сущ
кырыыппа

туохт., поэт. Дуорааннаахтык, иэйиилээхтик эт-тыын эбэтэр иэйиилээхтик дуорайан тыаһаа (хол., муусука инструменын этэргэ). ☉ Говорить, вещать проникновенно; звучать звонко, протяжно (напр., о музыкальном инструменте). Үрүҥ Уолан обургу Күлүм аллайан, Күлэ былаастаан, Абаран эрэр Абытай-халахай Адьарай кыыһыгар …… Саҥа саҥаран Саймаһыппытынан бардаҕа… П. Ойуунускай
[Кырыыппа] Нуучча модун ырыатыныы Дуораһыта доллоһутта, Сааскы долгун тыаһыныы Сайдамнык саймаһытта. М. Хара

аат. Кымыс иһэргэ аналлаах саха иһитэ: үксүгэр мастан быһан оҥоһуллар, ортотунан култаҕар быһыылаах, араас кээмэйдээх, биир эбэтэр үс атахтаах, араас оһуордаах буолар. ☉ Якутская национальная посуда: украшенный резными узорами деревянный кубок на одной или трёх ножках для питья кумыса, который можеть иметь различные размеры, чорон
Улахан тойотторго анаан, үтэһэлэргэ эт үөлбүттэр, чорооннорго арыылаах кымыс тарпыттар. Күннүк Уурастыырап
Хотун дьахтар ытарҕата илибирии-илибирии дьоҕус чорооҥҥо кымыс аҕалан уунна. И. Гоголев. Учуонай А.П. Окладников суруйарынан, чороон аан дойду норуоттарыгар хайаларыгар да суох, сахаларга эрэ баар иһит. «Саха с.»
◊ Дьорохой чороон — синньигэс, кыра чороон. ☉ Небольшой, узкий чорон
Аттыгар — быдараак, бэлкэй, дьорохой чорооннору уураллар. К. Уткин. Сиэллээх чороон — сылгы сиэлинэн киэргэтиллибит чороон. ☉ Деревянный чорон, украшенный по кругу пучками конского волоса
Аллаах аппыт барахсан — Арыылардаах кымыһын Бастыҥ сиэллээх чорооҥҥо Адьырыччы кутаммыт Айах тутан тураммыт — Уруйайхал этиэҕиҥ! Күннүк Уурастыырап
[Кулун Куллустууру] Тоҕус бухатыыр көтөҕөр Томторҕолоох сиэллээх чороонунан Туспа айах туппуттар. ТТИГ КХКК. Тойон чороон — мааны, улахан чороон. ☉ Чорон большого размера, предназначенный для почётных гостей
Нүһэр Дархан уонна Сынаҕы Баай сэргэстэһэн олорон сиэллээх тойон чорооннортон кымыс иһэллэр. И. Гоголев
Чороон айах көр айах II. Чороон айах чуоҕуйда, Кэриэн айах кэккэлээтэ …… Эҕэрдэлээх ыһыах диэн буолла! Саха нар. ыр. II
Чороон айах, кэриэн ымыйа, таҥалайдаах ыаҕас …… олус мындыр, уустук оҥоһуулаах, үтүө иһиттэр баар этилэр. Күннүк Уурастыырап
[Маһарах] сиэнэ дьаарбайа кэлбитигэр үөрэн-көтөн, сиэллээх улахан чороон айахха тобус-толору арыылаах кымыһы бэйэтинэн көтөҕөн аҕалан, айах туппут. Эрилик Эристиин. Чороон кырыып- па — көҥдөйө бэс мастан оҥоһуллубут, тас быһыытынан чорооҥҥо майгынныыр кырыымпа. ☉ Якутский национальный смычковый инструмент, сделанный из сосны и по форме напоминающий чорон
Чороон кырыыппа тарбаҕынан баттанан оонньонор. ЧАИ СБМИ
Тарбаҕынан оонньонооччуларга чороон кырыыппа уонна таҥсыр киирэллэр. «ХС». Чороон от — хараҥа күөх сибэккилэрдээх, уһун синньигэс сэбирдэхтэрдээх үрдүк сирдэргэ, томторго үүнэр эмтээх от. ☉ Горечавка крупнолистная (название растения)
Күөх курустаал чааскыны Чороон оттор ууннулар. Баал Хабырыыс
Тиэргэммит иһэ, сайылыкпыт хонуута …… алтан отунан, күөх, кыһыл тимэх курдук сибэккилэринэн, чороон отторунан, таҥара кийииттэринэн симэммит ахан буолаллар. «ХС»
ср. алт., кирг. чара ‘большая чаша’

аат. Миискэ курдук дьоҕус мас иһит. ☉ Деревянная долбленая чаша средней величины
Хаҥас долбуурга кытыйалар туралларын биирбиир ылаттаан көрүтэлээтэ. Амма Аччыгыйа
Настаа эмээхсин кытыйаҕа арыылаах саламаат кутан аҕалла. Күннүк Уурастыырап
Маайа кыра мас кытыйаҕа күөрчэх ытыйда, лэппиэскэтин аҕалла. Эрилик Эристиин
♦ Кытыйа кытыйатын кытта кырбаһар, хамыйах хамыйаҕын кытта хабырыһар — кыра (киһи, атын да тыыннаах харамай) кыраны, тэҥнээҕин кытта киирсэр, мөккүһэр, күрэхтэһэр. ☉ Мелюзга соперничает с мелюзгой, найдя себе равного в споре (букв. миска дерется с миской, ложка трется о ложку). Кытыйа кыырда, хамыйах хардааччыта, мэһэмээн мэкчиргэтэ эргэр. — сүрэҕэ суох, аска эрэ хамаҕа. ☉ Ленивый обжора (букв. ястреб до чашек, сокол до ложек, сова турсуков). Кытыйанан-хамыйаҕынан кырбаһан үөскээбит — оҕо эрдэхтэн бииргэ булкуһан үөскээбит. ☉ Расти, вырасти вместе (с детства). Амма Аччыгыйа — мин өр сылларга, били этэргэ дылы, кытыйанан-хамыйаҕынан кырбаһан, ыкса-чугастык сыһыаннаспыт саамай истиҥ доҕорум. «ХС». Кытыйанан-хамыйаҕынан кырбаһа олорор — тугу да гыммакка, оҕонудьахтары кытта булкуһан тахсар. ☉ Бездельничает в обществе женщин и детей (о мужчине). Кытыйата туолла — тулууруттан таҕыста, тулуйбат буолла. ☉ соотв. терпение его лопнуло, чаша его терпения переполнилась
— Эҥин буолан, бары-барыта, эн баҕас… Киэҥ көҕүс дьэ кыараҕастыйда, кытыйа дьэ туолла. — Хайдах!.. — Дьөгүөрдээн сыарҕалаах мас төбөтүттэн өрө көтөхтө да, киһилэри-мастары тоҥуу хаарга биирдэ туора илгэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа. Кытыйа-хамыйах кырбаһыы — дьиэ иһинээҕи кыыһырсыы, иирсээн, киҥирхаҥыр саҥарсыы. ☉ Семейная ссора, размолвка, семейные дрязги
Дьиэ иһинээҕи кытыйа-хамыйах кырбаһыыта эмиэ баара. Арыт эдэр ыанньыксыттар үлэлэриттэн кыыһыран киирэллэрэ, этиһэллэрэ. И. Данилов
— Оттон эмиэ этиһэргэ-буруустаһарга дылыгыт дии? — Алаана дьүөгэтин диэки имнэннэ. — Ол кытыйа-хамыйах кырбаһыыта! «ХС». Кытыйа-хамыйах салас — туохтан эмэ кыра соҕустук тиис, туһан. ☉ Иметь свою (незначительную) долю в чем-л.; перепадать кому-л. от чьих-л. благ
Миитэрэй оҕонньортон кытыйа-хамыйах саласпатаҕа буоллар, Баанча син сир өтүө суох, ити баккыта суох батараактартан соччо ордуо суох этэ. Софр. Данилов
Бу кыра үөрэхтээх буолан баайдарга ону-маны эридьиэстээн, кытыйа-хамыйах саласпыт киһи. Н. Заболоцкай
Оҥоруулаах үлэнэн быһаччы дьарыктаммат эрээри кытыйа-хамыйах салаһар …… төһөлөөх тэрилтэлэр, министиэристибэлэр, биэдэмистибэлэр …… бааллара буолуой? «Кыым»
◊ Алтаннаах кытыйа — алтан кытыылаах кытыйа. ☉ Деревянная чаша с медным ободком
Арыы саламаат астаах Алтаннардаах кытыйалар …… Чуоҕуһаннар тураллар. И. Эртюков. Кытыйа кырыыппа аат., муус. — тус-туһунан үрдүктээх икки эбэтэр үс кыллаах, уһун моойдоох, тирии эбэтэр мас сирэйдээх музыкальнай инструмент. ☉ Якутский национальный музыкальный инструмент: струнный щипковый, с круглым корпусом, с двумя или тремя струнами, настроенными на разную высоту. Чаркааскайдаах кытыйа — аллараа кытыытынан булуук суолун курдук туруору дьураа ойуулардаах мас кытыйа. ☉ Деревянная чаша, украшенная боковыми узорами в виде вертикальных бороздок.
ср. др.-тюрк. хатыҥ ‘сосуд’