I
туохт.
1. Тугу эмэ тугунан эмэ ыга кыһарыйан сууралаа, кикирий (хол., ыраастаары, кылбатаары, быһаары, тоҥмуту ириэрээри). ☉ Тереть, протирать (очищая, растирая, натирая)
[Күөрэгэй] кэриэрбит манньыаттарын ыраастыы, хоруонан аала олордо. Т. Сметанин
Уонча хонугу быһа кикирийэн, кыаһытын быһа аалара чугаһаата. Н. Павлов. Тоҥмут киһини хаарынан аалан иһэлийбит этин ириэрбиттэр уонна саһыарбыттар. И. Бочкарев
△ Хамнаатахха ыарытыннар, тириини дьуккурут (кыараҕас, хоччоххой ыга тутар таҥас туһунан). ☉ Раздражать, причинять боль трением; натирать. Сонум хоннохпунан аалар
□ Бу икки ардыгар саппыкым атахпын аалан киирэн барда. Суорун Омоллоон
Биир түүн сулар быата кэтэҕиттэн сулбуруйан түһэн, хоччоххой кырыыта Зорок [ат аата] харахтарын аалбыт. Н. Якутскай
Кини [Зоя] моонньун аалар хаптаһын быатын саҕатын диэки тардан биэрдэ. Н. Габышев
△ Киһиэхэ туспа эттик түбэһиититтэн эбэтэр оннук баарын курдук мэһэйдэт, ыарыт. ☉ Ощущать боль, чувство трения (при попадании в организм инородного тела или в других подобных случаях)
«Абырааҥ, быыһааҥ, атастаар, Харахпар сыыс аалар», — Оҕолор эһэ хараҕын Уунан сууйдулар. Т. Сметанин
[Өлөксөй] төбөтө ыаҕастаах уу курдук дьалкыҥнас. Халтаһаларын иһигэр мас хатыыта киирбитин курдук аалар. П. Аввакумов
2. Биилээх, уһуктаах сэптэри игиинэн, бурууһунан кикирийэн сытыылаа. ☉ Точить напильником, бруском режущие и колющие орудия
Улахан уол Унаар Уйбаан Игии быһаҕаһынан Эрбии тииһин аалан Ирэ-хоро олорор. С. Васильев
Киил маһы суорарга, Мин сүгэ охсобун, Кылааннаах биилээммин Кыыкырдыы аалабын. А. Бэрияк
3. Чочуйан, игиилээн нарылаан тугу эмэни оҥорон таһаар (хол., тимиртэн, көмүстэн киэргэли, симэҕи). ☉ Изготовлять какое-л. изделие путем точения, пиления (напр., из железа, серебра)
Өрөгөйдөөх үрдүк үйэ Өйүн күүһүнэн оҥоһуллубут, Алҕаһаабат аптамааттар Аалан чаҥыйбыттара. П. Ойуунускай
Тиэртэрэ эйиэхэ бэлэҕи — Ытарҕаны, биһилэҕи. Маны ханнык көмүс ууһа Куппута, аалбыта буолуой? Баал Хабырыыс
4. көсп. Ааспакка куруук ыарый, куруук эрэйдээ (дьарҕа ыарыы туһунан). ☉ Постоянно болеть, ныть (о застарелой хронической болезни)
Сороҕу кырдьыы аас хаара Таҥхаччы баттаан сорсуйдаҕа, Сороҕу сэрии чэр бааһа Бүтэйдии аалан буорайдаҕа. «ХС»
Куһаҕан майгы син биир биллибэтинэн аалар дьарҕа ыарыы кэриэтэ. Амма Аччыгыйа
Сүрэҕим күтүр түүннэри-күнүстэри аалар, киниттэн сынньана түһэр диэн мэлигир. М. Шолохов (тылб.)
5. көсп. Ааспакка-арахпакка ыар санаа эргимтэтэ буолан эрэйдээ (хол., ыар сүтүк, аһыы). ☉ Быть причиной постоянного страдания (о каких-л. тяжелых думах, угрызениях совести, горе, печали)
Эн дууһаҕын арыт аалыа Биллибэт сүтүк аһыыта. С. Данилов
Амньыратан миигин аалла Ахтар сүрэх ыарыыта. Күннүк Уурастыырап
Сэмэн оҕонньор үөһэ тыынна. Дууһаҕа дьуоҕарбыт ыар санаа аалар, баттыыр, ыалдьар. Н. Лугинов
Хорсун сүрэххэр аһыы кутурҕан Хорҕойо сылдьан ааларын кыайдыҥ. И. Егоров
6. көсп., кэпс. Арахпакка куруук сэмэлээ, саҥар. ☉ Надоедливо, неотступно приставать с упреками, порицаниями, пилить языком
Ээ, чэ, доҕор, үөрэтимэ. Киһини батыһа сылдьан аалан хааллаххыный? П. Аввакумов
Мин аармыйаттан кэлэн үлэлиэхпиттэн ыла быһа миигин аалаҕын. «ХС»
Аана эмээхсин көмөлөһүөн кэриэтин, хата, тылын кыһыытын киниэхэ аалан тахсар. М. Доҕордуурап
7. көсп., кэпс. Олус бытааннык, оргууй аҕай, сэрэммиттии тугу эрэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л. очень медленно, осторожно
Чэ-чэ, тарпахтаан ис! Тугу аала олороҕун. Эрилик Эристиин
[Чалаар Байбал] сыкыҥнаан хаамар, аалан саҥарар үгэстэннэ. Н. Босиков
♦ Хараҕы аалар — куруук абааһы көрүллэр, туора көрүллэр; киһи көрө (истэ) кыйаханар. ☉ Вызывающий постоянную неприязнь, раздражение, досаду
Өндөрөй оҕонньор, дьон харахтарын аалыан бэркиһээн, эмиэ биэс уон сүүһү суруйтарда. П. Ойуунускай
[Уйбаан:] Эһигини мэһэйдээбит, хараххытын аалбыт, ойуун да, абааһы да кыайан сиэбэтэх киһигитин, Маайаны, суох гынным! А. Софронов
II
аат.
1. Бэрэбинэлэри холбуу баайан уһаарарга эбэтэр дүлүҥнэри холбоон уунан сылдьарга аналлаах оҥоһук. ☉ Связанные вместе бревна, предназначенные для сплава леса или кратковременных перевозок, плот. Аалы уһаар
□ Ааттаспыт аалы көтөҕөр (өс хоһ.)
Аал кэлгинэн, көтүллүбэтин диэн Көпсө талаҕынан күөпчэрдээн [оҥордум]. С. Зверев
Сарсыарда көлүйэни чинчийиигэ киирдибит. Аал оҥостон ортотугар киирэн дириҥин кэмнээтибит. И. Данилов
2. Тыыттан, оҥочоттон ураты уунан сылдьарга аналлаах уу сэбэ (үксүгэр борохуот, хараабыл). ☉ Любое плавающее судно больше небольшой лодки. Борохуот аал
□ Муора мууһа уулла охсорун кэтэһэн, ол ааллар тэһийбэтэхтик «буус-буус» тыына тураллар. Эллэй
Ыраас сааскы салгын хоту Уу ааллара аттаналлар. С. Руфов
Сордоҥ балык курдук Сор суол ойоҕостоох Умсар ааллар Умсан сундулустулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
3. поэт. Салгынынан сылдьар, куосумаска көтөр сэптэр (сөмөлүөт, аракыата уо. д. а.). ☉ Воздухоплавательный, космический аппарат (самолет, ракета и др.)
Хабараан салгыны Хайа анньан, Хамсаан-имсээн, Хайҕаллаах аалым Халыарыйан истэ. Саха нар. ыр. III
Модун мохсоҕол аал көтөн күүгүнэтэн кэлэн, Внуково аэропорт дьогдьойор саалыгар дугунна. С. Тарасов
Бэл бүгүн тойон ыҥырыа Куосумас аалынан куйаарда. С. Данилов
Сири титирэтэр Аалларбыт көппүт ааттаах ыйа [атырдьах ыйа]. Бу ыйга көтүөхтэрэ ээ, бука, Ыйга тиийэр чаҕылҕан ааллар, Оо, онно дьэ, оччотооҕу саха, Ол аалларга көтөрө буоллар! И. Эртюков
♦ Аал аҕалбытын курдук эргэр. — туох эмэ олус өлгөмнүк эмискэ баар буолуутун сөҕөн этии (былыр уунан суудуналар табаары аҕалыылара олус өлгөм курдук көстөрө). ☉ Будто доставило судно (о чем-л. в большом количестве, внезапно появляющемся — в старину редкие суда доставляли товары в Якутск в изобилии)
Бүгүн бөһүөлэккэ бырааһынньык буолар, бааргын барытын аҕал, аҕыйах хамса табах быстыҥа атыылаан, аал аҕалбытын курдук, аһы-үөлү дэлэтиэм. Болот Боотур. Аалын баһа хоҥнон биэрбэт — бытаарар, тардыллар, барарыгар онтоманта бүтэн биэрбэт. ☉ Медлит, мешкает (букв. нос его судна (никак) не стронется)
Месткоммут сорох чилиэннэрэ өссө да суохтар дуу? Туох аалларын баһа хоҥнон биэрбэт дьонуй? У. Нуолур
Оҕонньор дьиэлээх онуоха [эмээхсинэ мөхпүтүгэр], аалын баһа дьэ хоҥнон, күрдьэхтэнэн таймаланан дьиэ үрдүгэр бу тахсан турдаҕа [хаары түһэрээри]. «ХС». Сүппүт аал үбүгэр киирдэ эргэр. — чэпчэкитик көстүбүт баайы харыстаабакка ыһар-тоҕор, хорҕомнуур. ☉ Мотает, разбрасывает даром (или легко) доставшееся богатство (букв. он вошел в богатство потерявшегося (бесхозного) судна).
◊ Аал маһа — суон, уһун, көбүскөнө бэрэбинэ. ☉ Толстое длинное прямое бревно (напр., для строительства судов, зданий, электрических, телеграфных столбов). Аал оҥоһуута (табаара, таҥаһа) эргэр. — кэлии табаар, баабырыка, собуот оҥоһуута (үксүгэр табаар, сатаҕай таҥас). ☉ Привозной, заводской, фабричный (о товаре, ткани)
Миитэрэй оҕонньор бэйэтэ даҕаны: «Уолум Түмэппий», — дии-дии маанылыыра, айаннаатаҕын аайы аал таҥаһын аҕалан биэрэрэ бэрт буолара. Н. Түгүнүүрэп. Аал хаптаһына — модьу-таҕа халыҥ хаптаһын, былаахы. ☉ Плаха
Тиэтэлинэн дьиэ сыыһын тутан барыгылдьытан, аал хаптаһынынан кырыысалаан баран, онно Аксинья диэн ойохтоох, сэттэ оҕолоох Митрофан садовнигы олордубуттара. И. Тургенев (тылб.)
△ эргэр. Былыргы үүт хайаҕастардаах халыҥ хаптаһын (Дьокуускай олохтоохторо уһаарыллан аҕалыллар ааллары, табаардара сүөкэммитин кэннэ, чэпчэки сыанаҕа атыылаһан ылан, көтүрэн, хаптаһынынан бөҕө-таҕа олбуордары тутталлара). ☉ Толстые доски с просверленными дырками, которыми обшивали старинные паузки (паузки приплывали по Лене сверху; после выгрузки товаров жители Якутска скупали их за бесценок и, разобрав, из досок строили добротные заборы, остатки к-рых сохранились до сих пор). Аалын оҥоһуутунан сылдьар — сабыссаҥа, туттуллубакка сылдьар; бии таһаарыллыбатах, сытыыламматах (хол., сүгэ, эрбии уо. д. а. сэп). ☉ Ни разу не бывший в употреблении, совершенно новый; ненаточенный, ненаправленный, прямо с завода (о лезвии режущих инструментов). Көтөр аал — аэроплан, сөмөлүөт. ☉ Аэроплан, самолет
Чэ, тукаам, бу суругу сарсын эн буостаҕа кэмбиэрдээн туттар. Көтөр аалынан ыыт! М. Доҕордуурап
Сотору көтөр аал, сири булан, сүүрэн даллаһыйда. «ББ»
ср. тюрк. сал ‘плот’
III
үрд. Аал Луук Мас, аал уот, аал уххан курдук ситимнэргэ арахсыбат быһаарыы быһыытынан туттуллар, чуолкай суолтата умнуллубут, «муҥура суох ытыктабыллаах, абыраллаах» диэн өйдөбүллээх. ☉ Встречается в единичных сочетаниях в качестве постоянного эпитета, точное значение забыто, понимается как «священный и спасительный».
◊ Аал баҕах эргэр. — тоҕус ытык сэргэттэн ортокулара, ойуччу улахан, суон, тоҕус сиринэн томторҕолоох тойон сэргэ. ☉ Средняя из девяти почетных коновязей-сэргэ, самая высокая и толстая, разукрашенная девятью резными орнаментами-опоясками
Аал баҕах тоҕус сиринэн биһилэхтии моонньооһуннаах ойуулаах буолар эбит. «ХС». Аал Луук Мас фольк. — олоҥхоҕо Орто дойдуну араҥаччылыыр, сир барҕа баайын сирэйдээн көрдөрөр мас. ☉ Священное дерево страны олонхо
Мантан тус илин биир күннүктээх сиргэ аҕыс салаалаах Аал Луук Маска мохсоҕол кыыл сымыыттаан сытыарар, ону аҕалларгын тиллиэм этэ [диир дьахтар эригэр]. Саха фольк. Нуучча тулхадыйбат туруктаах норуота бэйэтин баараҕай Аал Луук Маһын — төрөөбүт Ытык Аҕа дойдутун — киниэхэ [фашиска] сууһартарыа суоҕа! Суорун Омоллоон
Онно олоҥхо дойдутугар, Аал Луук Мас анныгар Мин килбиктик уураабытым Сарыалынан сууланар Саха кыыһын талыытын. И. Гоголев. Аал уот үрд. — уот абыралыгар сүгүрүйэн, ытыктаан ааттааһын. ☉ Название огня в знак преклонения пред его спасительной силой
Андаҕайабын, аал уотум Аалыы көмүс кыымынан, Көҕөрөр торҕо төлөнүнэн. П. Ойуунускай
Алаас ыала малааһын оҥорон, Аал уокка алгыс аһын кутарбыт. И. Егоров
Аал уот аттыгар төрөөбүттэрэ Мин бары ырыаларым, Баҕа санааларым, Аал уоттан саҕаланар Мин олоҕум. И. Гоголев. Аал уххан миф. — уоту, уот иччитин ытыктаан, сүгүрүйэн ааттааһын. ☉ Священный очаг; дух священного очага (пред к-рым преклонялся древний якут)
Суостаах-суодаллаах Суоһар оһох турбалаах Аал уххан уот алаһалаах. С. Зверев
Алаһалыыр ини дьиэлэрин Аал уххан эрэ уоттарын Аанньа оттуо ини суоҕа диэн, — Ахсарбат абалара ама дуу?! П. Филиппов