куоппуйалаа диэнтэн дьаһ
туһ. Куоппуйалатан баран институттар учуонай сэкирэтээрдэригэр түҥэтиэхпит. Далан

прил. куоппуйалыыр; копировальная бумага куоппуйалыыр кумааҕы (куоппуйа түһэрэр кумааҕы).

несов. что 1. (снимать копию) хаттаа, төгүллээ, куоппуйалаа; 2. кого-что, перен. үтүгүн, үтүгүннэр; дети любят копировать взрослых оҕолор улахан дьону үтүктэллэрин таптыыллар.

куоппуйалаа диэнтэн атын
туһ. Үөһэ ахтыллыбыт үс айымньы урут бэчээттэммит уонна куоппуйаламмыт барыйааннарын көрдөххө, кэлин улахан уларытыылар, көннөрүүлэр оҥоһуллубуттара киһи хараҕар олус чуолкайдык быраҕыллар. «ХС»

гл
куоппуйалыыр, үтүгүннэрэн устар, түһэрэр кумааҕынан суруйар, ойуулуур

барыл ахс. аат. Алта эбэтэр сэттэ, ол чугаһынан. ☉ Шестьсемь или около того
Маппыайабыс бэйэтэ кыһын олороругар оҥорторбут сабыс-саҥа алта-сэттэ хостоох улахан хоруобуйалаах нуучча дьиэтэ турар. Бэс Дьарааһын
Син атын дьоҥҥо муҥа суох санатан, туспа буруо таһааран, алтасэттэ сыл ыал буолан олорбуттара. А. Софронов
[Сиэллээхэп] Алта-сэттэ аадырыска Ааҕа биирдии куоппуйалаата. Хатан-чаҕаан сэргэххэ Хаппыт сымаланан сургуустаата. С. Васильев

копир (куоппуйалыыр окоһук чааһа. Оноһуллуохтаах дэтээл тас быһыытын үтүгүннэрэн тимири, маһы кыһар инструмент (фреза) хаамыытын салайар аналлаах дэтээл.)

аптамаат (эниэргийэни, матырыйаалы уонна информацияны ыларга, биэрэргэ итиэннэ туһанарга бары дьайыылары (операции) киһи быһаччы кыттыыта суох, бэриллибит сорудах (программа) быһыытынан, бэйэтэ толорор оҥоһук. Чочуйар, сыбааркалыыр, куоппуйалыыр уо. д. а. араас аналлаах аптамааттар бааллар.)

галогеннаах лаампа (кытарар (сырдатар) а. э. умайар сабын уһун үйэлиир галоген (үксүн иод уонна бром) эбииликтээх инертнэй гааһынан толоруллубут, турба курдук тас быһыылаах, электрическэй таас лаампа. Г. л-нан киэҥ дьиэни-уоту сырдаталлар, араас куоппуйалыыр, тыктарар аппарааттар-га туһаналлар.)

туохт.
1. Кэтэ, сүгэ биитэр иилинэ сылдьаргын бэйэҕиттэн арааран ыл (хол., таҥаскын). ☉ Снимать с себя что-л. (напр., одежду)
Сотору уу чаккырас гына тириттэ, үтүлүгүн уһулла, бэргэһэтин сэгэччи аста. Болот Боотур
Хайыһардарын устан балаҕаҥҥа өйөннөрдө. Амма Аччыгыйа
Мэркиттэр бэриммиттэрин бэлиэтигэр, былыргыттан олохсуйбут үгэс быһыытынан бэргэһэлэрин, курдарын кытары сааларын-сэптэрин, куйахтарын устан ууран биэрбиттэр. Н. Лугинов
Учууталбыт үрүсээгин уһулла, таҥаһын сыгынньахтанна. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ иһигэр баары хостоон эбэтэр ханна эмэ иилиллэн, кэтэрдиллэн турары арааран, тууран ыл. ☉ Отделять что-л., укреплённое где-л. или находящееся внутри, сверху, на поверхности чего-л., снимать
Икки ботуруону буулдьаларын уһулан ылан, тиэрмэһин бүөлээн баран кэлбит. Т. Сметанин
Вася торуоһун тиэрбэстэн уһулан, куормаҕа тиийдэ. Н. Габышев
Уол чаанньыгар чэй бырахта, онтон чыппанан өрө тутан туран, өссө оллоонтон уһулан кутаа кытыытыгар туруорда. Е. Неймохов
Киэбиттэн устан ылан ойоҕос туоһу били бэлиэтэммит сурааһыҥҥа сөп түбэһиннэрэ хардары тутан, үөһэ-аллара өттүлэриттэн туттарыллар. ГПП ТО
3. Ким, туох эмэ саҥатын, хамсаныытын, көстүүтүн туохха эмэ түһэр, түһэрэн ыл (хол., видеокамераҕа, магнитофоҥҥа, фотоаппаракка). ☉ Делать фото- или видеоизображение, снимать на фото- или видеокамеру, магнитофон
Кини икки мэтээлбин кэтэрдэн олорон хаартыскаҕа устубута. Эрилик Эристиин
Ыанньыксыттарга анаан этиитин магнитофоҥҥа устубуппутун иһитиннэрбиппит. И. Артамонов
Уолбун киинэҕэ уста хааллылар. Лоһуура
«Москва иһин охсуһуу» киинэни устааччылар сөҕүмэр үлэни ыыттылар. «Кыым»
4. Тугу эмэ (хол., суругу-бичиги, ойууну) туохха эмэ (хол., кумааҕыга, холустаҕа) илиигинэн суруйан, ойуулаан, куоппуйалаан таһаар. ☉ Переписывать, копировать что-л. (напр., письмо, рисунок)
Миша биир түүн, урут ситэ суруйбатах кэниспиэгин устан баран, сарсыарданан утуйда. Н. Лугинов
Ол куоппуйалаан устубут кумааҕыларын туоһу быһыытынан ууран биэрбит. П. Филиппов
Устар кэмигэр оҕо таба суруллубут тыллары көрөр, ырытар уонна өйдөөн хаалар. АВМ ҮКТТҮө
Айаннаан иһэн сирбин хаартаҕа уһула-уһула оргууй аҕай барар буоламмын, этэрээт миигин ситэн ылан иннибэр түһэрэ. В. Арсеньев (тылб.)
5. көсп. Туох эмэ эппиэтинэстэн (хол., дуоһунаскыттан) босхолоо, уурат. ☉ Освободить кого-л. от чего-л., заставить кого-л. покинуть место, снять (напр., с должности)
Ыраахтааҕыны устубуттар, өрөбөлүүссүйэ буолбут, көҥүл кэлбит. Н. Якутскай
«Дириэктэрдэрин устубуттар үһү», — диэн сурах бөһүөлэги тилийэ көппүтэ. «Чолбон»
Хабырыыс салайар салаатын пуостан устар, сынньатар, солбуйар кэмэ кэлэр. «ХС»
△ Үлэлиир, үөрэнэр миэстэтэ суох хааллар. ☉ Уволить (с работы, учёбы)
Сибиэтэ дьүөгэтин кытта кэпсэтэн баран, санаата улаханнык оонньоото, Андрейы үөрэҕиттэн устубуттар. А. Николаев
Кэргэнэ үлэтиттэн кэлэн Сэмэҥҥэ кэпсээбит: «Саҥа начаалынньыкпыт дьон бөҕөнү үлэлэриттэн устан эрэр». КФА СБ
6. көсп. Тугу эмэ бэйэҥ туһаҕар ыл, былдьаа. ☉ Отбирать, отнимать что-л. у кого-л.
Баайдар хос хоҥуллайдарыгар баар сүүһүнэн күрүө сири устан ылыахха. М. Доҕордуурап
Ыскылаат сэбиэдиссэйэ Дайбыырап үс сылга барыта уон түөрт тыһыынчаттан тахса солкуобайы устубута билиннэ. М. Попов
7. көсп., саҥа т., кэпс. Бааҥҥа уурулла сытар биитэр карточкаҕа баар харчыны ыл. ☉ Снять деньги с карточки или со счёта в банке. Бааҥҥа баран харчы уһулла
♦ Иэнин тириитин сүл (<үстэ> уһул) көр иэн I
Дьэ, сымыйаны эппитиҥ тахсыа да, иэниҥ тириитин үстэ устуом, ону искэр санаа. Эрилик Эристиин
[Балбаара:] Кини дьөксө эр сириилээх буолуо үһү, бэйи, тохтоо, иэниҥ тириитин ырбаахы курдук устан кэбиһиэм. «Чолбон». Торбос соҥҥун уһул эргэр. — олоҕуҥ уруккутуттан лаппа тубус, уруккугунааҕар кыаҕыр. ☉ Улучшить благосостояние
Бу ааспыт сүүрбэ сыл устатыгар хайдах курдук кэрэ, остуоруйа олоҕун олордубутуй — торбос соммутун устан, торҕонон-солконон таҥынныбыт, араас аһы чалбалаатыбыт. Суорун Омоллоон
Көнө бэйэбит нүксүйүөхпүтүгэр диэри таҥнары бүгүйэхтээбиппит да, торбос соммутун устубатахпыт. «ХС»
ср. др.-тюрк. сучул ‘стягивать одежду; сдирать шкуру (животных)’, п.-монг. суҕул ‘вытащить, извлечь’