэн кыайдаҕына, күн арҕааттан тахсыа. — Пахай, бостуой мин оһуокай таһаардахпына, сарсын күн арҕааттан тахсыа. Н. Туобулаахап. Күн бокуойа суох — олох солото суох. ☉ Не имеющий ни минуты покоя, очень занятой. Күн бокуойа суох оҕонньор. Күн (күн-ый) буол — туох эмэ иэдээнтэн, алдьархайтан быыһаа; дурдахахха буол. ☉ Защитить, заслонить от какой-л. опасности; отвести беду, вызволить из беды
    Аҕаа, ийээ, күн буолуҥутууй! Быыһааҥытыый! «ХС»
    «Ганя уол түбэҕэ кэлэн эйиэхэ күн-ый буолла эбээт», — диэн иккиэн балай эмэ уоскуйбуппут кэннэ аҕам аттыбытыгар олорон дьэ кэпсээбитэ. «ХС». Күн бүтэйинэ — күн тахса илигинэ. ☉ Рано, до восхода солнца
    Сабардам оҕонньор күн бүтэйинэ турда, мүччү-хаччы таҥнаат, таһырдьа таҕыста. Болот Боотур
    Дьэ эмиэ күһүн да күһүн! Күн бүтэйинэ туран мин Хаар хаһыҥ үрүҥ көмүһүн Хардырҕаччы кэһэбин. Баал Хабырыыс
    Күн бүтэйинэ дьахталлар, ыаҕайаларын тоҕонохтонон, ынахтарын ыы тахсыбыттара. Агидель к. Күн быатын туттар эргэр. — быыһабыл, өрүһүлтэ буол, көмөтө оҥор; быыһаа. ☉ Быть единственным спасением; выручать, спасать
    Бу күөл баар буолан күн быатын туттарда диэн Үрүҥ күөл диэн буолбут. СТДТ. Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт (киһи) — ытыктанар, убаастанар киһи (былыр саха улуу ойууннарын иннилэрин быһа хаампаттара). ☉ Уважаемый, почитаемый человек (букв. нельзя его обойти с солнечной стороны — в старину нельзя было обходить спереди, т. е. с солнечной стороны, великих шаманов). Күн диэки үстэ көр — өлөргүттэн туох да өрүһүйбэт буолла, онон күнүҥ сирин кытта бырастыылас (былыр хоппут өстөөхтөрүн өлөрөөрү туран итинник этэллэр эбит). ☉ Прощайся с белым светом (обращение к обреченному на смерть)
    Курастыҥы түүлээх хардаҥ эһэ хаайдаҕына, эн тугу хоргутуоҥуй, күн диэки үстэ көрөргө тиийэҕин. Н. Заболоцкай
    Эн суоҕуҥ буоллар, букатын бүтэр, күн диэки үстэ көрөр эбиппин. В. Протодьяконов. Күн ииктээтэ — былыт быыһынан күн уотун сардаҥата сап курдук сыыйыллан турарын этэллэр (күн «ииктээтэҕинэ», ардах буолуохтаах). ☉ Сквозь тучи тонкими нитями пробиваются солнечные лучи (признак приближения дождя). Күн ииктээтэ — ардах кэлэрэ буолуо. Күн көрүн эккирэт көр көр II. Күн күдэнэ гын (оҥор) — имири эс, суох оҥор. ☉ Разорять, опустошать
    Нэһилиэк кинээстэрин кытта Тирэһэн көрүөм; Чоочо баай тойон абаҕабын Ый ыһыаҕа гыныам, Күн күдэнэ гыныам. С. Зверев. Тугу санаан сүөһүгүн-аскын ый ыһыаҕа, күн күдэнэ оҥорбуккунуй. И. Оконешников. Күн күөлэһийэр — наһаа киэҥ. ☉ Очень широкий, обширный
    Бөрөлөр били, баарсуох бастыҥ биэбитин, Буурҕа барахсаны, Одумда курдук күн күөлэһийэр улахан күөлүн үстэ эргитэн баран, охторбуттар. В. Иванов
    Күн кырааската көр кырааска. Таптал диэн дьол, оттон баай диэн күн кырааската (өс хоһ.). Күн кыһалҕата суох көр кыһалҕа. «Оҕолорбут, көрүлээҥ-нарылааҥ, күн кыһалҕата суох олоруҥ», — диэхтээхпит дуо? И. Гоголев
    Айыына күн кыһалҕата суох туттан-хаптан дьэргэлдьийэр дии. П. Аввакумов. Күн накааһа — улахан эрэй-муҥ, сор. ☉ Большая беда, несчастье, наказание
    Чаччыына былырыын кыһын, дүпсүннэр сүөһүлэрин уоран сиэһиҥҥэ кыттыһан баран, чугастааҕы ыалларын бэйэтэ донуостаан, бүтүн кыһыны быһа дьэгдьийтэрэн, күн накааһын көрдөрбүтэ. И. Бочкарев. «Мунар диэн күн накааһа диэччилэр», — диэн Роман оҕонньор эрэйи көрбүт киһини ис сүрэҕиттэн аһынар. «ХС». Тэҥн. таҥара накааһа. Күн өйүнэн сылдьар — өлүөр өйдөөх. ☉ Трезвый, здравомыслящий
    Бу дойдуга киһи бэйэтигэр тиийиммитэ диэн үйэҕэ биирдэ эмэ иһиллэр, түбэлтэ, буолаары буолан, күн өйүнэн сылдьар киһи. Айталын
    Күн өйүнэн сылдьар киһи хайдахтаах да түҥ ойуурга мунуох туһа суох. ВМП УСС
    △ Арыгы испэт. ☉ Непьющий. Арыгы испэт, күн өйүнэн сылдьар киһи. Күн санаалаах — сүрдээх аһыныгас; олус үтүө санаалаах. ☉ Очень жалостливый; сердобольный
    Саха дьолугар үөскээбит киһи быһыылаах. Туох ааттаах күн санаалаах, аһыныгас барахсана буолла [судаарыскай туһунан]. Болот Боотур. Суорун Омоллоон бэйэтэ айбыт алгыстаах Айыы сээнин курдук күн санаалаах худуоһунньук. Н. Габышев. Күн санаата киирбит — үтүө санааламмыт. ☉ Быть в добром расположении духа
    Үрэкиин оҕонньор кырдьар сааһыгар туох буолан күн санаата киирэн, отуттуу табаны онно-манна ыскайдыы олорор буолла. Болот Боотур. Күн сиригэр көдьүүһүм (буор үрдүгэр булуум) — соҕотох оҕом. ☉ Мой единственный ребенок. Күн сирин көппөҕүрдэн (айыы сирин ардаҕырдан) сылдьар киһи — туох да туһата, көдьүүһэ суох (олорор, сылдьар). ☉ Бесполезный, ненужный, никчемный (букв. человек, который омрачает, отравляет собою божью землю и мир под солнцем). Күн сирин көппөҕүрдэн, айыы сирин ардаҕырдан сылдьыахтааҕар өлбүт ордук ини. Тэҥн. халлааны саппаҕырдан, сири киртитэн, хаары-буору бааһырдан сылдьар. Күн сирин (сырдыгын, күнү) көр — 1) төрөөн орто дойдуга көһүн. ☉ Появиться, родиться на свет божий
    Бу киэҥ алааска мин күн сирин көрбүтүм. — Кини сабыс-саҥа төрөөн, күнү көрөн, халлааны дьиктиргээн-чэрэҥэлии турар кэлтэгэй туоһахтаҕа холуйдахха, аарыма кырдьаҕас. Н. Босиков
    Эмиэ ол хоско мин быраатым Яков уонна балтым Вера күн сырдыгын көрбүттэрэ. «ХС»; 2) бэчээттэнэн таҕыс (кинигэ, айымньы туһунан). ☉ Увидеть свет, выходить в свет (издаваться). Күн сириттэн (күнтэн, үрүҥ күнтэн) сүт — Орто дойдуттан сүт, өл, суох буол. ☉ Умереть, уйти из жизни, покинуть землю
    Тэгил дойдуга Тэҥнээҕим көстөн, Тэмтэрийэрим тирээтэ, Үрүҥ күммүттэн сүтэрим буолла, Үрдүк уорукпуттан көтөрүм кэллэ. Нор. ырыаһ. Мин эйиэхэ куһаҕаннык санатыам Кэриэтин күнтэн сүппүтүм көнө; Көмүһүөм, аһын даа, аһын. Суорун Омоллоон
    Ииппит дьоно да уһун олоҕу олорботохторо: сэрии бастакы сылыгар күн сириттэн сүппүттэрэ. С. Никифоров. Күн сириттэн (күнтэн) сүтэр (көтүт) кэпс. — өлөр, суох оҥор. ☉ Сжить со света, убить
    Миигин көмөн, күнтэн сүтэрэн, сүрэхпин көҥү тардан, хомуньууска ойох бараҕын, холкуоска киирэҕин үһү буолбат дуо? Суорун Омоллоон
    Мойуос кинээс обургу, Иннигинкэннигин умса кыранан, Баайга-токко ымсыыран, Мал курдук атыылаан Көмүс чыычааххын, Күндү сымыыккын Күн сириттэн сүтэрдиҥ! С. Зверев
    Бэл оннооҕор оҕобун, Баһылайбын, кытта саанар. «Бассабыыктар кыайдаллар эрэ, күн сириттэн көтүтүөм», — диир. Р. Кулаковскай
    Күн сирэ көҥдөй — айыы сирэ аһаҕас диэн курдук (көр айыы I). Күн сирэ көҥдөй дииллэр. Атын, сонун дойдуну Тоҕоон-тордоон көрөрбүт Тоҕо биһиэхэ сатаммат. Суорун Омоллоон. Күн солото суох — олох иллэҥэ суох. ☉ Очень занятой, не знающий покоя
    Өссө да уһуну эргитэ саныы олоруоҕун, кулгааҕын хастарыттан күн солото суох. «ХС». Күн сырдыгыттан (сириттэн) матта — 1) өллө, суох буолла. ☉ Отойти в мир иной, уйти из жизни
    Мин түбэһэ киирбэтэҕим буоллар, күн сырдыгыттан матар эбиккин. Р. Кулаковскай
    Элбэх ыарытыган оҕо төрөөн баран, олох кыра саастарыгар күн сириттэн маппыттара. ПДИ КК
    Кини олох ыар мускуурун уһуннук тулуйбакка, түөрт уонун тахсан иһэн күн сырдыгыттан матар дьылҕаламмыта. «ХС»; 2) көрбөт, хараҕа суох буолла. ☉ Ослепнуть
    Аҕыйах хоноот, күн сырдыгыттан маппытым. Амма Аччыгыйа. Күн талбыт — олус элбэх араас. ☉ Всевозможные, разные
    Ыскааптарга күн талбыт кинигэтэ барыта баара. «ХС». Күн таҥара буол — быыһаа-абыраа, харыһый. ☉ Спаси и сохрани (букв. будь богом-спасителем). Аанча төбөтүн Ньуркучаан түөһүгэр уурда: «Эн күн таҥара буоллуҥ!» Болот Боотур
    «Күн таҥара буол», — диэн ытыырын быыһыгар сарылыы-сарылыы, харахтарын өҥүргэһинэн көрөн, иҥиир ситиитин тартарар. Эрилик Эристиин. Күн тиит баһыгар түстэ — киэһэрдэ, күн киирэрэ чугаһаата, мас төбөтүгэр тиийэ намтаата. ☉ День клонится к вечеру, солнце опустилось к макушкам деревьев, приблизилось время заката
    Киэһэ, күн тиит баһыгар түһүүтэ, биэлэйдэр тойотторо аттаах, саллааттара сатыы, алааһы ортотунан айан суолун устун турдулар. Амма Аччыгыйа
    Күн тиит баһыгар түһүүтэ оҥкучах алааска киирэллэр. А. Федоров. Күн <хараҕата> туллара, күһэҥэ <быата> быстара буолла (күһэйдэ) көр күһэҥэ. «Ол тоҕо кэллиҥ?» диэтэххинэ, — эн үрүҥ тыыҥҥын өрүһүйэ, халыҥ тыыҥҥын хаххалыы кэллим. Дьэ, күн туллара, күһэҥэ быстара буолла. Ньургун Боотур
    Арҕастаах самыым Алтан далбара буолбут Аналлаах атаһым! Күн туллара, Күһэҥэ быстара Күһэйдэ быһыылаах. П. Ойуунускай. Күнү көрдөр — 1) (оҕону) төрөт. ☉ Родить (ребенка; букв. солнце показать). Күнү көрдөрбүт оҕом; 2) үөскэтэн, айан таһаар. ☉ Выпустить в свет (печатное издание)
    Поэт иккис кинигэтин күнү көрдөрдө. Күнү күннүктээн (күннээн) көр күннүктээн. Туох да саҥата суох, күнү күннээн, ыйы ыйдаан, сылы быһа сыппыта. Н. Якутскай
    Чыыр, уомул, муксуун, тууччах, олус эмис буолбатаҕына, хаһан да киһи сүрэҕин аспат, буһарабуһара, кыһа-кыһа, күнү күннээн сыһансоһон сиигин. Н. Габышев
    Тыатааҕы аны түбүлүүр алыытын саҕатыгар, үйэ-саас тухары сөп гыныахпыт диэн, күнү күннээн оҥостон үлэлээбиттэр. М. Чооруоһап. Күнүм (күнүн) саҕана — эдэр эрдэхпинэ. ☉ В молодые годы
    Хайа, мин даҕаны аны кырдьыбытым иһин, күнүм саҕана уола хаан, киһи да киһи этим буоллаҕа. Н. Неустроев
    Григорий кэргэнэ Ирина Софроновна күнүн саҕана тас да көрүҥэ, тыла-өһө даҕаны ортону үрдүнэн дьахтарга киирсэрэ. Д. Таас. Күнүн туора охтуо дуо — абырааччытын хайдах утары барыай диэн этии. ☉ Не идти наперекор своему благодетелю (букв. неужели он упадет поперек своего солнца). Күнүм тэҥэ — муҥура суох күндү киһим, тапталлааҕым (үксүгэр соҕотох оҕо туһунан). ☉ Мой ненаглядный, мое солнышко (обычно об единственном ребенке). Туйаара — миэхэ күнүм тэҥэ. Күн хатаҕатыгар — тыыннаах буолар туһугар, өлөр тыын көмүскэлигэр. ☉ Ради спасения жизни. Киһи күн хатаҕатыгар эрэ аһыыр аһа. Күн ыаһаҕа оҥоһун — дьарык оҥоһун. ☉ Сделать что-л. постоянным занятием
    Киһи көрбөтөҕүнэистибэтэҕинэ букатын сатаан олоруо суохтар. Иллэҥ киһи хата мин, күн ыаһаҕа оҥостобун. Болот Боотур. Күн ыаһаҕын (күнү) ыыт — тугу да гынара суох буолан, бириэмэни ыытаары буолар буолбатынан дьарыктан. ☉ Заниматься всякой ерундой от безделья, лишь бы время провести
    Бу манна ону-маны кэпсээн күн ыаһаҕын ыытан, хотун кутун тутта. Н. Түгүнүүрэп
    «Ол иһин бу күн ыаһаҕын ыытабын», — тырахтарыыс бытыылканы тыкта. А. Федоров. Табаҕы иккиэн таппат буолан, онуманы кэпсэтэн күн ыаһаҕын ыытарбыт. «ХС»
    △ Сүрүн үлэтэ суох буолан, кыра быстах дьыаланан дьарыктан. ☉ Заниматься малозначимым делом, всякой мелочевкой из-за отсутствия работы
    Билигин иллэҥ «оҕонньорбун». Пенсияҕа олоробун. Дьиэбэр онон-манан күн ыаһаҕын ыытабын. Н. Кондаков
    Сайын атырдьах, кыраабыл оҥорон күн ыаһаҕын ыытарым. НС ОК. Күн-ый быатын тут I фольк. — наһаа куттанан-уолуйан, көмөлтө көрдөөн кимтэн эмэ көрдөс-ааттас. ☉ Молить, умолять кого-л. о помощи в страхе перед неминуемым, в отчаянии
    «Дьэ абыраа, алҕас гыммыппыт», — дии-дии уолаттар, дьэ, күн-ый быатын тутталлар. СТДТ. Күн-ый быатын тут II — алдьархайы аас, алдьархайтан таҕыс. ☉ Пережить опасность, выбраться из критической ситуации, выйти из опасного положения (букв. ухватиться за закрепы солнца и луны)
    Күн (күн-ый) ыһыаҕа оҥор (гын) көр ый II. Алаа Моҕуһу Чаачахаан сытыы кылыһынан баһын быһан өлөрөн кэбиспит. Этин эттээн күн ыһыаҕа гынан ыһан кэбиспит. Саха фольк. Кинилэр [Сордоҥноох] харахтан сүтэллэрин аҕай кытта, биһиги отуубутугар тэбинэн кэлбиппит, бүттэлээх туох да орпотох, барытын күн-ый ыһыаҕа оҥорон кэбиспиттэр. Н. Заболоцкай
    Бу уодаһыннаах санаалаах тойон эһиил Туоҕа Баатырдаахха кэлэн, кинилэри күн-ый ыһыаҕа оҥорон барыахтааҕын кимтэн даҕаны кистээбэт. «ХС». Күнэ тахсар — баар-суох, олус таптыыр киһитэ. ☉ Души не чаять в ком-л., находить утешение в ком-л.
    Аймахтара «кыыскын хааллар, эһиги оннугутугар көрө сылдьыа этибит» диэбиттэрин Михаил ылымматаҕа. Кыыһын олус таптыыра. Күнэ киниттэн тахсара. П. Филиппов
    Орто дойдуга көрбүппүт эрэ Манечкабыт. Күммүт киниттэн тахсар. С. Ефремов
    Билигин миэхэ эн эрэ бааргын. Эйигиттэн эрэ мин күнүм билигин тахсар, мин ыйым тыгар. Г. Угаров. Күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ күөрэйиэ (көбүө) — үчүгэй кэмҥэ (олоххо) тиийиэ, көнүө. ☉ Дожить до лучших времен (букв. солнце его взойдет, жаворонок его запоет, гольян его всплывет)
    Бу төрөөбүт буора ааттаах сиргэ дьолу булбата. Баҕар, онно, атын сиргэ, кини күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ көбүө. Н. Якутскай
    Киһи күнэ — дьоло буолар. Дьоллоох киһини күннээбит эбэтэр күнэ тахсыбыт, күөнэҕэ күөрэйбит дэнэр. И. Данилов
    Үлэһит-хамначчыт күнэ дьэ таҕыстаҕа, күөнэҕэ дьэ күөрэйдэҕэ. «ХС». Күнэ хараарда — өлөр кутталга киирдэ. ☉ Попадать в отчаянное, критическое положение, находиться между жизнью и смертью, над ним нависла реальная угроза (букв. солнце его потемнело)
    Көҕөн Күүһүн күөйтэрдэ, Күнэ харааран Көппөҥнөс буолла. А. Софронов
    Орто Халыматтан икки сүүстэн тахса килэмиэтир, аны туран аанньа суола-ииһэ суох сиргэ олохтоох киһи күнэ харааран барбыт. Н. Якутскай
    Киниттэн үс эрэ хаамыы инники …… кырымахтаах хара саһыл барахсан тимир ытарчаҕа ылларан, күнэ хараарара бу кэлэн нэһиилэ өрүтэ көтүөлүү олорор эбит. М. Чооруоһап
    Онон күммүт харааран, тыыммыт тымныйан баран олоробут. «ХС». Тэҥн. күн <хараҕата> туллара, күһэҥэ <быата> быстара буолла. Күҥҥэ көрбүтүм — баар-суох тапталлаах киһим, оҕом, эрэлим. ☉ Мой любимый человек, моя отрада, мой ребенок, моя надежда
    Кини күҥҥэ көрбүт, көччөх гынан көтүппүт көмүс чыычааҕа диэн Октябрината эрэ. М. Попов. Күҥҥэ көстүбэтэх — ким да көрбөтөх, сэдэх. ☉ Невиданный, редкостный
    Уу дириҥин булан, Умсан киирэн, Күҥҥэ көстүбэтэх Көрүдьүөс дьүһүннээхтэри Көтөҕөн таһааран, Көрү көрдөрүөм. А. Софронов. Күөгэйэр күнүгэр сылдьар — эдэр сааһын саамай үтүө кэмигэр сылдьар. ☉ Он находится в лучшей поре своей молодости, в расцвете лет (сил)
    Туоскуннааҕы ханнык да киһи ымсыыра көрөр ыала этилэр: иккиэн үрдүк үөрэхтээх специалистар, …… күөгэйэр күннэригэр сылдьар дьоннор. Софр. Данилов
    Ол саҕана Испирдиэҥкэ ситэн-хотон, муҥутаан, күөгэйэр күнүгэр сылдьар эбит. Н. Якутскай
    Оччолорго Баһылай күөгэйэр күнүгэр сылдьара, кини кылыыга кыттара. «ХС». Күөгэйэр күнэ — ким эмэ үлэтин-хамнаһын саамай үгэнигэр сылдьар кэмэ. ☉ Самая деятельная, лучшая пора, вершина, венец жизни
    Урут күөгэйэр күнүгэр таҥара буолан олорбута: аҕабыт оҕону сүрэхтиирэ, кини улахан дьону сүрэхтиирэ. П. Ойуунускай
    Бу күөл Хааннаах тумус аатырбыта түөрт уонча сыл буолла. Оччолорго Капитонов Гаврил отуччалаах, күөгэйэр күнэ. М. Доҕордуурап
    Оҕонньор күөгэйэр күнүгэр үрдүнэн үрүҥ чыычааҕы көтүппэтэх, аннынан сүр күүдээҕи аһарбатах аатырбыт булчут. НС ОК
    (Таҥара) күн курдук көрөр көр таҥара. Ол дьон бары оҕонньору күн курдук көрөллөрө. Болот Боотур
    ◊ Аламай (маҥан) күн көр аламай
    Ыраас халлааҥҥа аламай маҥан күн тахсара буолуо эбээ, ханна эмэ ыраах, үтүө киһилээх-сүөһүлээх дойдуга. Н. Неустроев. Арай мин тэһийбэт санаабар Айан суоллара сабыылаахтар, Аламай күнүм ылаара Арай аа-дьуо устар, устар. С. Данилов
    Аламай күн, саҕахтан тахсаатын, Сардырҕас кыымнары тамнаата. Күннүк Уурастыырап. Дьахтар күнэ — кулун тутар аҕыс күнүгэр бэлиэтэнэр дьахтар аан дойдутааҕы бырааһынньыга. ☉ Восьмое марта — Международный женский день
    Дьахтар күнэ чугаһаата. — Дьахтар күнүн бырааһынньыгын аҕыйах хонук иннинэ, Түгэх алааска Алексей Спиридонович төлөпүөннүү сылдьыбыт. В. Яковлев. Дьэрис маҥан күн фольк. — сырдык, ыраас, чэмэлкэй күн (күнү хоһуйар уларыйбат эпиитэт). ☉ Светлое, яркое, сияющее солнце (постоянный эпитет)
    Көлөһүн күнэ көр көлөһүн. Көлөһүн күнүн суруйууну киэһэ саҕалаары гынан баран, Сүөдэр бэйэтэ этэринэн, «киэрмэ» дьахталларыгар барардаах буолан, сарсыҥҥыга көһөрдүлэр. Н. Босиков
    Билбиппит — ардыгар син ботуччу көлөһүн күнүнэн ааҕыллан ылбыт бастакы дохуоппут үтүөкэнин. «ХС»
    Онон көлөһүннэрин күнүн төлөөбөккө, иккиһин хоруттаралларыгар эттим. «ХС». Күн айыы — олус аһыныгас, үтүө санаалаах. ☉ Сострадательный, милосердный, сочувственный
    Күрүҥ сүөһү түүтүн курдук, Күлтүччү күрэҥсийэн хаалбыт Көнө хонууларбытын Күн айыы көҥүлэ Күнүһүнэн түүнүнэн Көҕөрдүөтүлээн кэбистэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Көхсүттэн тэһииннээх Күн айыы ууһуттан, Арҕаһыттан тэһииннээх Айыы-хаан аймаҕыттан Саха Саарын тойону Сабыйа Баай хотуну [олохтообуттар]. П. Ойуунускай
    Биһиги, оҕолоро, бары, ийэбитин харахтаабыт күн айыы киһитигэр Гордей Иванович Томскайга ис сүрэхпититтэн махтанабыт. «Кыым»
    Күн аҥаара көр аҥаар. Биирдэ Баһылайдыын илин эҥээртэн Өлүөнэни оҥочонон күн аҥаара айан-наан туораабыттара. Н. Лугинов
    [Аартык] тимир күөрт ыттарын кытта күн аҥаара охсуһан өлөртөөн кэбистэ. Д. Апросимов. Күн баҕалаах — тугу эмэ гынарга, оҥорорго олус баҕалаах. ☉ Гореть желанием что-л. совершить, осуществить
    Үөрэнэргэ күн баҕалаах киһи. — Новикова айылҕата музыкальнай, ырыаһыт буоларга күн баҕалаах этэ. «Кыым». Күн бүгүн — субу бүгүн. ☉ Сегодня же
    Ол тоҕо куоракка ыытабыт? Эн Спиридон кимҥин-туоххун биһиги күн бүгүн билиэхпит. С. Ефремов
    Бу табаарыс кэргэттэрин күн бүгүн көһөрөн илдьэргэ бирикээстээ. ОТК
    Мэтиин Петрович, соһуйума, миэхэ күн бүгүн биир табаһыт наада. А. Кривошапкин (тылб.). Күн бүгүнүгэр (билиҥҥэ) диэри (дылы) — онтон ыла билиҥҥи кэмҥэ диэри. ☉ Вплоть до сегодняшнего дня
    Онтон бэттэх, күн бүгүнүгэр диэри, олоҕум биирдэ да мин санаам хоту буолбатаҕа. Болот Боотур
    Кини итинтэн сиэттэрэн, Сүөдэри көрүөҕүттэн күн бүгүнүгэр диэри хайдах олорбутун эргитэ саныыр. Н. Якутскай
    Ол да иһин мин оҕом, Андрюшка, өлөрүн утуйарга холоон, күн бүгүнүгэр дылы муҥу көрө сырыттаҕа. Эрилик Эристиин. Күн бэҕэһээ — биир эрэ хонук анараа өттүгэр. ☉ Только вчера
    Кыыс кэрэ мөссүөнэ Нартаахап хараҕар күн бэҕэһээ көрбүт киһитин мөссүөнүнээҕэр ордук ырылхайдык, ордук чаҕылхайдык көстөр. Софр. Данилов
    Күн бэҕэһээ биһиги ыал холкуоспут сылгыһыта, биһиги сорохпут доҕоро, сорохпут уруута киһи Афанасий Степанов Социалистическай Үлэ Геройун аатын сүктэ. Амма Аччыгыйа
    Күн бэҕэһээ көрүстэр даҕаны улаханнык ахтан эрэрэ. Н. Якутскай. Күн ванната — күн уотугар сыраллан эмтэнии. ☉ Солнечная ванна
    Күн ваннатын ылыы алта уон — аҕыс уон мүнүүтэттэн ордук буолуо суохтаах. ГЕВ ТБГ
    Күн дьоно көр дьон. Сир ийэ хатын …… Айыы дьонун атаарҕаан, Күн дьонун көмүскээн, Икки төгүл иҥиэттэн, Икки төгүл түллэн, Мөхсөн мөҥүөннээн [уотунан уһуутаата]. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Эттэрэ-хааннара илдьирийэн эмсэҕэлээн бараннар, күн дьонун көмүскэлинэн босхоломмут тапталлаах уруу-хаан дьон курдуктар. Амма Аччыгыйа
    Биирдэрэ — төлөннөөх сүрэхтээх Аатырбыт ырыаһыт, Күн дьонун көҥүлүн көмүскээн, Бу сиргэ кыргыспыт. С. Данилов. Күн киириитэ — киэһэ буолуута. ☉ К заходу солнца
    Үс хонон баран күн киириитэ, оҕонньор иннигэркэннигэр икки буур тайаҕы сүгэн адаарытан аҕалан, тэлгэһэтигэр түһэрэр. Саха фольк. Күн киириитэ ол хайаҕа тиийиэҕэ. Амма Аччыгыйа
    Таһырдьа — Саас. Күн киириитэ Тоҥ чалбахха Толбон түспүт. С. Данилов. Күн күбэй ийэ үрд. — сүдү ытыктабыллаах, дьоһунхаан ийэ. ☉ Достопочтенная мать
    Аһыныылаах санаалаах Аар-тойон аҕаттан айыллан, Көмүскэстээх сүрэхтээх Күн күбэй ийэттэн иитиллэн, Ийэ сиргэ Иинэҕэстэри эргийэргэ, Биһиги дьолбут иһин Эн төрөөбүт эбиккин! С. Зверев
    Сибилигин аҕай Марусяны күн күбэй ийэтэ сүүһүттэн сыллаан, маҥан былаатынан далбаатыы хаалбыта. Т. Халыев
    Мин Николайдаах ийэлэрин оччолорго саҥа көрбүтүм. Кини дьиҥнээх күн күбэй ийэ этэ. «Кыым». Күн ортото — күн халлаан оройугар тиийиитэ, күнүс 12 чаас буолуута. ☉ Полдень
    Күн ортото илик, күн халлаан оройуттан күлүмнүү турар. А. Сыромятникова
    Күн ортотун саҕана дьонум: «Кыстык балаҕантан кыра балык туутун аҕала тарт», — диэбиттэрэ. Т. Сметанин
    Күн орто буолбутун тыллаан электростанция хаһыытаан дуораһыппыта, Лоҥкууда хоту сиһин куоһара дайбаан ааста. М. Доҕордуурап. Күн өлүүтэ (күлүгүрүүтэ) — күн ыйга хаххалатан көстүбэт буолуута. ☉ Затмение солнца
    1945 сыллаахха күн толору күлүгүрүүтэ буолбута. ЭМ КТК. Күн радиацията физ. — күн итиини таһаарыыта. ☉ Солнечная радиация
    Күн радиациятын сир ньууругар тиийэр кэриҥэ үгэс курдук бириэмэ единицатын устата 1 см2-га калорийынан бэриллэр. САИ ССРС ФГ. Күн сарсын — биир хонон тураат да. ☉ Завтра же
    Күн сарсын үлэ кэпсэтэ Сабардамнарга тэбинэргэ быһаарынна. Болот Боотур
    Күн сарсын хомпоруун хотой буолан мэҥэ халлаан сиксигин кыйа көтүөн сөп. С. Федотов
    Николай Петрович, хайаан даҕаны күн сарсын сыыс оту ыраастыыр культиваторда туруора тардыҥ. С. Ефремов. Күн сибэккитэ бот. — бөдөҥ тэнигир сэбирдэхтэрдээх, арыылаах сиэмэлээх астаах, биир сыллаах үрдүк үүнээйи. ☉ Подсолнечник
    Европаҕа күн сибэккитин бастаан киэргэл үүнээйи быһыытынан үүннэрэллэрэ. КВА Б. Күн сирэ (анна) — киһи аймах төрөөн-үөскээн олорор дойдута. ☉ Земля, белый свет
    Бу күн сиригэр биирдэ төрөөн-үөскээн ааһар эрэйдээх эбит. П. Ойуунускай
    Таас таҥалай, Тимир тиис, Уот куолай, Хаан дьабадьы, Кэдэрги сис, Кирдээх сирэй Киитилэр обургуну, Орто дойдуттан огдолутуохпут, Күн анныттан көтүтүөхпүт. Тоҥ Суорун
    Көҥүлү көрдөөн, күн аннын кэрийэ сылдьар, Күһэҥэй диэн ааттаахпын. Суорун Омоллоон. Күн систиэмэтэ астр. — күн уонна кинини тула эргийэр планеталартан турар халлаан эттиктэрин уопсай холбоһуга. ☉ Солнечная система. Күн судаар эргэр. — ыраахтааҕы. ☉ Государь, царь, правитель
    Туох аанньатыгар күн судаары утары туран, бүрүстүүбүнньүк буолан, бу дойдуга көскө кэлбит үһү. А. Софронов
    Миигин күн судаарым эрэ ытыктыыр буоллун да, атын туох да наадата суох. Н. Неустроев
    Күн судаар, улуу баһылык, эн үрдүк ааккар, үтүө сураххар, уруй-туску этэбин. П. Ойуунускай. Күн сырдыга — тулалыыр эйгэни киһи хараҕынан көрөн араарар гына сырдатар күн ыытар сардаҥалара. ☉ Солнечный свет, сияние солнца
    Өлүөм иннинэ күн сырдыгын көрөрүм буоллар, иккиһин төрөөн өлбүт курдук сананыам этэ. П. Ойуунускай
    Хараҥа суол төһөҕө даҕаны күн сырдыгар күөрэйиэх тустаах. Н. Неустроев
    «Өллүм быһыылаах, аан дойду, күн сырдыга, быралыйар бырастыы!» — диэтэ Болот. Н. Заболоцкай. Күн тахсыыта — сарсыарда күн саҕахтан быгыыта. ☉ Восход солнца
    Абаҕата күн тахсыыта бултуу барбытын көрөн, саҥаһыгар киирэр. Саха фольк. Сүүс миэтэрэ сиргэ уҥа-уҥа түүннээх-күн сыылан, сарсыарда күн тахсыыта сонуок саҕатын булбута. Суорун Омоллоон
    Сарсыарда күн тахсыыта. Егор Егорович уонна биир бандьыыт. Бандьыыт хааһах аттыгар турар. Ыраах саа тыаһа иһиллэр. С. Ефремов. Күн тура-тура — күнтэн күн ахсын. ☉ Каждый божий день, изо дня в день
    Ол да буоллар, эрэйдээхтэр Сүтэрбэттэр эрэли, Күн тура-тура, күүтэллэр Ордук күн-дьыл кэлэрин. Эллэй
    Күн туратура үлэттэн үлэҕэ уларыта сылдьаҕын. С. Ефремов. Күн туруута — күн үөһэ тахсан баран, күнүс биир тэҥ кэриэтэ таһымҥа турар кэмэ. ☉ Солнцестояние. Күн кыһыҥҥы туруута ахсынньы сүүрбэ биир-сүүрбэ икки күннэрэ, итинтэн ыла күн уһаан барар, күн сайыҥҥы туруута — бэс ыйын сүүрбэ биир-сүүрбэ икки күннэрэ, итинтэн ыла күн кылгаан барар. Күн улууһа көр айыы I. Ол эрээри айыы аймаҕын, күн улууһун үтүө өрөгөйдөөх аатын түһэн биэримэ. Саха фольк. Көр, бу биэбэккэйдээх оҕокколорум, өйдүөн истэн туруҥ эрэ! Бу Ньургун Боотур обургу, айыы аймахтарын, күн улуустарын быыһаатыҥ, бэрт улахан үөрүү-көтүү буолла. Ньургун Боотур. Былыргы кэмҥэ ким үҥүү, Өргөс — кылаан ылбытай? — Ол күн улууһун көмүскүү Ньургун Боотур турбута. Эллэй. Күн уоттаныыта — күн уота балайда сылытар буолуута. ☉ Солнце начинает сильно припекать, солнце в зените, полдень
    Сири кэрийээччилэр күн уоттаныыта Лампарай үрэҕэр, Хопто Хонооһойугар кэллилэр. Н. Босиков
    Бүөтүр күн лаппа уоттаныыта хайа дьураа хонноҕор баай лабаалаах баараҕай бэс анныгар хайыһарын тэлгээн сытта. Р. Кулаковскай
    Аҕам сарсыарда үлэтигэр бараары туран, күн уоттаныар дылы кулунчугу хотон иһигэр оҕолуурга этэр. В. Иванов. Күн уһаата — суукка сырдык кэмэ элбээтэ. ☉ День стал длиннее
    Кыһыны быһа кыскыырдаах тымныы киһинисүөһүнү кымньыылыыра уурайан, күн уһаан сылыйан, билигин бары холку, сымнаҕас баҕайытык сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
    Аны күн уһаата. «Кыһыл Кулаада» урукку кэнсэлээрийэтигэр симиэнэнэн үөрэниэхпит. М. Доҕордуурап. Күнү-түүнү билбэккэ — күнү-дьылы аахсыбакка. ☉ Не считаясь со временем (букв. не зная ни дня, ни ночи). Күн чаһыта — күн төһө үөһэ тахсыбытынан көрөн бириэмэни быһаарар оҥоһук. ☉ Солнечные часы
    Фалес саҕанааҕы Анаксимандр (б. э. иннинээҕи 610–546 сс. диэки) астрономическай тээбириннэри, күн чаһытын оҥорбута дииллэр. ДИМ
    Эркиннэргэ ахсаан ааҕар линиэйкэ, күн уонна кумах чаһылара, сурук суруллар дуоската ыйанан тураллар. АЕВ ОҮИ
    Күн ыраахтааҕы көр ыраахтааҕы. Атыыһыттар күн ыраахтааҕы куоратын таһыгар кэлэн тохтообуттар. Саха фольк. Хайаатар даҕаны, күн ыраахтааҕы эйигин ытыктаан, бачча сиргэ наҕараада ыытар буоллаҕа. Н. Неустроев
    Бассабыык оннооҕор күн ыраахтааҕыны хоппута, эн эрэйдээх диэн холоон инигин, олус киэбиримэ, үөҕүмэ, куттуоҥ суоҕа. Амма Аччыгыйа. Кыайыы күнэ — ыам ыйын тоҕус күнэ (1941–1945 сс. сэбиэскэй норуот Аҕа дойду улуу сэриитигэр кыайыытын бырааһынньыга). ☉ День Победы. Илин халлаан Истиэнэтин анныттан, Күлэнсалан, Күндээрийэн таҕыста — Күндү кыайыы күнэ. Күннүк Уурастыырап
    Кыайыы күнэ, кэллиҥ эн, Толоон аайы дьаарбай, көр. Тохтоон ааспыт сиргиттэн Дьолбут үүнэн көҕөрөр. П. Тулааһынап. Нэдиэлэ күнэ — нэдиэлэ сэттэ күнүттэн биирдэһэ. ☉ День недели. Нэдиэлэ бүтэһик күнүн көҥүллэттим. Өрөбүл күн — сынньанар, үлэҕэ барбат күн (үксүгэр субуота эбэтэр баскыһыанньа). ☉ Выходной день
    Өрөбүл күммүн тыаҕа атаардым. — Оҕолоор, биһиги өрөбүл күммүтүн бу Таас табаҕа тахсан атаарар буолуохпут. И. Гоголев. Полярнай күн — күн киирбэккэ эрэ суукка устатын тухары мэлдьи сырдатар кэмэ (уһук хоту эрэ буолар). ☉ Полярный день
    [Туундараҕа] кылгас сөрүүн сайын саҕаланар. Күн киирбэккэ, халлааҥҥа эргийэ сылдьар. Ол — полярнай күн. КЗА АҮө. Таҥара күнэ — христианскай итэҕэл бырааһынньыга (хол., Сэмэнэп, Ыспааһап, Ньукуолун, Ороһуоспа). ☉ Дни памяти православных святых. Ньукуолун — таҥара күнэ. Тиһэх күн — күн сириттэн арахсар, өлөр күн. ☉ Последний день жизни
    [Кириһээн] тиһэх күнэ кэлбитин санаан, даҥ курдук буолан хаалбыта. Д. Таас
    Лаврентий хас да хонно тиһэх күннэрэ кэлбитин таайбыта. Н. Габышев
    Бандьыыттар күрээн эрэллэр, ити аата өстөөх хотторон эрэрин, тиһэх күнэ чугаһаабытын биллэҕэ. С. Ефремов. Төрөөбүт күн — ким эмэ төрөөбүт күнэ, чыыһылата, ону тэҥэ ол күн сылын туолуутун бырааһынньыктааһын. ☉ День рождения. Туйаара бүгүн төрөөбүт күнэ. Төрөөбүт күҥҥэ сырыттыбыт. <Түөһүгэр үс> күннээх хара саһыл — түөһүгэр үрүҥ бэлиэлээх саамай талыы саһыл тириилээх. ☉ С солнцем, с белой отметиной на груди (о лисьей шкурке высшего сорта)
    Хаарга уурдахха, хаар үрдэ көҕөрүмтүйэн көстөр, түөһүгэр үс күннээх чох хара саһыл. Амма Аччыгыйа
    Тиийэн өҥөс гына көрөбүн: түөһүгэр үс күннээх хара саһыл тыыллан сытар. Болот Боотур
    Түөһүгэр үс күннээх, кырымахтаах хара саһыл барахсан түүтүн кылаана эргичиҥнэттэҕин аайы, соруйан ымсыырдыбыт курдук, күн уотугар араастаан толбоннуран көһүннэ. С. Никифоров. Күннээх хара саһыллаах Күндэ үрэх барахсан. Күннүк Уурастыырап. Үрүҥ (ойор) күн — норуот айымньытыгар, поэзияҕа туттуллар күнү хоһуйар уларыйбат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, употребляемый в народной поэзии, воспевающий солнце
    Үрүҥ күн сырдыгын хотоҥҥо барыыра, Үөҕүллүү-тэпсиллии кинини муҥнуура. П. Ойуунускай
    Үмүөрүспүт үөмэх былыт үөһэ устар Үрүҥ күнү күлүктээтэ. Күннүк Уурастыырап
    Сандаара ойор күнүм Санньылыйан киирэрин саҕа олорбут олоҕум Омнуо кылгас эбит. С. Зверев
    Уоттаах куйаас суоһунан Ойор күммүт сырайда. Эллэй. Үтүө күнүнэн — кими эмэ кытта дорооболоһуу, эҕэрдэлэһии. ☉ Добрый день (приветственное обращение к кому-л.)
    Үтүө күнүнэн, Иван Иванович! С. Ефремов
    «Аа, тойон учуутал, ытыктабыллаах Митрофан Гаврилович, үтүө күнүнэн», — диэбитигэр анарааҥҥыта эмиэ, билэр киһитэ турарын көрөн, утары сүүрэн кэлэн, илиитин биэрдэ. П. Филиппов
    тюрк. күн