1) нужда, потребность, надобность; кыһалҕа кыһыл кымньыылаах йогов, у нужды красный кнут; 2) забота.

сындыыс диэн курдук
Кындыс уота кымньыылаах. ПЭК СЯЯ
Көй чаҕаан күөдүйдэ, ала кындыс сатыылаата, сүмэ хаан сүүдүйдэ. ХИА КОВО

1. конь, лошадь; үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах посл. доброму коню достаточно одного удара плётью, у хорошего человека одно (неизменное) слово; эттээх ат эрэмньилээх йогов, откормленный конь надёжен; 2. кастрированный, холощёный; ат оҕус вол; ат оҕуһу уоһахтаабыкка дылы погов. всё равно, что от вола ожидать молозива # ат буол = см. аттаа = 112; кус быһый , ат бөҕө сильный, ловкий.

сыһ. Биир тэҥ тэтимнээхтик, улаханнык битийэн. ☉ Издавая отрывистые глухие звуки «битирбитир»
Даайа сирэйэ иэдэстиин-кулгаахтыын итийбэхтээн кэлбитэ, сүрэҕэ хайдах эрэ олус күүскэ, битиргэччи тэппитэ. С. Никифоров
[Ат сүүрүүтүгэр] куоппут уол кыайбытын биллэрэн, саба охсуллубут флажок аттынан битиргэччи ойутан иһэн, кымньыылаах илиитин өрө уунан хонойдо. П. Аввакумов
Оппоос сүрэҕэ битиргэччи тэбиэлээтэ. В. Тарабукин

даҕ. Биир тэҥ быһыттаҕас, кыһырҕаан иһиллэр тыастаах. ☉ Равномерно-прерывистый, звонкий; резкий, хлесткий, с присвистом (о звуке)
Кырбаһар тыастара …… Кытарбыт тимир Кыстыгын тыаһын курдук Кыһырҕас тыас буолла. Тоҥ Суорун
Кыра эбэттэн биэс биэрэстэлээх сиргэ кыһыылаах тыллаах, кыһырҕас кымньыылаах Кыаһаан Уйбаан атын кытта Чурапчыга тэҥҥэ кэллэ. Ф. Софронов

туохт.
1. Талах үүнэн таҕыс (уруккута талаҕа суох сиргэ). ☉ Обрасти тальником. Бу хонуу талахтаммыт. Ходуһабыт талахтаммыт
2. Талах кымньыылаах буол, чыпчаххайдан. ☉ Брать в руки прут, прутик с угрозой наказания кого-л. за что-л. «Түс, иэҥҥин хастыам!» — Кыыһырбыта буолар эбэтэ, Кырдьыга сиэнин, Талахтаннар да, биирдэ эмэтэ, Таһыйбатах бэйэтэ. Эрчимэн

1. быалаа диэнтэн бэй. туһ. [Филипп:] Чэ, оҕолоор. Турумаҥ, ылыҥ өтүүнү бэлэмнээҥ. Урут субу курдук өтүүнэн быаланан Киирик хаста да түһэ сылдьыбыт сирэ. С. Ефремов
   Сэргэһэ сэттэ сааһын туолбут, Тыһы кычытар кыылым Кымньыылаах тараһатын тириитэ Саары чиккэ быаламмыт. Саха нар. ыр. II
2. көсп. Быанан ыйанан өл, моҥун. ☉ Повеситься. Омоҕой Баай мааны кыыһа аҕаһыгар күнүүлээн, Эллэй Боотуру ойох ылбата диэн тахсан сүтэн хаалбыт. Ону, сэрэйэн, быаланан өлбүтэ буолуо дииллэрэ үһү. Саха фольк.

сыһ. Даллаччы соҕус туттан, намыыннык, биир кэминэн (дайбаан хаамп — саха дьахталлара хаамалларыгар дайбыыр быһыыларын этэргэ). ☉ Плавно, свободно, слегка разведя руки в стороны (идти, ходить — о походке женщин)
Уҥа илиитин тарбахтарын быыһынан үс сүүмэх үрүҥ кылы кыбытан тайаарыччы далбаатыы сылдьан, Дыгый ыстаапка кыыран күөгэйдэ. Амма Аччыгыйа
Уҥа илиитин күөрэччи тутта, …… аҥаар илиитин тайаарыччы соҕус дайбаан, дьиэтин диэки үргүүк табалыы чэпчэкитик туттан сүүрэ турда. Р. Баҕатаайыскай
Эмээхсин кымньыылаах илиитинэн тайаарыччы дайбаан, ынаҕын кэнниттэн батыһан истэ. А. Фёдоров

<ДАҔАНЫ> көр өстүбэһи даҕаны (өстүбэһи да, өстүбэс даҕаны)
Үстүбэһи, олунньу сүүрбэ күнүгэр икки улуус быыһыгар аттарбытын илдьэн, сирэй-харах көрүһүннэрэбит уонна улуустар биэстии акка сакалаат тутуһуох тустаахпыт. И. Федосеев
[Настаа Дабыыкка:] Үстүбэһи, Сымнаҕас Даарыйа туус үлэһитэ этэ дуу. У. Нуолур
[Тойон Ньургун:] — Үстүбэһи даҕаны, Өйдөөн кэллим ээ, Эриэн таба аттаах, Эриэн талах кымньыылаах Эҥин дьикти соҕус киһи Доҕор-атас буолан, Дуолан абааһы уолун Дьуоҕуласпыта баара. ТТИГ КХКК

даҕ., көсп. Туох эмэ (үксүгэр, куһаҕан) буоларыгар төрүөт, сылтах буолар. ☉ Служащий причиной чего-л., поводом для чего-л. (преимущественно дурного)
Мин, Арастаал үлүгэр быалаах, Үүнүүлээх оту үллэччи тиэйэн, Өлүүгэ түстүм... Эллэй
[Дьаамнаах:] Михаиллаах Тоҕо төннүбэтэхтэрэ буолла, өлөр быалаах буоллахтара. С. Ефремов
◊ Быалаах кинигэ эргэр. — улахан суолталаах испииһэги суруйар сурунаал (быанан тиһэ анньан баран сургуустаммыт лиистэрдээх). ☉ Штрафной журнал
Таҥара дьиэтигэр быалаах кинигэҕэ астарарга тээтэҕэ уон биэс буут дьаарыссаны бэриллэр. Эрилик Эристиин. Быалаах кэрэмэс — орохтоох систээх кэрэмэс саһыл. ☉ Сиводушка (помесь черно-бурой и рыжей лисицы) с поводом (полосою) на спине
Кыһыл саһыл кыалыктаах, хара саһыл хаппардаах, Быалаах кэрэмэс кымньыылаах Ойдоох буурай оонньуулаах Баай Барыылаах Тойон эһэм! Өксөкүлээх Өлөксөй