1. аат.
2. Киһи, кыыл, харамай этин-сиинин тас бүрүөтэ. ☉ Наружный покров тела человека, животного, кожа
   [Ынах] сиһин тириитэ онон-манан бысталаммыт, тобулута сынньыллыбыт. Күндэ
   [Харытыан] чанчыктара эрдэ кырыарбыттар, сүүһүн тириитэ эрдэ чарчыстыбыт. Л. Попов
   Маҥнай тириилэрэ, түүлэрэ-өҥнөрө толору сиппит кыыллары өлөрөллөр. АВЛ ГСФ
3. Сүөһү, кыыл сүлүллүбүт түүлээх тас бүрүөтэ. ☉ Снятая с животного кожа вместе с наружным волосяным покровом, шкура
   Оҕус тириитин тэллэнэн сыттым. П. Ойуунускай
   Биир эдэр нуучча киһитэ таһырдьаттан түөрт бөрө тириитин киллэрэн, барыларын адьас соһутан кэбистэ. Л. Попов
   Бэйэм үрүҥ эһэ тириитин ыллым. И. Федосеев
4. Сүөһү, кыыл таҥастаммыт, имитиллибит түүлээх тас бүрүөтэ. ☉ Выделанная шкура животного с сохранённым волосяным покровом, мех. Киис тириитэ. Саһыл тириитэ
   □ Тырыттыбыт кулун тириитэ таҥастаах, уһун баттахтаах мара уол сатыы салтаҥнаан иһэрин аргыстар көрсө түспүттэрэ. Л. Попов
   Кыһын сүрдээх ичигэс бөрө тириитэ суорҕаннанным. Т. Сметанин
   Бороҥ куобах тыһа бэргэһэлээх, таба тириитэ сукуйдаах Хабырылла Дьөгүөрэп сыбыдах аты мииммитинэн тус арҕаа диэки түһэ турбута. П. Филиппов
5. эргэр., харыс. Саҥа төрөөбүт ньирэй. ☉ Новорождённый телёнок
   Тириини төһө баарын үллэстиэхпит. ПЭК СЯЯ
6. даҕ. суолт. Сүөһү эбэтэр кыыл таҥастаммыт тириититтэн оҥоһуллубут, тигиллибит. ☉ Изготовленный или сшитый из выделанной шкуры, кожи животного, кожаный. Тирии сон
   □ Лотуогу булбут сирдэриттэн тэйиччи соҕус аны түүрэ хатан хаалбыт эргэ тирии суумка сытара. Н. Якутскай
   [Сеня] килэбэчигэс тирии бүрүөһүннээх ааны тоҥсуйан иһирдьэ киирдэ. Н. Лугинов
   Былыр хотуур тардыытын тирии быанан оҥостоллоро. ПАЕ ОСС
   ♦ Абааһы тириитин кэппит көр абааһы. Оҕонньор кыыһыран абааһы тириитин кэппит
   □ Баҕар, кимнээҕэр абааһы тириитин кэтиэ. Н. Заболоцкай
   Атах тириитэ баранна көр атах. Аҕам сүппүт сүөһүтүн көрдөөн атаҕын тириитэ баранна. Бөрө (бөрөҥ) тириитин кэт көр бөрө. Аныгы икки атахтаах сур бөрө тириитин кэппит. Күндэ
   «Ити туох буруйдаах оҕону оҕустуҥ? Эмиэ бөрөтүн тириитин кэтэн кэлбит ээ», — кэргэнэ уолун көмүскэһэр. «ХС». <Бэйэтин> тириитин харыстыыр калька. — бэйэтин эрэ туһунан саныыр. ☉ Спасать свою шкуру (букв. свою шкуру бережёт)
   Үлэттэн үтүөнү айардааҕар Үрдүк үөрүүнү билбэппин. Тус бэйэ тириитин харыстаан Туһата суох сытары сирэбин. М. Ефимов
   Ол эрээри бэйэтин тириитин харыстыыра эмиэ да сөп ээ. Үҥсэ-харса сылдьыбыта буоллар, бука, үнтү хадьырыйыа эбитэ буолуо. У. Ойуур
   Кини, бэйэтин тириитин харыстаан, сымыйа суолга атаҕастанан эрэр киһини көмүскэспэтэх, тыл көтөхпөтөх. НС ОК
   Иэнин тириитин сүл (уһул) — иэнин хастаа диэн курдук (көр иэн I). [Бакыыһа кинээс:] Иэниҥ тириитин устан туран билиннэриллиэ, мэлдьэһэн ол-бу буолума. Эрилик Эристиин
   Оҕус тириитин иккитэ сүлүллүбэт (сүлбэттэр) көр оҕус II. Оҕус тириитэ иккитэ сүлүллүбэт. «ХС»
   Сирэйин тириитэ халыҥаабыт (киһи) көр сирэй. Тарпат (тардар) тараһа, тиийбэт тирии буол көр тарт. [Мииккэ] сааһын тухары олоҕо тиийбэт тирии, тарпат тараһа буолан биэрбитэ. А. Сыромятникова
   Былыргы олоххо элбэх оҕолоох саха киһитэ тиийбэт тирии, тарпат тараһа буолан олороохтуура. В. Протодьяконов
   Тимир тириитин кэппит көр кэт. Таня ийэтэ тимир тириитин кэтэн олороро. Н. Якутскай
   Эрэйдээх, эмиэ тимир тириигин кэтээхтээтиҥ. Туох буолбут өһөс, куруубай киһигиний?! В. Яковлев
   Тиҥилэҕин тириитин бараата көр тиҥилэх. Солбуйар киһини булбакка, тиҥилэҕим тириитин бараатым. С. Никифоров. Тириигин тэнит — 1) көһүйбүккүн аһар, эрчилин (хол., үлэлээн-хамсаан, хааман-сиимэн). ☉ Движениями приводить тело в состояние физической бодрости, разминаться (напр., физической работой, ходьбой)
   Сүүрэн кэллэхпинэ тириим тэнийэр, чэпчиибин. А. Шапошникова
   Ардыгар көтөр-сүүрэр суолун көрдөөн тирииҥ тэнийиэр диэри кураанахха хаамыаҕыҥ. «Кыым»
   Таба үлэтэ итинник. Кэлээти кытта киһини Тириитин тэнитээччи. «ХС»
   Тириибин тэнитэ таарыйа үлэбэр диэри сатыы барааччыбын. НАГ ЯРФС II; 2) тугу эмэ астына оҥорон дуоһуй. ☉ Получать удовольствие от чего-л., оставаться довольным, удовлетворяться чем-л.
   Пуд Ильич дьону кытта сылдьан аһыырын-сиирин, сэһэргэһэрин сөбүлүүр, онно кини үөрэр, мааһа табыллар, тириитэ тэнийэр. Далан
   Уоллаах аҕа бу киэһэ дьэ, аан бастаан тэҥнээх дьон курдук атах тэпсэн олорон, тириилэрэ тэнийиэр диэри сэһэргэстилэр. Болот Боотур
   Тириитин сүл көр сүл I. «Суоластар! Сарылаан эриҥ, тириигитин сүлүөм», — диэн этиһэрдии эттэ. М. Доҕордуурап
   Били өрөпкүөмнэри эһэн өргөйбүт үрүҥнэр курдук тириибин сүлээйэллэр. «ХС». Тириитин сүллэрдэ — хаартылаан дэлби сүүйтэрдэ. ☉ С треском проиграться в карты (букв. кожу свою дать ободрать). Хаартыһыт оонньоон тириитин сүллэрдэ, харчыта баранна. Тириитин таһынан — олох сөбүлээбэттии, ылымматтыы. ☉ Неприязненно, болезненно (воспринимать что-л.)
   Оҕонньор тылаөһө да, күлүүтэ да Максим тириитин таһынан киирдэ. Л. Попов
   Тойон ыалга кэлэн хаамарыттан саҕалаан, тугу оҥороро барыта Болот тириитин таһынан буолан истэ. Н. Заболоцкай
   Аҕыйах сыллааҕыга диэри «оҕонньор» диэтэхтэринэ, тириитин таһынан истэрэ. «ХС»
   Тириитин хастаа — тириитин сүл диэн курдук (көр сүл I). Иэһи ситиһэр кыра — тириитин хастыахха наада. «ХС». Тириитэ тиийбэт буолбут кэпс. — туохтан эрэ аһара кыыһырбыт. ☉ соотв. лопнуть от злости
   Никанор Николаевич таһыттан киирэн иһэн хайыы-үйэ тириитэ тиийбэт буола ыга кыыһыран, куолаһа чыҥкынас буолбут. А. Сыромятникова
   Бүгүҥҥү былаана туолбатаҕыттан тириитэ тиийбэт буолан олорор. НАГ ЯРФС II. Тириитэ тиийиэҕинэн (тиийэринэн, тэстэринэн) — күүһэ, кыаҕа баарынан. ☉ соотв. что есть мочи, во весь опор
   Тириитэ тиийиэҕинэн Тиэтэйэн тииһэн иһэн, Тиһэҕэр тиийэн, Тимэххэ да тэҥэ суох Тиллибэт сиригэр Тиэрэ баран түһэр. А. Софронов
   Хотторууттан наһаа абатыйан, баарбынан-суохпунан кииристим, этэргэ дылы, тириим тэстэринэн бардым. ПП ОА. Тириитэ халыҥаабыт — туохха да кыһаллыбат, ымыттан да көрбөт, хаҕыс майгылаах, тоҥуй (киһи). ☉ Неотзывчивый, грубый, толстокожий (букв. человек, кожа которого потолстела)
   Оҕонньоро холку соҕус быһыылаах, үөхтэ диэн сирэйэ кытарбата — тириитэ халыҥаабыт эбитэ дуу? П. Ойуунускай
   Тириилэрэ халыҥаан, дууһалара дьадайан, эгэлгэ, баай өҥүнэн оонньуур олоххо дьулуспат даҕаны буолаахтаатахтара. И. Гоголев
   (Туох эмэ) тириитин кэт көр кэт. Аны эһэтин тириитин кэттэҕэ [преподаватель кыыһырбытын этэллэр]. Н. Лугинов
   [Ааныка:] Эмиэ туох тириитин кэтэн кэллиҥ? С. Ефремов. Уҥуохтаах тириитэ хаалбыт — олус ырбыт, дьүдьэйбит, көтөхтөрбүт (үксүгэр ыарыһах киһини этэргэ). ☉ соотв. <одна> кожа да кости; костями гремит (обычно о больном человеке — букв. кожа да кости его остались)
   [Хартыынаҕа] күөх муора кытыытыгар сүрдээхтик илистибит, сүрэ тостубут, уҥуохтаах тириитэ хаалбыт кырдьаҕас оҕонньор тайаҕар өйөнөн, суос-соҕотоҕун санньыйан турар этэ. Амма Аччыгыйа
   Манята олох дьүдьэйэн, уҥуохтаах тириитэ хаалбытын көрөн олус аһыммыта. Т. Нутчина
   Орон киһитэ буолбута сылыгар чугаһаата, олох уҥуохтаах тириитэ эрэ хаалла. «ХС». Тэҥн. уҥуох-тирии буолбут. Халыҥ тирии, дьүлэй куҥ — үчүгэйи-куһаҕаны аахайбат, иэйиини өйдөөбөт, сайаҕаһа суох (киһи). ☉ Неспособный к тонкому восприятию, неотзывчивый, толстокожий (букв. толстая кожа, глухая мякоть)
   Эрэйдээҕим оҕото [Аанчыгым] онно тугу-тугу санаабыта, төһө хоргуппута буолуой? Ону мин дьүлэй куҥ, халыҥ тирии билиэм дуо? Суорун Омоллоон
   Халыҥ тириитин хайыт көр халыҥ. Дьэ, онтон эйигин бу эппит тылыҥ, саҥарбыт саҥаҥ иннигэр сибилигин халыҥ тириигин хайытаммын, хара хааҥҥын супту оборон ылыам! Ньургун Боотур
   Хайдах эрэ Ханньары тардан тураммын Халыҥ тириилэрин Хайыта сынньар этим! П. Ойуунускай
   [Дыгын:] Хайа, хотуттарым! Бөрө Бөтүҥ бөтөстөрүн халыҥ тириилэрин хайыттыгыт дуо? «Чолбон»
   Ыттан тириитин сүлэн ылыаҥ дуо көр ыт. Ыттан тириитин сүлэн ылыахтара дуо, [суотчуту] …… үс сыл хаайыыга ыыппыттара. Эрилик Эристиин
   Кэспит да кэспит, ыттан тириитин сүлэн ылаары сокуонумсуйа тураҕын дуо? Аны иэстэһэр эрэ хаалар. И. Никифоров
   ◊ Кэрэх тириитэ көр кэрэх I
   2
   Кэрэх тириитэ тэллэхпитигэр Тилэри тиэлийэн Сытыахпыт ахан буоллаҕа! П. Ядрихинскай
   Кэрэх куочайа, тириитэ, сылгытын баһа тус-туспа ыһылла бачыгырайан, сир доргуйуор диэри ньир гына оҕутта. М. Доҕордуурап
   Кэрэх тириитин сүлэн баран, кэрэх таһыгар маска ыйыыллар. Ф. Захаров. Саҕахтаах тирии көр саҕахтаах. Тирии кынат түөлбэ. — нэтээги. ☉ Белка-летяга
   Уус кыһатын уотун муодарҕаан тирии кынат кэлэн-баран элэстэнэр. М. Доҕордуурап
   Түүҥҥү кыраҕы булчуттартан биирдэстэрэ — тирии кынат. И. Никифоров. Тириини таҥастааһын — тириини имитии, имитиллибит тириинэн онуманы оҥоруу. ☉ Скорняжная работа
   Дүҥүргэ анаан тириини таҥастааһыҥҥа икки саастаах бүтэй кугас тыһы сүөһү тириитин ылыллар. ЧАИ СБМИ. Тириини таҥастааччы — тириини таҥастыырга үлэлиир, онон дьарыктанар киһи. ☉ Мастер, занимающийся выделкой мехов, скорняк. Тирии собуота — тириини таҥастыыр собуот. ☉ Кожевенный завод
   Хобороостоох Бииктэрдэрэ тирии собуотугар үлэлии киирэр үһү. Н. Габышев
   Бу барда: холкуостаах бааһынай, Ол тирии собуотун аттыттан, Кынаттаах сыарҕаҕа буолунай — Саппыкы, саппыйаан тартаран. С. Васильев. Тирии ыарыы- та — киһи, сүөһү тириитигэр тахсар баас. ☉ Кожное заболевание
   Кыра дьон кыһыннары ынах, сылгы тириитинэн эттэрин хаххаланар буолбуттара, араас тирии ыарыытыгар ылларбыттара. Эрилик Эристиин
   Атаххар көннөрү тирии ыарыыта баар. И. Федосеев
   др.-тюрк., тюрк. тери, терэ, тере, тире

I
туохт.
1. Кыайан уйдарбакка туох эмэ иһигэр көстүбэт буола киирэн хаал (хол., ууга). ☉ Проваливаться во что-л., погружаться (напр., в воду), тонуть. Хаарга тимир
□ Ууга тимирбэт, уокка умайбат баар үһү (тааб.: муус)
Тимириэм диэн куттанан, илиитинэн-атаҕынан харса суох булумахтанна да, тимирбэтэ. И. Данилов
«Абырааҥ… өрүһүйүҥ!» — диэн дьахтар, тимирэ-тимирэ көбөн, ууга чачайа-чачайа, хаһыытыыра күүһүрэн истэ. Т. Сметанин
△ Ууга ыллар, уу анныгар буол. ☉ Оказаться под водой, затонуть
Өрүс уута таһымнаан, бүтүн уобалас тимирбит. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Намтаан туох эмэ күлүгэр түс (хол., күнү этэргэ). ☉ Опускаться, садиться, прятаться (напр., о солнце)
Кэлтэгэй ый …… өрүс үрдүк арҕастаах таас хайатын кэтэҕэр киирэн, тимирэн хаалла. Эрилик Эристиин
Күн арҕаа тыа кэтэҕэр тимирбитэ син балачча буолла. С. Никифоров
Былыттар көтөллөр соҕуруу Күн былыт кэтэҕэр тимирдэ. Баал Хабырыыс
3. көсп., кэпс. Ханна эмэ баран баран өр буол, сүтэн хаал. ☉ Исчезнуть, пропасть неизвестно куда, запропаститься
Итиннэ дьөлө тимирэн туруоҥ дуо, муускун киллэрэн уулаамына? Эрилик Эристиин
Тоҕо Ньидьили түгэҕэр дьөлө тимирэн сыппытым буолуой? Ол саҕана бу да диэки сылдьыбыт буолбатахпыан. Н. Якутскай
Дэриэбинэҕэ тахсыаҥ да, тимирэн хаалыаҥ. В. Гаврильева
♦ Сирдээн тимириэҕин (тимириэн) сир кытаанах, <халлааннаан көтүөҕүн (көтүөн) халлаан ыраах> — барыахкэлиэх сирин булбата (хол., баай батталыттан). ☉ Не знать куда деваться (напр., от гнёта, гонений)
Аһын, харыһый, сирдээн тимириэхпин сир кытаанах, халлааннаан көтүөхпүн халлаан ыраах буолан олоробун. Эрилик Эристиин
Бардам баай батталыттан куотан сирдээн тимириэхтэрин — сир кытаанах, халлааннаан көтүөхтэрин — халлаан ыраах эбит. Софр. Данилов
Кинини көрөөт, кырдьыга, оҕонньор сирдээн тимириэн — сир кытаанах буолан биэрдэ. Д. Таас
Сиргэ (сирдээн) эрэ тимирбэтэ көр сир II. Ойох киһи истиэр Олус куһаҕаннык этитэн, Сирэйим саатан Сиргэ эрэ тимирбэтим. П. Ойуунускай
Хата ааранан мин саатан сирдээн эрэ тимирбэтим. «ХС». Таастыы тимирдэ — сураҕа суох сүттэ. ☉ соотв. как в воду кануть. Кулубаҕа барбыт үҥсүү эмиэ таастыы тимирдэ… Амма Аччыгыйа
Онтон баран таастыы тимирбитэ. Далан
Минпроска киирэн баран таастыы тимирбит. ФЕВ ДьС. Тэҥн. сирдээн тимирдэ [халлааннаан көттө]. Тимирэтимирэ күөрэйэр — үгүс эрэйи, кыһалҕаны төлө түһэн тиийэн кэл, киһи буол. ☉ Выжить, преодолев серьёзные испытания и лишения
Аны биирдэ дьүһүн кубулунан, Быста-быста салҕанан, тимирэ-тимирэ күөрэйэн, Өлө-өлө тиллэн көрүөҕүҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. эвенк. тымирде-ми, тымир-ми ‘тонуть’
II
1. аат. Тиэхиньикэҕэ киэҥник туттуллар килбэчигэс сырдык дьүһүннээх кытаанах металл (күннээҕи олоххо чугуун, ыстаал суортарын тимир диибит). ☉ Железо
Харайбатахха, тимир да дьэбиннирэр (өс хоһ.). Аҕа дойду кырыктаах сэриитин бириэмэтигэр боруоҥҥа көмөҕө элбэх тимир наада буолбута. МАП ЧУу
Үгүс дэтээллэр чугуунтан уонна ыстаалтан оҥоһуллаллар. Кинилэр иккиэн — тимир уонна углерод холбоһуктара. ННС ЧАа
△ Маннык састааптаах химиичэскэй элэмиэн. ☉ Железо как химический элемент
Тимир хаан үөскүүрүгэр улахан суолталаах, хаан кыһыл эттиктэрин быстыспат сорҕото буолар. ТИиС
Тимир эккэ, оҕурсуга, биэ эмиийигэр, …… кыһыл хаппыыстаҕа элбэх. ФВН ТС
Сибиэһэй дьэдьэн отоно тимиринэн баай буолан, хаан ыарыытыгар туһалаах. ТКП ТДЭҮү
2. даҕ. суолт. Тимиртэн оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из железа, содержащий железо, железный
Ваня оҥоойук оҥостуммут тимир куруускатын болтуотун сиэбигэр симинэ оҕуста. Амма Аччыгыйа
[Глафира] таҥара дьиэтин тимир аҕыраадатыгар тиийиэхтэригэр диэри тугу да саҥарбата. Л. Попов
Тимир күрдьэҕинэн туой курдук чиҥ буору эһэн күөрэлдьиппитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
♦ Тимир бэлэс кэпс. — олус улахан куоластаах; улаханнык саҥарар (ыллыыр, хаһыытыыр о. д. а.). ☉ соотв. лужёная глотка; медная глотка
«Аата, бу киһи, кыра оҕоҕо дылы сири-дойдуну аймаан тугун сүрэй, обургум күөмэйэ да бүппэтэ бэрт ээ, дьэ үчүгэй тимир бэлэс», — диирэ. НС ОК. Тимир дьиссипилиинэ калька. — кытаанах дьиссипилиинэ. ☉ Железная дисциплина
Тимир дьиссипилиинэ наадатын туһунан биһиэхэ хаста бэсиэдэ оҥордулар этэй? Толороргор тиийэҕин. И. Гоголев
Билигин биһиги бэйэ-бэйэбитин өйдөһөрбүт, биир санаалаах, тимир дьиссипилиинэлээх буоларбыт наада. Болот Боотур
Тимир дьиссипилиинэ — бу буолар Кыһыл Аармыйаҕа аан маҥнайгыттан туруоруллубут модьуйуу. ЯЕМ СБСБС. Тимир илии (ытыс) сөбүлээб. — күтүр, кэччэгэй киһи. ☉ Стремящийся любой ценой избежать расходов, чрезвычайно скупой
Тимир ытыс, олус да күтүргүн, бу дуо түөрт уон сааскар тиийэн баран эргэ барбытыҥ малааһына. А. Сыромятникова
Бу киһи кэргэнэ дьэ, кырдьык, дьиҥнээх тимир илии этэ. Табаны хамначчыкка биэрбэт туһугар эрэ, бииргэ төрөөбүт быраатын үлэлэппитэ. «Чолбон». Тимир курдук — кытаанах, халбаҥнаабат, бигэ. ☉ Непоколебимый, несгибаемый, стойкий
Кини хоодуот-хорсун быһыытыгар, тимир курдук күүстээх санаатыгар саарбаҕалаабат этилэр. К. Симонов (тылб.)
«Даа, табаарыс Сталин тимир курдук кытаанах, киэҥ көҕүстээх киһи буолбатаҕа буоллар, хайдах буолуох эбиппит буолла», — диэтэ Пикин. К. Симонов (тылб.). Тимир сиппииринэн (миинньигинэн) сиппий (миин- ньиктээ) — кими, тугу эмэ харыстаабакка суох оҥор, суох гын. ☉ соотв. выжигать калёным железом что-л. Күҥүл биһикки улааттахпытына эһигини тимир миинньигинэн миинньиктиэхпит! Сэрэниҥ, сиэхситтэр, сэрэниҥ! Суорун Омоллоон
Кинилэр биһиги сэссийэлиисимҥэ барар киэҥ айаммыт суолугар туора турар буоллахтарына, тимир сиппииринэн сир үрдүттэн сиппийиэх тустаахпыт. Болот Боотур
Күөх истэри, бурсуйдары өрө көрдөрбөккө самнары охсор, кинилэри тимир сиппииринэн сиппийэр иннигэр Саха уобалаһыгар …… өрөпкүөм диэн байыаннай диктатура өрөбөлүүссүйүөннэй суута тэриллэр. Бэс Дьарааһын. Тимир сүрэхтээх — аһыныгаһа суох, муус сүрэхтээх. ☉ соотв. каменное сердце
Соҕотох оҕоҕун кыайан иитиминэ холкуос хотонугар умса анньаҕын дуо? Дьэ, тимир сүрэхтээх аҕаҕын. М. Доҕордуурап
Тимир тириитин кэппит көр кэт. Эрэйдээх, эмиэ тимир тириигин кэтээхтээтиҥ. Туох буолбут өһөс, куруубай киһигиний? В. Яковлев
Урут кистэнэ, ньылбыйа сылдьыбыт өстөөхтөр былааһы ылаат да, тимир тириилэрин кэппиттэрэ. И. Федосеев
◊ Атыыр тимир — кытаанах хатарыылаах, хатан тимир (үксүгэр сүгэни оҥорорго эҥин тут-лар). ☉ Твёрдое, закалённое железо (подходящее для изготовления топора)
Сүгэни бии өттүн хатан, атыыр тимиринэн оҥороллор. МАП ЧУу. Тимири батыы (тимир батыыта) — болгуоттан араас тэрили оҥорорго анаан ыраас тимири, ыстаалы уулларан ылыы. ☉ Получение чистого железа, стали из железной болванки путём выплавки
Болгуоттан араас тэрил тахсар ыраас тимири, ыстаалы ыларга тимири батыы диэн сүрдээх эппиэттээх, элбэх сыраны ирдиир үлэ саҕаланара. МАП ЧУу
Уус тимир батыытыгар эрдэттэн бэлэмнэнэрэ. МАП ЧУу. Тимири сиэтии — тимири, тимир оҥоһук чаастарын ыпсар өттүлэринэн уһааран холбооһун. ☉ Соединение металлических частей, деталей чего-л. путём раскаливания и сплавления их соприкасающихся поверхностей, сварка
Тимири сиэтии аныгы сыбааркатааҕар ордук бөҕө, сиигэ көстүбэттик ыбылы сыстар. МАП ЧУу
Саха уустара тимири сиэтиини …… сатабыллаахтык оҥороллоро. МАП ЧУу. Тимири (тимир) уһаар — уруудаттан тимири уулларан ыл. ☉ Выплавлять из руды железо
Бастаан Буотама үрэҕэр тимир уһаарар, болгуо оҥорор нууччалары булбут, онно үлэлиир үһү диэн сурах иһиллибит. Күннүк Уурастыырап
Баахтыыр уус ХIХ үйэ иккис аҥаарыгар тимир уһаарбыт эбит. МАП ЧУу
Тимир уһаарарга оттук быһыытынан кураанах тиит мас чоҕо [көмөр] туттуллара. ИЕВ СУу. Тимири уһаарыы (тимир уһаарыыта) — уруудаттан тимири уулларан ылыы. ☉ Получение железа из руды путём плавки (плавления)
Сата уустара бэйэлэрин идэлэрин оҕолоругар көлүөнэттэн көлүөнэҕэ биэрэн испиттэрэ, онон тимири уһаарыы тохтоло суох барбыта. ИЕВ СУу
Тимир уһаарыытын үрэх уута түспүтүн кэннэ бэс ыйыттан саҕалыыллара. МАП ЧУу. Тимири хатарыы — болгуону аналлаах күөскэ, кыһаҕа ууллара-ууллара, тоҥоро-тоҥоро кытаатыннарыы. ☉ Придание сплаву большей твёрдости путём нагрева и быстрого охлаждения, закаливание
Кыра уус эрэйдээх тимири хатарыыны сааһыгар кыайбат: эбэтэр, ситэ хатарбакка күөх уйан гыныахтаах, эбэтэр, наһаа ыытан, тостор хатан оҥоруохтаах. Күннүк Уурастыырап
Тимири хатарыыга уус болгуоттан хатан ыстаал тахсарын сатаан арааран билиэхтээх. МАП ЧУу. Тимири эллээ — тугу эмэ оҥорон тимири кытардан баран таптай, балталаа. ☉ Ковать железо
[Балта] тимири эллииргэ, хаптатарга сынтарыйбат сындааһыннаах буолар. МАП ЧУу
Улахан балта уонча киилэ ыйааһыннаах. Тимири эллииргэ аналлаах, икки өттө түөрт муннук сирэйдээх. МАП ЧУу. Тимир ат кэпс. — бэлисипиэт. ☉ соотв. железный конь (велосипед)
Оройуоҥҥа аан бастакынан көстүбүт тимир аты [билиҥҥинэн бэлисипиэти] онно [сыырга] айааһаабыттара. Софр. Данилов
Дойдубар эрдэхпинэ, Дьокуускайга кэлэ сылдьыбыт дьонтон тимир ат [бэлисипиэт] туһунан истэрим. Н. Заболоцкай
Биһиги отууга Бэйэбит хонобут. Тимир ат тэбэннэр Дьиэлииллэр дьоннорбут. ГНА ТС. Тимир атах биол. — үксүн хотугу күөллэр сээннэригэр, үрэхтэргэ үөскүүр хатыы лапчааннардаах кыракый балык. ☉ Вид речной рыбы, девятииглая колюшка
Хата үрэххэ эрдэ уу кэлэн, тимир атах диэн бытархай балык тахсан, ону сиэн тыыннаах ордубуттара. Болот Боотур
Синньигэс талахтан оҥоһуллубут туулары сиэннэргэ тимир атах диэн кыра балыкка угара. Н. Босиков
Биэнсийэлээхтэр икки сүүс биэс уон сэнтиниэр «тимир атах» диэн балыгы бултаан күөх кырса дьонун үөртүлэр. ТССКС. Тимир бороҥ — сылгы дьүһүнэ: үрүҥэ, харата булкуйбут курдук тэҥ түүлээх. ☉ Сиво-серый, стальной (о масти лошади). Туох баар уопсай түүтэ булкуйбут курдук, үрүҥэ, харата тэҥ, харатыҥы дьүһүннээх буоллаҕына, уу бороҥ эбэтэр тимир бороҥ дииллэр. Сылгыһыт с. Тимир көлө олорон айанныыр тиэхиньикэ (хол., массыына). ☉ Транспортное средство, техника
Мин хоһуйуом этэ: Массыына бааҕыныырын, Собуот куугунуурун, Тимир көлө тигиниирин, Борохуот аал сурдургуурун. А. Софронов
Мин тимир көлөнөн тигинээн тиийиэҕим Килбиэннээх Киевкэ — күндэлэс баксаалга! Л. Попов. Тимир курдук — тутан көрдөххө сымнаҕаһа суох, кытаанах. ☉ Твёрдый как железо, жёсткий, затвердевший
Баттаҕар түстүм, умса баттаатым, абынатабына тимир курдук баттах дуомнаах эбит. П. Ойуунускай
Ылдьаа илиитэ, хара үлэҕэ үөрэммит баҕайы, тимир курдук этэ. Н. Заболоцкай
[Аҕыс атах] этэ үрүҥ, тутан көрдөххө тимир курдук, амтана буоллаҕына үрүҥ тэллэй амтаныгар маарынныыр. В. Арсеньев (тылб.)
Тимир сааҕа көр саах. Туртайа кытарбыт болгуоттан Тоҕо тимир сааҕа тула ыспат буолуоҕай. С. Васильев
Ылыллыбыт болгуо көпсөркөйө тимир сааҕынан [шлагынан], чох эмтэркэйинэн бүрүллэ сылдьар буолара. МАП ЧУу. Тимир суол — пуойас айанныырыгар аналлаах тимир ыллыктардаах суол. ☉ Железная дорога
Саха сиригэр бастакы Тимир суол ыстаансыйатын Тутуутун саҕалаатыбыт, «Нагорнай» диэн ааттаатыбыт. М. Ефимов
Тимир суол Дьокуускайга Амма өрүһү үрдүнэн кэлиэҕэ. В. Титов
Модун очуос таастары дьөлө үүттээн тимир суол тардыллар туннелларын оҥоруохтара. «Кыым». Тимир тааһа — дьэбин өҥүн курдук дьүһүннээх таас (уматан болгуону ылаллар). ☉ Бурый железняк, сферосидерит
Көмөр үрдүгэр биэдэрэ аҥаарын кэриҥэ кыраламмыт тимир тааһын тарҕата куталлара. МАП ЧУу
Умайбыт тимир тааһа бытарыйымтыа буолар. МАП ЧУу. Тимир уруудата — сиртэн хостонор туһалаах баай (чугууну, ыстаалы уһааран, уулларан ылаллар). ☉ Железная руда
Таас чох, тимир уруудата, таас барыта манна [Алдаҥҥа] баар. Хорсуттар с. [Тимир үйэ дьоно] тимир уруудатын хомуйан, үлтү сынньан …… уһааран, уулларан …… араас тимир сэптэри оҥорон барбыттара. МАП ЧУу
Тимир уруудатын сүдү суолталаах субуойустубата — ууллумтуо. МЛФ АҮө
Тимир ууһа көр уус. Көкөт Сэмэн, тимир ууһун курдук оһох чанчыгар олорон, уот өһөн бардаҕын аайы күөдьүтэн истэ. Эрилик Эристиин
Мин тимир ууһабын, Аармыйаҕа ол идэбинэн үлэлээбитим. С. Ефремов
Үрдүк Айыыларга саамай чугас дьонунан тимир уустара буолаллар. МАП ЧУу. Тимир үйэтэ археол. — киһи тимиртэн аан маҥнай сэп-сэбиргэл оҥостор буолбут кэмэ. ☉ Железный век
Тимир үйэ кэхтэр кэмэ, Тимир үйэ көтөр күнэ Син биир үтэн-үллэн кэлиэҕэ. П. Ойуунускай
Кэнэҕэс ити амтыын кырыыстар дэлэйдэхтэринэ, тимир үйэ кэлиэ. Р. Кулаковскай. Тимир эрбэһин биол. — дороххой уһун умнастаах, салбахтардаах сэбирдэхтээх биир сыллаах сыыс от. ☉ Дескурайния струйчатая (вид растения)
Сүөһүбүт халдьаайылар халтаҥ буордарыгар онон-манан абыр-табыр үүммүт тимир эрбэһиннэри кирэ сатыы сылдьар. Амма Аччыгыйа
Үс сайын устата халлаантан сиик түспэккэ, урукку быйаҥнаах бааһыналар …… тимир эрбэһининэн тэлгэммиттэрэ. ФСВ С
Саха сиригэр тарҕаммыт биир сыллаах сыыс отторунан тимир эрбэһин [дескурайния струйчатая], …… сытыган эрбэһин [полынь] уо. д. а. буолаллар. ПАК НТ. Тыһы тимир — сымнаҕас хатарыылаах үчүгэй хаачыстыбалаах тимир (быһах, кытаҕас эҥин оҥорорго тут-лар). ☉ Железо хорошего качества (самое подходящее для изготовления ножей, клещей)
Кытаҕаһы тыһы тимиринэн оҥороллоро. МАП ЧУу
Хаарбах тимир көр хаарбах. Оскуола үөрэнээччилэрэ күһүн-саас хаарбах тимири хомуйар үгэстээхтэр. «ББ»
Үөрэнээччилэри икки аҥаар туонна хаарбах тимири хомуйарга сорудахтаабыттар. ВНЯ М-4
ср. др.-тюрк., тюрк. темир, тимер, тимир