аат.
1. Быһа буолбакка, эргийэ барар сир, төгүүр, суол эргийиитэ, төгүрүмтэтэ. ☉ Объезд, обход, крюк
Дьуолка анньан, быһалаан, Тоҕойдорун тумнубатах, Эркээйинэн ыйдаран, Эргиирдэрин кылгаппатах Тустаах суолбун мин бүгүн Туох баарынан көрөбүн. Күннүк Уурастыырап
Лиһигир-лаһыгыр Тилигирии сүүрэн-тэбэн, Эргиирдэри быһа түһэр, Ити тимир суол иһэр! М. Тимофеев
Тыаттан өтөхпүтүгэр киирэр суолбутун кэҥэтинээри, эргииргэ ордон хаалбыт сонос хатыҥы охторон, туора соспуппут. Н. Борисов
2. Тугу эмэ төгүрүйэн, эргийэн кэлии. ☉ Место, которое можно пройти, объехать вокруг, круг
Эккирэтэн-эккирэтэн, уол тохсус эргииригэр эриэн таба таҥастаах киһини ситэр. Саха фольк. Охсооччулар, биир эргиири оҥороот, хотуурдарын буруустаннылар. И. Гоголев
Тыраахтар эмиэ саҥаттан саҥа эргиирдэри оҥорон, тиэриллибэккэ сытар сири улам синньэтэн, кыччатан испитэ. В. Гаврильева
3. Үҥкүүгэ эргийии. ☉ Круг в танце
Мин соччо үҥкүүһүтэ да суох буолларбын, эргииргэ киирсибитинэн бардым. «ХС»
Тиийбитим, доҕоор, дьэ оһуохай бөҕө ааттааҕа сайда турар эбит, икки-үс эргиир буолан, омунугар сирдиин ньиргийэ олорор. Н. Заболоцкай
4. Дьиэ эркинин эргиччи тутан таһаарарга биир эргийии. ☉ Брёвна или брусья, составляющие один горизонтальный ряд сруба, венец
Дьиэ акылаатын бу күннэргэ түһэрэн бүтэрэн, истиэнэтигэр иккилии эргиири эргийдибит. БГП-Дь ТСК. Сордоон-муҥнаан күҥҥэ биир эргиири түһэрэн түмүктүүбүт. Ф. Постников
5. Туох эмэ бэйэтин кубулуйбат эргимтэтинэн тохтообокко хатыланар хамсааһына (хол., күн, ый туһунан). ☉ Беспрерывное движение, неизменно повторяющее круг развития, круговорот (напр., о солнце, луне)
Билгэһиттэр дьыл-күн эргиирин билэллэрэ. ФГЕ ӨӨСҮҮ
Киинин тула арҕааттан илин эргийэн, Сир суукка устата толору эргиири оҥорор. САИ ССРС ФГ
Күн-ый эргиирдэрэ олохпутугар улахан суолталаахтар. ФАС ӨҮ СК
6. Үбү-харчыны, табаары барыс ылар туһуттан эргитии. ☉ Обращение денежных средств и товаров для воспроизводства, получение прибыли, кругооборот Бахсы эргиэнин тэрилтэтэ аҥаардас табаар эргииринэн эрэ дьарыктаммат. Дьону үөр. Холкуос үллэһиллибит сүрүн уонна эргииргэ сылдьар пуондалары үөскэтэр уонна былааннаахтык туһанар. ЭБТ
Быйыл табаар эргиирин уон ыйдаах былаана толоруллубата. «Кыым»
7
төгүрүктээһин диэн курдук. Биһиги фроҥҥа эргииргэ түбэһэн, кырыалаах кыһыҥҥа уончалыы хонукка аһаабакка сылдьарбыт. М. Доҕордуурап. 1922 сыллаахх Ф.М. Сыроватскай хамандыырдаах этэрээт Майаттан чугас бандьыыттар эргиирдэригэр түбэспитэ. «Ленин с.»
8
киһи уҥуоҕа диэн курдук (көр киһи I). Урут кураан дьылларга аҕаҥ эргиирин өрт уота сиэн кэбиспит этэ. В. Яковлев
Илин тумулга улахан кылабыыһа кырааскалаах чардааттардаах эргиирдэрэ бачыгыраһан ахан туралларын соһуйа көрдө. Улдьаа Харалы
Нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн биллэр саха эргиирдэриттэн сааһынан кырдьаҕастара араҥас буолар. АЭ ӨӨКХ
9. тиэх. Ханнык эмэ хамсатааччы күүс биинтэтин хаамыыта, эргийиитэ. ☉ Шаг, оборот винта какого-л. механизма, двигателя
Массыына оту быһар быһаҕа мүнүүтэҕэ алта тыһыынча эргиири оҥорор. ААФ ОИОИС
Бастакы уон биэс-сүүрбэ биэс эргиир кэнниттэн көпсөркөй арыы салбахтарга ыгыллан, бөдөҥ уу таммахтарын таһаарар. СЕТ ҮА
Мүнүүтэҕэ 2850 эргиири оҥорор сэттэ кВт кыамталаах электродвигатель ыстаныакка туттарыллар. ТСР
10. успуорт. Күрэхтэһии сорҕото, чааһа: хас биирдии кыттааччы биирдэ эрэ күрэхтэһэр (хол., көҥүл тустууга). ☉ Часть спортивного соревнования, в которой каждый из участников выступает только один раз, круг (напр., в вольной борьбе)
Бастакы эргииргэ Чурапчы үөрэнээччитэ аатырбыт бөҕөһү баалынан сабырыйбыта. НЕ ТАО
Тохсус эргииргэ Башкирияттан успуорт маастара Н. Хисматулины икки лаппаакытынан хам баттаабыт. ПАК СБМ
Саха сириттэн тиийбиттэртэн Николай Яковлев биэстии, Валерий Керемясов түөртүү эргиир туһуннулар. «ЭК»
◊ Тутум эргиир успуорт. — саха национальнай күрэхтэһиитэ: сиргэ кэдэрийэ сылдьан 25 см уһуннаах маһы анал олоххо хамсаппакка тирии тутан, үс-биэс мүнүүтэ иһигэр атахтаргынан сыҕарыйан, туппут маскын хамсаппакка, ол тула бэйэҕинэн эргиири оҥоруу (ким төһө элбэхтик эргийбит — ол кыайар). ☉ Якутский национальный вид спорта: спортсмен, захватывая руками палку длиной 25 см, вставленную в паз, прогибаясь, переступая ногами, за определённый промежуток времени (обычно за трипять минут) за одну попытку должен выполнить как можно больше поворотов вокруг собственной оси. Устудьуоннар тутум эргиир туһунан научнай чинчийиини ыыталлар
□ Тутум эргииргэ алта уонна эргийэн бастакы миэстэни ыллым
«Саха с.». Хаан эргиирэ көр хаан I. Тураах отонун алкалоидтара хаан эргиирин күүһүрдэллэр. МАА ССЭҮү
Тоноҕостоохтор ньолбуһах мэйиилэрэ тыыныыны, хаан эргиирин, ас буһарыытын үлэтин дьаһайарга улахан оруоллаах. ББЕ З
Сүрэх уонна тымырдар — хаан эргиирин уорганнара. МЛФ АҮө

I
1. аат.
1. Сис тоноҕоһун ис ханаалын устун мэйииттэн барар ньиэрбэлэр суон сүүмэхтэрэ. ☉ Спинной мозг
Сис тоноҕоһо туспа тоноҕостортон турар. Тоноҕос ханаалыгар сүрүн сытар. Ыанньыксыт с. Баҕа ньиэрбэтин систиэмэтэ мэйииттэн, сис сүнньүттэн итиэннэ олортон салаатыйар ньиэрбэлэртэн тутуллар. ШВФ З
Мэйии уонна сүрүн араас дэҥтэн уҥуохтарынан харыстаныллыбыттар. ШВФ З
2. Киһи моонньун кэтэх, көхсүн диэки өттө. ☉ Затылочная сторона шеи
Харытыана сүүрэн кэлэн уолу бобо кууһан ылан көтөхпүтүнэн эмээхсин диэки дьулуруйда. Уол тэбиэлэнэн көрдө да, такымнарыттан уонна сүнньүттэн ньохчоччу харбатан хаалбыт эбит. Амма Аччыгыйа
«Үчүгэй, үчүгэй эбит», — дии санаабыта тириэньэр, тута уолу сүнньүттэн умса садьыйан иһэн атахха тэппитэ. НЕ ТАО
3. көсп. Өрүс, үрэх саамай дириҥ уулаах үөс өттө. ☉ Русло реки, речки
Чапаев аатынан холкуос бөһүөлэгин аннынан Суола диэн үрэх сүнньэ оргуйа сүүрэр. Амма Аччыгыйа
Чууралаах Тороев түгэҕэ кууран эрэр, бу дойдулуу эттэххэ, дьороон үрэх сүнньүн батыстылар. Л. Попов
Борохуот майаагын үрдүгэр Лаампа уота сандаарда, Өрүс уутун сүнньүгэр Сырдык тыган сыдьаайда. С. Васильев
Алдан өрүс сыл аайы икки кытылын быһыта хадьырыйталаан, сүнньүн кэҥэтинэр. А. Фёдоров
4. көсп. Өрүс, үрэх орто сүүрүгүн хочотугар сытар сир-дойду. ☉ Земля, местность, находящаяся в долине среднего течения реки, речки
Халыма өрүс сүнньэ тыа, күөл, үгүс үрэх дойдута. Н. Габышев
Чөркөөхтөн, Ытык-Күөлтэн ураты Таатта сүнньүгэр Уолба, Уус-Таатта (уруккута Байаҕантай улууһа) диэн нэһилиэктэр бааллар. Бэс Дьарааһын
Хаандыга сүнньэ бүтүннүүтэ оччолорго иэгэйэр икки атахтаах олохсуйан көрбөтөх, иһиллээбит курдук, ибис-иччитэх, кубус-кураанах дойду этэ. Н. Заболоцкай
5. көсп. Туох эмэ ис дьиҥэ, ис чахчыта. ☉ Суть, сущность, основное содержание чего-л.
Михаил Иванович, мунньахха сыһыана суох гынан баран, киһини көрсөөрү хойутаан киирбит буолан, боппуруос сүнньүн өйдөөбөтөр даҕаны, Таня этиитин олус биһирии истибитэ. Н. Лугинов
Дьыала сүнньэ маныаха буолбатах, адьас атыҥҥа сытар. Ону эһиги өйдөөбөккүт, олус хомолтолоох. «ХС»
△ Туох эмэ сүрүн өттө, тутаах хайысхата (хол., үлэ). ☉ Основное направление, приоритетная сторона чего-л. (напр., работы)
Аны, үлэ сүнньүн көрдөхпүт аатыран, кыраны аанньа ахтыбат буолабыт, кыра итэҕэстэри этэр киһини бириинчик, мээри киһи диэн да турардаах буолабыт, доҕор! Амма Аччыгыйа
Сопхуос дьарыгын сүнньэ: табаны уонна күөх кырсаны иитии, балыктааһын, кыыл кырсалары бултааһын. Н. Якутскай
Күндү миньэрээли көрдүүр үлэбитин быйыл өссө күүһүрдүөхпүт, үлэ сүнньэ өрөспүүбүлүкэ хоту оройуоннарыгар туһаайыллыа. «К»
6. Туох эмэ эргийэр киинэ, ханнык эмэ тэрили эргитэргэ аналлаах үөс. ☉ Стержень какого-л. вращающегося механизма
Сүрүҥҥэ олордуллубут подшипнигы буолтанан ыстаныакка ыбылы ылларыллар. ТСР
7. мат. Геометрическэй эттиги курдары ыытыллар эбэтэр бэйэтэ ураты хаачыстыбалардаах хамсаабат көнө сурааһын. ☉ Ось (проходящая через геометрическую фигуру или неподвижная прямая линия, обладающая только ей присущими свойствами)
Сүрүҥҥэ киин туочука икки өттүгэр тэҥник тэйэн сытар чыыһылалар утарыта чыыһылалар диэн ааттаналлар. БАН А
Ханнык эмэ сүрүҥҥэ сыһыаннаан симметричнэй буолар ханнык баҕарар икки бөгүүрэ бэйэ-бэйэлэригэр тэҥнэр. КАП Г
2. даҕ. суолт. Тутаах, туохха эмэ төрүт буолар. ☉ Основной, главный. Олоҥхоҕо Аллараа дойду бухатыырдара Орто дойду бухатыырдарын сүрүн утарылаһааччылара. Саха фольк. Күндэ сүрүн айымньылара барылара кэриэтэ сүүрбэһис сылларга суруллубуттара. Софр. Данилов
Ханнык баҕарар дьыаланы, ордук уорууну силиэстийэлииргэ дьэҥдьиир сүрүн дакаастабыллары арыйан таһаарааччы. М. Попов
♦ Көнө сүрүннээх (сүнньүлээх) көр көнө I
«Абааһы киһи» диэҥҥит баттаамаҥ маннык көнө сүрүннээх эрэйдээҕи! ПЭК ОНЛЯ II
Бу көнө сүрүннээх киһини күрэт, сирдээ диэн тылга киллэрэ сатыыр наадата суоҕун Хабырыыс өйдөөтө. И. Гоголев
Иннибин-кэннибин көрүннэхпинэ, билигин тутатына улууска кулубалаан барыах көнө сүнньүлээх киһи даҕаны аҕыйах. Ойуку
Кинини [Николай Ивановиһы] туоһапкатын курдук көнө сүнньүлээх киһинэн ааттыыллар. С. Окоёмов. Ол кэриэтэ сүнньэ быстыа — сүнньэ быстыа да буоллар диэн курдук. Петя биир итэҕэстээх — кини мөккүһэн баран иннин биэрээччитэ суох, ол кэриэтэ сүнньэ быстыа
□ [Власий Порфирьевич] «өйдүөхтээххит», «билиэхтээххит» диэнтэн атыны билиммэт
Кини дьүккүйбүтүн кэнниттэн ону хайдах даҕаны төнүннэрбэккин. Ол кэриэтэ сүнньэ быстыа. Н. Лугинов. Сүнньүгэ астарбыт курдук (оҕун- на) — тута барбыт, өлбүт курдук (буолла). ☉ Замертво, как подкошенный (упасть, свалиться) (букв. будто его укололи в спинной мозг). Охсуллубут киһи сүнньүгэ астарбыт курдук оҕунна. Сүнньүгэ биэр — кэһэтэ түһэн биэр. ☉ соотв. дать по шее. Эн кинини тоҕо бодьуустаһаҕын? Сүнньүгэ биэр — начаас көнүө. Сүнньүн ас — кыылы, сүөһүнү өлөр (урут сахалар сүөһүнү билиҥҥи курдук сүгэнэн сүүскэ биэрэн буолбакка, саха быһаҕынан сүнньүгэ анньан өлөрөллөрө). ☉ Заколоть, зарезать (животное) (букв. уколоть в спинной мозг)
Тыаҕа лаппа таһааран баран, били эриэн муос уктаах быһаҕын атаҕыттан сыыйан ылбыт да, [Манчаары] биэни сүнньүн анньан кээспит. МНН
[Оҕоуруу дьон] Суол айаҕар суру суоһарбыттар, Үрүҥ-хара сүүрүгү Үлтү үүрэн аҕалан, Сүүрдэ сылдьан Сүүскэ охсон, Сүнньүн аспыттар. П. Ойуунускай. Сүнньүн булла — 1) түспэтийдэ, дьоһуннанна. ☉ Остепениться, образумиться. Уйбаанчык быйыл сүнньүн булбут, чыҥха атын киһи буолбут
□ Өрүүсэ Маратик туһунан саныы олордо
Кини, сүнньүн буллаҕына, барыларын да баһыйар киһи буолуоҕа. А. Сыромятникова; 2) оннугар түстэ, олоҕун булла. ☉ Войти в колею, вернуться в привычное русло
Билигин да олох дьиҥнээх сүнньүн була илик, киин сирдэргэ тахсар долгуйуулар ордук күүрдүллэн да иһиллиэхтэрин сөп. Амма Аччыгыйа. Күндэ айымньытын сыаналааһын билигин сөптөөх сүнньүн булла. Күндэ
Мин маны бэрт былдьаһан, тыл сырыһыннараары суруйбатым, дьиҥ литература сүнньүн булуон баҕарбычча соҕотох бэйэм санаабын этэбин. Эрилик Эристиин
Сүнньүн көннөр — 1) көр көннөр. Соня быраатын мөҕөн сүнньүн көннөрдө — утары эппэт оҥордо. «ХС»; 2) сыһыт, уоҕункүүһүн мөлтөт, салайары истэр оҥор (үксүн айаас, өһөс сылгыны). ☉ Сделать более кротким, ручным, заставить повиноваться, укротить, усмирить (обычно необъезженного, строптивого коня)
Кирилэ сиргэмсэх оҥорбут соноҕоһун, сүнньүн нэһииччэ көннөрөн, суолга киллэрэн испитэ. Н. Заболоцкай. Сүнньүн үүттээ — өлөр, суох оҥор. ☉ Прикончить, убить кого-л. (букв. просверлить спинной мозг). Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу …… Сүгүнүнэн сүктүбэт Сүдү ыал оҕото, Аанньанан аттаммат Айыы-хаан оҕото Адаҕыта оонньоотоҕуна — Сүнньүбүтүн үүттүөҕэ, Сүрэхпитин булкуйуоҕа, …… Умса ууруоҕа. П. Ойуунускай
О, оннук эрэ буолара буоллар, ол-бу буолан чолоҥолоспуккутун ситиһэн, сүнньүгүтүн үүттээн, ээххитин этиттэрэн тэйиэм этэ. П. Аввакумов. Сүнньэ быстыа да буоллар — тугу эмэ оҥоруон кэриэтэ өлүө. ☉ Он скорее свернёт себе шею (чем что-л. сделает)
Сүнньэ быстыа да буоллар барсан да бэрт. «ХС»
Сүнньэ көннө көр көн. «Дьэ дуу, Лука Иванов сүнньэ дьэ көннө ини», — дии-дии Авксентий киэҥ-киэҥник хардыылаата. М. Доҕордуурап
Ипатий туһунан аҕыйах тылы аҕыннахха, үлэттэн үлэҕэ сиэттэрэн арыый сүнньэ көнөн сылдьар курдук. Н. Степанов
Ол кэннэ бастакы салалта, олохтоох ыстаарыста диэн киһи талыллан үлэлиир буолбута …… тахсыыбыт-киириибит намыраан, …… сүнньүбүт дьэ көнөн барбыта. «ХС». Сүнньэ көнө (киһи) — көнө сүрүннээх диэн курдук (көр көнө I). Киниэхэ эрэниэххэ сөп, сүнньэ көнө киһи
□ Учуутал Чахов — сүнньэ көнө киһи. «ХС». Сүнньэ көһүйүөр диэри — наһаа уһуннук, сылайыар диэри. ☉ Очень долго, до того, что шея затекла (стоять, ждать). Сеня ытын сүнньэ көһүйүөр диэри күүттэ — ыта кэлбэтэ
□ Сэмэн сүнньэ көһүйүөр диэри туран истэ-көрө сатаата, онтон салҕан, кэлэн утуйан хаалла. Күндэ
◊ Сүрүн үүтэ — киһи сиһин тоноҕоһун саҕаланыытыгар баар кэтэх аннынааҕы кыракый оҥхой. ☉ Затылочная впадина, шейная ямка. Табаны ардыгар сүнньүн үүтүгэр анньан өлөрөллөр
ср. ДТС йулун, уйг. жулун ‘спинной мозг’
II
аат эб. Саҥарааччы үксүн сөбүлээбэт сыһыаннаах сөҕөрүн-бэркиһиирин көрдөрөр. ☉ Выражает изумление говорящего с оттенком неодобрения
Тыал тыаһа сүрүн, эбии бэргээбит дии. Софр. Данилов
Үрдүк таҥараҕа айыы, бар дьоҥҥо саат да буолбата сүрүн ньии! М. Доҕордуурап
Онуоха эбии аппыт бытаана, суолбут куһаҕана сүрүн! «ХС»

аат.
1. Киһи, сүөһү, кыыллар истэр уорганнара. ☉ Ухо, уши
[Байбал:] Биир маҥан ат, алта хаардаах, уҥа кулгааҕа холорук имнээх, сыаната түөрт уон сүүс. А. Софронов
Хачыгыр кулгааҕа мэктиэтигэр тыс-тыс тыаһаан ыла-ыла бүрүтэ ылбахтаабыта. Эрилик Эристиин
△ Ырааҕыттан эбэтэр олус кыратыттан иһиллимиэн да сөп тыаһы-ууһу, саҥаны истэр дьоҕур. ☉ Чуткость, острота слуха
Ордук кыраҕы харахтаах, чуор кулгаахтаах, истиҥ иэйиилээх, кэрэни кэрэхсиир кыра уол …… дьикти сиэркилэни оҥорбут. И. Данилов
Мин сытыы хараҕым билэр Эһи ханна бараргытын, Мин сэргэх кулгааҕым истэр Иҥэрсийэр саҥаҕытын. И. Чаҕылҕан
2. көсп. Тутарга, ыйыырга о. д. а. аналлаах туттар сэп-сэбиргэл, иһит-хомуос ойоҕос өттүгэр баар чааһа (тутааҕа). ☉ Уши (котла, ушата и т. п.)
Маабыра эмээхсин сылабаарын илдьээри икки кулгааҕыттан харбаан баран эмиэ өрө хабылла түстэ. Амма Аччыгыйа
3. Кыһыҥҥы ичигэс бэргэһэ икки ойоҕоһунан түһэн кулгааҕы, сыҥааҕы сабар өттө. ☉ Уши (шапки-ушанки)
Настя бэргэһэтин кулгаахтарын быатын баанар. Н. Якутскай
Билигин өйдүүр: бэл бэргэһэтин икки кулгааҕар иккиэн быалара суоҕа. Н. Габышев
4. эргэр. Былыргы чокуурунан эстэр айаҕынан иитиллэр саа таһыттан ытыах иннинэ буорах кутар кыра көҥдөй тимир туруупката (саа иһигэр кутуллубут иитии буораҕы кытта холбоһор). ☉ Полка (у старинных кремневых ружей)
Баҕырҕай кыҥаан турдаҕына, Уулаах хататынан уот саҕан ылан саа кулгааҕыгар ууран биэрэн эспитэ. Эрилик Эристиин
Сорохтор сааларын чуумпурдууллар, сорохтор сааларын кулгааҕар буорах куталлар. Л. Толстой (тылб.)
др.-тюрк. кулкак, тюрк. кулак
♦ Бүтүннүү кулгаах (кулгаах-харах) буол — олус болҕойон иһит. ☉ Слушать очень внимательно, превратиться в глаза и уши; навострить уши
[Сатыырап:] Чэ, истэбин, бүтүннүү кулгаах буолан олоробун. С. Ефремов. Огдоо кэпсээнин Евгения Петровна бүтүннүү кулгаах-харах буолан олорон иһиттэ. С. Дадаскинов. Икки кулгааҕа <хараҕа-кулгааҕа> бүөлэммит <сабыллыбыт> — көрүөҕү да көрбөт, билиэҕи да билбэт, олохтон хаалбыт, тугу да билбэт-көрбөт буолбут. ☉ Не ведать (не видеть и не слышать) очевидного (букв. у него глаза и уши закрыты); отставать от жизни
[Маайыс:] (аҕатын) Тугун сүрэй хараҕыҥ, кулгааҕыҥ бүөлэммитэ?! С. Ефремов
Хайдах, сатаатар, иннигэр баары сатаан көрбөтистибэт гына кулгааҕа бүөлэммит, хараҕа сабыллыбыт хара түөкүнүй!.. «ХС». Истибэтэх кулгаах буол — билэбилэ билбэтэҕэ-көрбөтөҕө буол. ☉ Притвориться несведущим, ничего не знающим
«Айымньы» холкуос утары охсуһууга оройуон үрдүнэн холобур буолар үлэни көрдөрөн эрэр. Оттон эһиги кэккэлэһэ олорон истибэтэх кулгаах буолаҕыт. М. Доҕордуурап. (Киһи) кулгааҕар (кыайан) баппат — тосту-туора, толоос (хол., тыл-өс, саҥа-иҥэ). ☉ Что-л. (речь, молва) из ряда вон выходящее (по бестактности, грубости)
Бу Арбатская истэ олорор тыллара киһи кулгааҕар баппат тыллар этилэр. В. Яковлев
Суруйааччы да, ааҕааччы да кулгааҕар баппат, кинилэр тириилэрин таһынан киирэр тыл-өс туттуллан хаалара ханна барыай?! СГС СЛКСБ. Киһи кулгааҕа-хараҕа иҥнэр — киһи болҕомтотун тардар курдук үчүгэй. ☉ Бросаться в глаза
Бу балаҕан иһигэр таас тыаһыттан ураты киһи кулгааҕа-хараҕа иҥнэр туох да баара биллибэт. Суорун Омоллоон. Кулгааҕар <кулгааххар> куба саахтаабыт <холлубут, чохчойбут> — аанньа истибэт буолбут, дьүлэй, дөйүҥү буолбут. ☉ Быть, стать слабослышащим, тугоухим
Таас дьүлэйи тоҕо «Кулгааҕар Куба чохчойбута!» — дииллэрий?! С. Данилов
Дьиккэр, кулгааххар куба саахтаабыта дуо? И. Гоголев. Кулгааҕа сыаланна түөлбэ. — сынньанна, үлэттэн, эрэйтэн быыһанна. ☉ Отдохнул, отдохнул от работы, забот. Кулгааҕа-хараҕа дириҥээбит (кэҥээбит) — ону-маны элбэҕи билбит, онон кыраны сэҥээрбэт, ахсарбат буолбут (киһи). ☉ Видавший виды, бывалый (о человеке, к-рого ничем не удивишь; букв. его уши и глаза стали глубже)
У лахан хамнаска үөрэммит, кулгаахтара-харахтара дириҥээбит дьону буолбакка, саҥа бүтэрбит эдэр устудьуоннары аспирантураҕа ылыахха буоллаҕа дии. Далан. Төһө саха киһитэ …… Көрбөтөҕүн көрөөрү, билбэтэҕин билээри — Кулгаах-харах кэҥэтинээри, Төрөөн төннүөр диэритин Тиэстибитэ буолуой? «Кустук». Кулгааҕа-хараҕа <кулгаахпыт-харахпыт> киэҥ — сэрэн, барыта биллиэ, иһиллиэ, иһиллибэт-биллибэт суох. ☉ Все видит, все слышит, все становится явным, ничего нельзя скрыть (букв. уши и глаза широко раскрыты)
Быктарар күннээх буоллаххына бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар: биһи кулгаахпытхарахпыт киэҥ, илиибит уһун. Болот Боотур
Партийнай киһи ырааҕы көрөр, кулгааҕа-хараҕа киэҥ буолуохтаах. М. Доҕордуурап. Кулгааҕа эрэ истэн хаалла — өйдөөбөккө эбэтэр соһуйан саҥаран кэбистэ. ☉ Непроизвольно, нечаянно сказать что-л., ляпнуть что-л. неожиданно для себя
«Миэхэ тылла аҕал», — диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалла. П. Ойуунускай. «Саар-тойон, санаабын Сайа эттиҥ...» — диэн кээстин — Кулгааҕа эрэ иһиттэ. Эллэй. Кулгааҕын ас — ким эмэ билбэтэҕин билэр, истибэтэҕин истэр гына үөрэт, өйдөт. ☉ Открыть глаза кому-л.
Кубалар кылбаҥныы аастылар, Хааллардылар кэрэлэрин сүрэхпэр, Мин дууһабын, мин кулгаахпын астылар Кэрэни кэрэхсээһин кэрэ үөрэҕэр. С. Данилов. Кулгааҕын быс — тугу эмэ кимиэхэ эмэ ааспакка-арахпакка эт, мээрилээ. ☉ Надоедать кому-л. своей навязчивой болтовней. Кулгааҕын сымнат <минньит> — иһитиннэрэн астыннар, уоскут. ☉ Удовлетворить, успокоить кого-л. каким-л. сообщением
Саҥаҕын истэммин кулгааҕым сымнаата. Н. Павлов
Күөрэгэй чыычаахтар ырыанан кулгааҕы сымната сатыыллар. Эрилик Эристиин. Кулгааҕын таһынан (аһар, ыыт) — болҕойон истимэ, болҕомтоҕо ылыма. ☉ Не брать во внимание, пропустить мимо ушей
Великанов этиитин ким да өйөөбөтөҕө, истибэтэх курдук, кулгаахтарын таһынан аһарбыттара. Н. Якутскай. Дьон көрдөөх-нардаах тылын-өһүн кулгааҕын таһынан аһарынар. А. Федоров. Кулгааҕыҥ уһугунан (иһит) — элэс, быстах, болҕойбокко (иһит). ☉ Специально не прислушиваясь, краем уха (слышать)
Оччо чуолкайа суох кэпсэтиини кулгааҕым уһугунан истибитим. Р. Баҕатаайыскай
Ылдьаа көннөрү бириэмэҕэ итини кулгааҕын уһугунан аһарыа этэ. Н. Заболоцкай. Кулгааҕын үргээ — кими эмэ туох эмэ буруйун иһин кэһэт, кырбаа (үксүн оҕо туһунан этэргэ). ☉ Драть уши кому-л.
Эн …… кинини кулгааҕыттан үргүүр курдук туттаҕын. ПП Дь. Кулгааҕын үүттээ — ааспакка-арахпакка биири хосхос этэн, көрдөһөн салгыт. ☉ Надоедать беспрестанными просьбами, прожужжать уши
«Хайа, ийээ, хаһан таҥараҕа тиксэ барабыт?» — диэн күн тура-турабын кулгааҕын үүттүүр буоламмын, кыратык мөҕүллэтэлээн ыллым. Р. Кулаковскай. Кулгааҕыттан сиэт — кими эмэ тугу да билбэт курдук санаан олус ымпыктаан-чымпыктаан ый-кэрт, быһаар. ☉ Водить кого-л. за руку
Мин уолчааным сааһынан эрэ эдэр, оттон араас мааныларга үөрэннэ, биллэ-көрдө аҕай. Ону эн киһиҥ, уруккутун курдук, кулгааҕыттан сиэтээри гынар үһү. А. Сыромятникова. Кулгаах тааска биэр (саай) — кулгаахха оҕус, кулгаахха сырбат. ☉ Дать, ударить в ухо
Бэйэ-бэйэлэригэр мохсоҕол курдук ыстанан түсүһэн, кулгаах тааска бэрсибитинэн барбыттар. Саха фольк. Анараа киһи Томороону кулгаах тааска биэрдэ. Болот Боотур. Кулгаахтаах иһиттин, харахтаах көрдүн — киһи барыта иһиттин, биллин. ☉ Пусть знает всякий, пусть знают все, имеющий уши да услышит, имеющий глаза да увидит. Кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ, харахтаахха көрдөрбөккө — кистээн, кимиэхэ да биллэрбэккэ, көрдөрбөккө. ☉ Тщательно скрывая, чтобы ни одна живая душа не знала
Ийэлээх аҕата кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ, харахтаахха көрдөрбөккө кистээн-кистээн оҕолообуттар. «ХС». Кулгаах хаалыа, муос үүнүө — үүнүөхтээх-сайдыахтаах үүнүө-сайдыа (кыайан тохтоппоккун). ☉ соотв. чему быть, того не миновать (букв. уши останутся, а рога отрастут)
Кулгаах-харах иччитэ буол көр кулгаах иччитэ буол. Ньукуу ити кэпсэтиини бүтүннүү кулгаах-харах иччитэ буолан иһиллии сытта. С. Никифоров
Ньукулаас, кулгаах-харах иччитэ буолан, хамсаабакка тыаһа суох кэтэһэн олорбохтоото. «ХС». Кулгааххарах көмүстээн этэр түөлбэ. — уоскутаары тугу эмэ дьиҥ кырдьыгынан буолбакка, киэргэтэн-тупсаран этэр. ☉ Говорить неправду (смягчая остроту истинного положения) ради успокоения или утешения кого-л.. Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр — истибитин-көрбүтүн да ситэн өйдүүр кыаҕа суох (киһи). ☉ О человеке, не способном воспринимать услышанное и увиденное (букв. у дурного человека уши находятся у основания его хвоста)
Ээ, «куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр» диэн ити буоллаҕа. Эрэйдээх, итинэн төһөнү хомуруйан туһаннаххыный?! Амма Аччыгыйа. Хаптаҕай кулгаах истибэтэх — олус дьикти, ким да ханна да билбэтэхкөрбөтөх дьиктитэ. ☉ Диковинка невиданная, невидаль
Хара харах харахтаабатах, Хаптаҕай кулгаах истибэтэх Халыан элбэх харчылаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Арай, ынах ханнын саҕа, Хара харах көрбөтөх, хаптаҕай кулгаах истибэтэх Хаарыан тааһа сытар. Эллэй. <Хаптаҕай> кулгаахтаах истибэтин, <хара> харахтаах көрбөтүн — букатын ким да истибэтин, билбэтин. ☉ Имеющие уши да не услышат, пусть никто не узнает
Маайыһы чып кистэлэҥинэн ыҥыран киллэр. Хаптаҕай кулгаахтаах истибэтин, хара харах-таах көрбөтүн. Амма Аччыгыйа
◊ Кулгаах анньыыта эмт. — кулгаах тымныйан ыалдьыыта. ☉ Отит
Пенициллини араас сэтэрийэр уонна ириҥэрэр процесстары, холобур сэбиргэхтэтиини, кулгаах анньыытын, ангинаны уо. д. а. ыарыылары эмтииргэ олус ситиһиилээхтик тутталлар. КВА Б. Кулгаах быата — сыарҕа олгуобуйатыгар дуҕа төбөтүнэн эрийэ кэтэрдэн, аты сыарҕаҕа (тэлиэгэҕэ) көлүйэр быа; хомуут кулгааҕын быата. ☉ Гуж
[Сөлүөрэ] аны иннин диэки кып-кыычыгырас тыас иһилиннэ. Онтон өйдөөбүтэ, хомуут кулгааҕын быата кыычыгырыыр эбит. И. Сысолятин
Дуга биир өттүн хомуут кулгааҕын быатыгар уган олгуобуйаҕа сыһыары тутан бодьуустаһа турдум. «ХС». Кулгаах кэрэтэ — сылгы кулгааҕын үөһэ бүүрүгэ бэйэтин өҥүттэн атын хара эбэтэр сырдык буолуута. ☉ Светлая или темная каемка вдоль верхнего края ушей у лошади
Кулгаах кэрэтэ диэн эмиэ баар буолар. Кулгаахтарын бүүрүктэрэ бэйэтин дьүһүнүттэн ураты хара эбэтэр сырдык буолааччы. Сорох сылгы кулгааҕын төбөтө хара буолар. ОМГ ЭСС. Кулгаах ойбон — күөлгэ муус үрдүнэн муҥхалааһыҥҥа үтүмэҕи сүүрдэр ойбон. ☉ Маленькая прорубь для проведения релей невода (при подледной неводьбе)
Чэгиэн мууһу Хоруо курдук Хордурҕаччы анньаннар, «Кулгаах ойбонноро» диэн Кудулутан кэбистилэр. Болот Боотур. Кулгаах сарыыта — кулгаах тас истэр хайаҕаһын орто кулгаахтан араарар чараас тыыллыгас быыс (бүрүө). ☉ Барабанная перепонка
Билигин эрэ кулгаах сарыыта хайдарынан иэдээннээх аймалҕан саалаҕа ньиргийэрин истэбин. ПП ОА. Кулгаах хастар — кулгаах кулугутун ыраастыырга аналлаах кып-кыра ньуоскаҕа маарынныыр тэрил. ☉ Уховертка, ухочистка. Кулгаах хастарым ханна түһэн хаалла? Кулгааххын чөрбөт — туох эрэ кэрэхсэбиллээҕи истэн, сэргэҕэлээ. ☉ Навострить уши, слушать весьма заинтересованно. Кулгааххытын чөрбөтүн, доҕоттоор! Кулгаах эминньэҕэ — киһи кулгааҕын алын өҥүргэһэ суох сымнаҕас тирии өттө. ☉ Мочка (уха)
Уҥа кулгааҕын эминньэҕин туппахтанна. Софр. Данилов
Кыыс оҕо хаҥыл сүрэҕэ битийэн тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап
Кэҕэ кулгааҕа көр кэҕэ. Кэҕэлэр күөх кулгаахтара «Катюшаны» ыллаһаллар, Кинилэр нарын ыраастара Кыаһаан кыыһы санаталлар. С. Данилов
Үгүс эмтээх үүнээйилэр: …… куоска ытыһа, кэҕэ кулгааҕа, кулааһай ото диэн ааттаналлар. «ХС». Эт кулгаахпынан (истибитим) — тус бэйэм (истибитим). ☉ Слышать собственными ушами
Мин Назардаахха кэлэ-бара сылдьаммын бэйэм илэ харахпынан көрдүм, бэйэм эт кулгаахпынан иһиттим. Р. Баҕатаайыскай
Халлааҥҥа хатанан туран Күөрэгэй ыллаан дьырылыырын Эт кулгаахпынан истэрим наһаа үчүгэй! «ХС»

аат.
1. Киһи, тыынар тыыннаах көрөр уоргана уонна көрөрө төһө мөлтөҕө, сытыыта. ☉ Орган зрения, глаз, а также само зрение
Тииҥ буоллар, харахха ытыллыа этэ, оччоҕо тириитэ алдьаныа суохтаах. Т. Сметанин
Ананий хараҕа үчүгэй. Сырдык-ыраас, арылыйан мааны харахтаах киһи, — дии санаата [Даша]. М. Доҕордуурап
Харах көмөтүнэн биһиги эттиктэри көрөбүт, быһыыларын, кэриҥнэрин, өҥнөрүн араартыыбыт. Харахпытынан көрөн ааҕабыт. КЗА АҮө
Дьэ, доҕоор, арай биир куобах талах төрдүгэр көхсө мохчойон, хараҕа бүлтэйэн сытар эбит. Н. Тарабукин (тылб.)
2. кэпс. Биир киилэ кэриҥнээх ыйааһын кээмэйэ. ☉ Мера веса — примерно в один килограмм
[Кууһума:] Билигин баара-суоҕа отут хараҕы кыайар-кыайбат арыылаахпын, онтукабын ылыаҥ буоллаҕа. А. Софронов
Отут харах мээккэ бурдукта иэһээ эрэ. Болот Боотур
3. көсп. Туох эмэ биир кэриҥнээх хайаҕастара, ойуулара уо. д. а. ☉ Каждая отдельная часть из множества одинаковых или подобных друг другу по форме и размеру частей целого (напр., ячейки в сотах, клетки на шахматной доске)
Утуйдаҕына даҕаны Хаарты хараҕа Хараҕыттан халбарыйбат. А. Софронов
Тиит аҕыйах хонукка илимнээри балыгын барытын курдары «ыган» харах бөҕөтүн алдьаппыт. Н. Лугинов
Хортуоппуйу харахтарынан ууһатар буоллахха, үнүгэстэри клубень этиттэн хаптаран оҥута быһан ылыллар. КВА Б
Оонньуурбутугар хара харахтар эрэ устун хаамабыт. КМЕ ДХА
♦ Бүтүннүү харах-кулгаах буол — бүтүннүү кулгаах (кулгаах-харах) буол диэн курдук (көр кулгаах)
Бүтүн бэйэтэ бүтүннүү харах-кулгаах буолан иһэр уол иһиттэҕинэ, туох эрэ кыратык ынчыктаабыта. Далан
Аан бастаан айаннаан иһэр киһи быһыытынан, Аня бүүс-бүтүннүү харах уонна кулгаах буолла, көрө истэ, сөҕө-махтайа иһэр. В. Иванов
Сиидэр …… тыа саҕатыгар ньылбыйан тиийэн бүтүннүү кулгаах-харах буолан сыппыта. «ХС»
Икки кулгааҕа <хараҕа-кулгааҕа> бүөлэммит <сабыллыбыт> көр кулгаах. Хайдах кини маннык үчүгэй кыыс баарын өйдөөн көрбөтөҕө эбитэй? Дьэ кулгаах-харах бүөлэммит киһитэ эбит. Н. Лугинов
[Хосхор] Күнүүттэн хараҕа сабыллыбыт, кулгааҕа бүөлэммит. Л. Попов
Маайыс: [Аҕатын] Тугун сүрэй хараҕыҥ, кулгааҕыҥ бүөлэммитэ? (ытыыр). С. Ефремов
‹Икки> хараҕыҥ үүтэ көстүбэт (хараҕа көстүбэт) буол (буолла) көр көһүн. Кинини көрдөхпүнэ, хараҕым үүтэ көстүбэт буола, ханна баарбын билбэт буола кыыһырабын. Амма Аччыгыйа
Сэмэн абаккарда да абаккарда, икки хараҕын үүтэ көстүбэт буола кыыһырда. Н. Якутскай
Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна …… икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
Икки харахпар көстүмэ көр икки I. [Омуннаах Уйбаан:] — Бар, таҕыс, икки харахпар көстүмэ, хара түөкүн! Н. Неустроев
Тахса оҕус түргэнник, Харахпар көстүмэ букатын! С. Васильев
Ааныһы ылан киэр анньан кэбистэ. Киэр буол бу дьиэттэн, икки харахпар көстүмэ, — диэтэ [Сиидэрэп — Ааныска]. Күндэ. Илэ хараҕынан көрбүт көр көр I. ☉ Видеть собственными глазами
Ол ууга тобус-толору алыһардар сындыыстаһа сылдьалларын мин аҕам илэ харахпынан көрбүтүм диирэ. Н. Павлов
Эргэ олох эстэрин, саҥа олох кэлэрин илэ хараҕынан көрбүтэ. «ХС»
Биһиги, кинини илэ харахпытынан көрбүт, кинини кытта сирэй бэйэтинэн кэпсэппит дьоннор, биллэн турар, улам аҕыйаан иһиэхпит. «ХС»
Кулгааҕа-хараҕа дириҥээбит (кэҥээбит) көр кулгаах. «Улахан хамнаска үөрэммит, кулгаахтара-харахтара дириҥээбит дьону буолбакка, саҥа бүтэрбит эдэр устудьуоннары аспирантураҕа ылыахха буоллаҕа дии», — Кырыкатов тыл бырахпыта. Далан
Төрүт өбүгэ саҕаттан Төһө саха киһитэ Бу синньигэс ыллыгынан, Көрбөтөҕүн көрөөрү, Билбэтэҕин билээри — Кулгаах-харах кэҥэтинээри, Төрөөн төннүөр диэритин Тиэстибитэ буолуой? Айталын
Кулгааҕа-хараҕа киэҥ көр кулгаах. Баартыйалаах киһи ырааҕы көрөр, кулгааҕахараҕа киэҥ буолуохтаах. М. Доҕордуурап
Сокуон хараҕынан көр сокуон. Онон, сокуон хараҕынан, Оҕонньору дьүүлгэ тардан, Көмүскэһиҥ миигин — диэн, Күтүөт киһи үҥсүүтүгэр Көрдөһүүтүн эппит этэ. Күннүк Уурастыырап
Онон, мин санаабар сири сокуон хараҕынан үллэстиэх тустаахпыт. М. Доҕордуурап
Оҕолорун бырахпыт ийэлэри күн-дьыл суутуттан уратытык, сокуон хараҕынан эмиэ сууттуохха баара. «ХС»
Суор хараҕын сиэбит киһи көр суор II. — «О, бу эрэйдээн эрдэхтэрин! Туох суор хараҕын сиэбит сордоох дьонуй!» — «Эрдэ утуйуохха наада, ону-маны кэпсэппэккэ», — Бааска суунар тэриэбэлэрин суумкатыгар хаалыыр. Далан
— «Биһиэхэ киниттэн ордук үлэһити булуоҥ суоҕа». «Утуйбатын оҕото баар ээ! — суор хараҕын сиэбит киһи диэн дьэ кини. Итиччэ кырдьыар диэри сүрэҕин-бэлэһин!». С. Федотов
Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт көр түөрт. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт, киэр буол мантан, бара тур! Уот харахха көр уот II. Сорох түгэҥҥэ Өксүөн санаатын уот харахха этэннэр, кинини саҥалаах оҥорботтор. У. Нуолур
Кырдьык, ити тыллар уот харахха этиллибиттэр. «Кыым»
Поэт Леонид Попов «Күн тааһа» диэн хоһоонугар олус да уот харахха эппит эбит. «ХС»
Утуйар хараҕа суох көр утуй. Утуйар хараҕа суох оҕо дуу, тоҕо бэрдэй! Биһиги да эдэр буолбатахпытын. Н. Босиков
[Байбал] эрдэ өлүөх буолан эбитэ дуу, сырыыта-тутуута, күүһэ-уоҕа киһи эрэ тэҥнэспэт киһитэ этэ, түүн утуйар хараҕа суоҕа, күнүс олорору билбэтэ. В. Иванов
Уу хараҕынан көрдө көр уу I. Маннааҕы оҕолор, кырдьык, бурдук хайдахтаах сыранан ылылларын уу харахтарынан көрөн билбэттэр. П. Аввакумов
Балаҕаччыга бандьыттар учууталбытын саа уоһугар туруорбуттарын Сэмэн уу хараҕынан көрбүтэ. «ХС»
Үүт харахха көр үүт II. Даланов перемычка оҥоһуутун Батурин этиитинэн суоттаан көрбүтэ, үүт харахха кини эппитин хоту тахсыбыт. В. Яковлев
Эр киһиэхэ аҕалыы сыһыан иэйиитэ сааһыран истэххэ хойут уһуктар диэн этэллэрэ үүт харахха ээ. «ХС». Хараҕа-кулгааҕа аһылынна — билбэккэ сылдьыбытын, ис дьиҥин, тугун-ханныгын дьэ биллэ. ☉ Открыть для себя кого-что-л. в настоящем, истинном свете
Кыра даҕаны дьон, харахтара аһыллан, кырдьыктарын, көҥүллэрин дьэ буллахтара. «ХС»
Дьон хараҕа-кулгааҕа аһыллан, баайдары утары туран өрөлөстөр, тугу тулутуох этэй, хайа, күүс бөҕө буоллаҕа дии. Күндэ. Хараҕа баал- лар — суоҕу баар курдук көрөн ылар; туох эмэ эмискэ көстөн баран сүтэн хаалар. ☉ Казаться, представляться; чудиться, мерещиться
Санаатын бөҕөргөтүнэн: «Хараҕым бааллар ини. Баҕар, сөхсүтэннэр, аныгы булчуттар дьиэ оҥостубуттара буолуо», — диэн сэрэйэ сатыы истэ. Болот Боотур
Уум быыһынан көрдөхпүнэ, остуол уҥуор туох эрэ төбөтө лэкээриҥнээн көстөр, онтон эмиэ сүтэр. Хараҕым бааллар бэйэтэ дуу дии саныыбын. С. Тумат
Бастаан хараҕа бааллыбыта дуу, биитэр санаатыттан эбитэ дуу, бэйэтин уолугар Бааскаҕа маарыннаата. С. Никифоров. Хараҕа биилэммит — дьүдьэйбит, ырбыт. ☉ Похудеть, осунуться
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, этэ-сиинэ хатан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Аанастыырап. Инники ыскаамыйа кытыытыгар эркиҥҥэ кэтэҕинэн сыстан сирэйэ кубарыйан, хараҕа биилэнэн хаалбыт Тымныылыырап оннуттан хамсаабакка эрэ күүскэ күөрэлдьитэн эттэ. Е. Неймохов. Хараҕа иинин буоругар туолуо — куруук ылар, байар айдааннаах; баарынан баҕата хаһан да сөп буолбат, тохтообокко ыла, байыан баҕара турар. ☉ Быть всегда недовольным тем, что имеешь (букв. глаза его наполнятся лишь в могиле). Хараҕа иирэр — 1) сылайан, ыалдьан, түҥ-таҥ буолан хараҕа дьиримниир, туймаарар. ☉ соотв. в глазах рябит у кого-л. (от усталости, болезни)
Араас өҥнөөх сибэккилэртэн мэктиэтигэр киһи хараҕа иирэр. И. Данилов
Тус бэйэм — мин даҕаны Куртаҕым курулуйар, Хараҕым иирэн ылар Хомолтотун билбитим. Р. Баҕатаайыскай
Кини уһуннук хааман сылайбытыттан, икки хонук устата утуйбатаҕыттан хараҕа иирэр. «ХС»; 2) санааҕа абылатан, суоҕу баар курдук көрөр. ☉ Мерещиться, чудиться, казаться
Сорох сулус сүүрдэ диэтэ, Сорох харах иирдэ диэтэ. Күннүк Уурастыырап
Давыдов Үстүүн туохха тириэрдэ сатыырын үчүгэйдик өйдүүрэ да, бэйэтин чувствотын кыайан туттунар кыаҕа суох буолбута. Хараҕа иирбитэ. Далан
Хайдах хайдаҕый, хараҕым иирэр дуу? Икки киһи иһэргэ дылы этэ. «ХС». Хараҕа (хараҕар) иҥнэр — 1) эмискэ кими, тугу эмэ көрө түһэр, хараҕын хатыыр. ☉ Зацепиться взглядом за что-л., задерживать взгляд на комчём-л.
Махсыын атахтарын кэлгийбит тирбэҕэҕэ хараҕа иҥнэ түстэ. Р. Кулаковскай
Оһох өрөмүөннүөх буолбут киһи дьиэни кэриччи көрдө, эргичиҥнээтэ, онтон хараҕа миэхэ иҥиннэ быһыылаах. «ХС»
Остуолга эмиэ субу аҕай ууруллубут адьас арылыйан олорор тыыннаах сибэккилэргэ хараҕым иҥнэр. «ХС»; 2) одуулаһар, болҕойон көрөр; болҕомтону тардар, баҕардар. ☉ Обратить внимание на кого-что-л., заметить когочто-л.; привлечь чьё-л. внимание
Андриан түннүгүнэн дьиэ таһын одуулаһа олорон сэргэҕэ турар улахан аттан хараҕа иҥиннэ уонна: «Оо, бэрт да ат турар», — диэтэ, ойон туран таһырдьа тахсан барда. М. Доҕордуурап
Михаил Егорович, дьиҥэ, бэйэтин сахаҕа кыраһыабай киһинэн ааҕынара. Кырдьык да оннук. Ол эрээри Павел Петрович эмиэ биир киһи хараҕар иҥнэр киһитэ. «ХС»; 3) кимиэхэ, туохха эмэ ымсыырар, ордугургуур. ☉ Завидовать кому-чему-л.
Бэттэх Аркадий дьиэтэ адьас туох да харах иҥнэр ордуга-хоһута, итэҕэһэ да, уһулуччу үчүгэйэ да суох. Н. Лугинов
Оттон мин баар-суох ынаҕым баайтаһырбытыгар харахтара иҥнибит ээ, онно ол бэйэм оҕом сүүрдэ-көттө ини. «ХС»; 4) кими, тугу эмэ сөбүлүү көрбөт, сөбүлээбэтин биллэрэр. ☉ Привлекать чьё-л. внимание, задевать кого-л.
Өрүү мин соҕотох сылдьарбыттан, кэргэн тахсыбаппыттан харахтара иҥнэн биэрэрэ. Г. Колесов
Ол мин ханнык итэҕэһим эн хараххар иҥиннэ? С. Ефремов
Куруук ити уолтан хараҕа иҥнэн биэрэр. ГНС АаК
Хараҕа кырыылам- мыт — 1) таала кырыыланар диэн курдук (көр кырыылан). [Баргыдай:] Дьон барыта харахтара кырыыламмыт. «ХС»; 2) ииммит-хаппыт, дьүдьэх көрүҥнэммит. ☉ Иметь болезненный вид
Соҕотох түүн иһигэр сулбу түспүт, хараҕа кырыыламмыт, этэ-сиинэ кубарыйбыт. «ХС». Хараҕа кэннигэр — кутталтан куотан иһэн, эбэтэр кими эмэ кэтэһэн, субу-субу кэннин хайыһан көрөр. ☉ Опасаясь или ожидая кого-чего-л., часто оглядываться, оборачиваться назад; внимательно следить за опасностью сзади (букв. у него глаза сзади)
Эһэни кэтэһэн, хараҕым кэннибэр истэ. Т. Сметанин
Хараҕа өспүт (хараҕын уота умуллубут) көр уот II. Маппыр холкутуйбут көрүҥнээх: олох-чолох көрбүт харахтарын уота умуллубут, кэҥэриитин күөх тымыра сүппүт, сирэйэ сөллүбүт. Л. Попов
Ырыганнаан өнөҥнөспүт, харахтарын уота өспүт аттар олус мөлтөхтөр, үгүстүк уурастыыллар, арыт адьас аккаастыыллар. Р. Баҕатаайыскай
Харахпын араарбакка туран, табаах уматынным. Табаахтаан ортолоон эрдэхпинэ, хайдах эрэ кыылым [эһэ] хараҕын уота өстө. «Кыым». Хараҕа саатар — күүстээх, чаҕылхай сырдыгы киһи кыайан утары көрбөт буоларын этэллэр. ☉ Не выносить яркого света, слепиться ярким светом (букв. глаза его стыдятся)
Оҕонньор хараҕа саатан, ол-бу диэки эргийбэхтээн баран: «Сах сиэтин эһигини киэр гыныҥ», — диэбитигэр прожектордар уоттара улам-улам умуллан барбыттара. П. Ойуунускай
Сэргэчээн бултуох санаата күүрдэн, хайыҥын тоҕо көтөн тахсан ойдо, номнуо ырааппыт күн уотуттан хараҕа саатан саба тутунна. Болот Боотур
Кинилэргэ [кристалларга] күн уота күлүмүрдүү оонньуур, таас сиэркилэ курдук килэбэчийэн киһи хараҕын саатырдар. И. Данилов. Хараҕа суох I кэпс. — олус улахан (үксүн үбү туттуу, ороскуот туһунан). ☉ Чрезвычайно большой (обычно о расходах, затратах)
«Атын сиргэ баран оттооһун хараҕа суох дириҥ ороскуот», — диэтэ Яков. М. Доҕордуурап
Хараҕа суох II — сирэйэ-хараҕа суох диэн курдук (көр сирэй-харах). [Ааныс] хараҕа суох халыҥ албынтан, балыыртан ис-иһиттэн долгуйда. Г. Попов
Хараҕа сырдаата көр сырдаа. [Бырдаахап:] Икки хонукка бэрт ыксарытык ыалдьан баран, бэҕэһээ киэһэттэн ыла арыычча хараҕым сырдаан олоробун. Н. Неустроев
Киппирийээн Саабыс сүрэҕэ арыый нус буолан, хараҕа сырдаан, дьиэттэн тахсан барда. Д. Таас
Надежда Ивановна үөрэн хараҕа сырдыы түстэ. Г. Колесов
Хараҕым таптыыр көр таптаа. Ол эрээри Харытыана бу дойду дьоннорун оонньууларын-күлүүлэрин тоҕо эрэ сүрэҕэ сөбүлээбэт, хараҕа таптаабат. П. Ойуунускай
Кини дуу, атын дуу? Хараҕым таптыыр. Баал Хабырыыс
Бу тухары кини кимин-тугун кыайан быһаарымына, бэйэм туспар улахан мучумааҥҥа түстүм. Хараҕым бэркэ таптыыр. С. Федотов. Хараҕа туолбат — туохха да сөп буолбат, баҕата хаммат, астыммат. ☉ Ненасытный, жадный до чего-л.; ничем не удовлетворяющийся
Кини [Абытай Арамаан] кэргэнэ туохха да хараҕа туолбат дьахтар эбитэ үһү. И. Гоголев
Эчи, кинилэр обургулар харахтара туолбатын эриэхсит! Саатар үлэһиттэри үчүгэйдик аһатар баҕас буоллахтара дуу?! Н. Якутскай. [Кыыс] Сарсыардаттан ыкса киэһээҥҥэ диэри үлэлиир да, харахтара туолбат. Эвен фольк. Хараҕа туо- луо — баҕата ханыа, астыныа, сөп буолуо. ☉ Быть удовлетворённым, довольным чем-л., довольствоваться чем-л. «Бу даҕаны биир киһи хараҕа туолар түүлээҕэ, ама да, кини баайын иһин, кыыһым бачча түүлээхтээх киһиэхэ биэрэр ини», — дии саныыра. Н. Якутскай
Күөрэлээх балыга үөскээбитэ, тупсубута, төлөһүйбүтэ муҥхаһыт оҕонньоттору, оччону көрөн, баччааҥҥа кэлбит балыксыттары даҕаны сөрүсөхтөрбүтэ, харахтарын толорбута. В. Протодьяконов
Кини [Алааппыйа] «сөп» диэн хараҕа туолбутун Көөдөн Уйбаан бииргэ олорбуттарын усталаах туоратыгар көрө-билэ илигэ. «ХС». Хараҕа (харах) тэстэринэн (тэстиэҕинэн) — олус түргэнник, быа быстарынан (айаннаа, көтүт). ☉ Очень быстро, с большой скоростью (нестись, мчаться); на всех парах; на полном газу (букв. так, чтобы лопнули глаза)
Мин Гришаны буойабын: «Тоҕо тиэтэйэбит …… сэһэргэһэ аргыый айаннаабакка, харах тэстэринэн көтүтэбит». Далан
Милииссийэ массыыната, хараҕа тэстэринэн кэлэн, уҥуоргу сыыр үрдүнээҕи көнө суолунан ааһан куугунуу турда. Р. Баҕатаайыскай
Сиидэркэ: «Харахтара тэстэринэн көтүтэннэр, иирбит баҕайылар!» — дии санаабыт. М. Попов
Хараҕа уоттанна (умайда) көр уоттан. Сымыраахап …… сирэйэ сырдаата, хараҕа уоттанна, төбөтүн көнөтүк туттан, дьулугураччы хааман истэ. Т. Сметанин
Ийэ [тайах] хараҕа уоттанна, арҕаһын түүтэ өрө адаарыйан таҕыста да, тыас утары ыстанна. Р. Кулаковскай
Тээллэриис уолчааны хаадьылаата. Анарааҥҥыта сутуругун суулаата, хараҕа уоттанна. «ХС»
Хараҕа хааннаах, уоһа (уоһугар) уоһахтаах көр уос III. Хараххыт хааннаах, уоскут уоһахтаах ньуулдьаҕай буолаҕыт. ПЭК СЯЯ
Хараҕа хараҥарар көр хараҥар. «О, аныгы дьон! Кыраныысса таһа дии-дии кыралыын-улаханныын харахтара хараҥаран түһэн...» — Ньукуус оҕонньор наһаалаан эрэбин диэбиттии дьон күлүгэр кирийдэ. Э. Соколов
Эһэ сүүлүн кэмэ этэ, онон хараҕа хараҥаран сылдьара. П. Ламутскай (тылб.). Хараҕа эрэ хаалбыт көр хаал. Хараҕы (хараҕын) баай — суоҕу баар курдук оҥор, албыннаа, сымыйанан тугу эмэ оҥорбута буол. ☉ Делать что-л. для отвода глаз; пускать пыль в глаза; втирать очки кому-л.
Суолтатыгар, хараҕы баайаары, кулгааҕы сымнатаары, өскүөрүтүн эрэ кэпсэтэллэр. Р. Баҕатаайыскай
Ньүдьүбалай быһыылаах Жалик диэн надзиратели, хараҕы баайан, үлэтиттэн эрэ уһулбуттара. П. Филиппов
Пестряковтар хараҕы баайары, үлэни-хамнаһы тупсаран көрдөрөрү олус сатыыллар. «ХС»
Хараҕын аалларар көр ааллар. «Эмиэ мин баайбар хараҕын аалларда!» — Харытыана хаһыытыы түһэр. — Баайы миэхэ таҥара биэрбитэ. Амма Аччыгыйа
Сир аайы быраҕыллар хотоннор, кинилэр тастара айылҕаҕа дьон оҥорбут буруйдарын туоһута буолан хараҕы аалаллара көрүөххэ куһаҕан. Далан
Хомуһа, ис киирбэҕэ, идэтигэр сөбө суоҕа хараххын аала, кулгааххын быһа турар. «ХС». Хараҕын ас — үөрэтэн, өйдөтөн, билэр оҥор, сайыннар. ☉ Открыть глаза кому-л. на что-л., открыть истину, дать знания
Кини уруоктара миэхэ төрөөбүт тылбын биһириир гына харахпын аспыттара. Суорун Омоллоон
Кини бу хара батталга сылдьар эрэйдээхтэри үөрэтэн, харахтарын аһар, өйдөрүн сырдатар санаалааҕа. Н. Якутскай
«Дойду бөдөҥ учуонайдарын ыҥырыылара, — диэн саҕалаабыта Михаил Андреевич, — биһиги харахпытын аста, кулгаахпытын кэҥэттэ». И. Федосеев. Хараҕын баспыт кэпс. — харахха саайбыт, харахха охсубут. ☉ Поставить синяк под глаз
[Чаара] бэрт кыыс, ыраас кыыс, куруубайдык сарбаҥныыбыт. Одуору сөпкө хараҕын баспыт. Н. Габышев
«Хараххын үчүгэй аҕайдык бастардыҥ дуо? Чорбоҥнообот буол! Аныгы сырыыга өссө үчүгэйдик баһыам», — Хабыыча уҥуоҕа халыр-босхо барбыт. В. Протодьяконов
Биһиги уолаттарбыт обургулар кини уҥа хараҕын баһан кэбиспиттэр. КИ АДББ. Хараҕынан холоон (харах холооһунунан) — хараҕынан көрөн, быһа холоон. ☉ Примерно, на глаз (определить что-л.)
Сүөһү ыйааһына барыта харах холооһунунан быһаарыллыбыта. «Кыым». Хараҕын көрдө — киһитийдэ, дьэгдьийдэ, урукку чөлүгэр түстэ, үчүгэй буолла (ыалдьан, ыарахаттары көрсөн баран). ☉ Почувствовать облегчение, вздохнуть свободно
Бэҕэһээ күнүскүттэн аһаабатах киһи, аһаан, дьэ хараҕын көрдө. Н. Түгүнүүрэп
Сүөһүтэ суох эрээри холкуостан илиилэрин араарбатахтар тыыннаах ордубуттара баар чахчы. Холкуостар 1950 сылтан эрэ харахтарын көрбүттэрэ. «ЭК». Хараҕын кырыытынан (көрдө). — 1) элэс гыннаран (көрөн аһарда). ☉ Мельком, мимолётом, краем глаза (посмотреть, взглянуть)
Хараҕым кырыытынан көөртүм, тиит сыгынаҕын аттын диэки туохтар эрэ ойуоккалыырга дылы гыннылар. Суорун Омоллоон
Күөрэгэй тэбинэн истэ, Хараҕын кырыытынан көрдөҕүнэ, бөрө субу ситиэхчэ буолбут. Т. Сметанин; 2) кистээн, уоран (көрдө). ☉ Тайком (видеть, смотреть на кого-что-л.); незаметно (следить за кем-чем-л.)
Хараҕым кырыытынан аргыспын эмиэ чинчийэ одууластым. И. Гоголев
Оргууй аҕай эргийэн хараҕым кырыытынан көрбүтүм, таайбытым курдук, эһэ эбит. Т. Сметанин; 3) сөбүлээбэт хараҕынан, кынчарыйан (көрдө). ☉ Злобно, недоброжелательно (смотреть)
Кинилэр диэки сөп буола-буола, хараҕын кырыытынан кынчыалаталаан кэбиһэ, бэйэтэ биир туһунан ону-маны саныы олордо. «ХС»
Хараҕын <өрө> көрдө — 1) көр хараҕын көрдө. Саҥардыы көҥүлү тутан, харахтарын өрө көрөн испит кыраларкыамматтар, бэйэлэрин былаастарын көмүскээн, сүрэхтэрин тэбиитинэн өлөр-өлүүнү уун-утары бараллар. «ХС»; 2) көр хараҕын муҥунан көрдө
[Кулуба:] Оттон, эн хараххын өрө көрөн кээлтиҥ, дьэ, сүрдээх этэ доҕор! Н. Неустроев
Кынчаайап Силтэһини көрсөн «Киниттэн ону эмискэ истэн», Хараҕын өрө көрдө, Хара-хара бэркэ сөхтө. С. Васильев. Хараҕын сабар киһи харыс т. — өллөҕүнэ харайар киһи (саамай таптыыр уола). ☉ Тот, кто должен закрывать глаза, находящийся рядом с умирающим в последние минуты жизни (о любимом сыне)
Суох, суох, ама оннук буолуо дуо, барыбытын иитэр, ийэлээх аҕатын харахпытын сабар киһибит эбээт. А. Сыромятникова
Хараҕын симпэтэ көр сим II. Оттон Василь Ситуха бу түүн маҥнай саҥа нухарыйан иһэн, уолуйан уһуктан баран, адьас хараҕын симпэтэҕэ. Н. Лугинов
Түүн букатын харахпын симпэтэх киһи, дьиэбэр киирэн бэрт минньигэстик утуйа сыттахпына, старшина киирэн уһугуннарбыта. Н. Якутскай
Нэһиилэ уот оттунан, кэнсиэрбэлээх бааҥканы онно сылытан сиэн баран, балааккаларын тардынан утуйан көрбүттэрэ да, харахтарын симпэтэхтэрэ. Н. Босиков
Хараҕын тиэрэ (муҥунан) көрдө көр көр I. Хаһан даҕаны мунньахха дьахтар туран тыл эппитин истибэтэх дьон бары сэргэҥнэһэ түстүлэр, сорохтор соһуйан-дьиибэргээн харахтарын тиэрэ көрдүлэр. Болот Боотур
Хайа да кыыс, дьахтар бу курдук таҥныбытын көрбөтөх дьон, харахтарын тиэрэ көрдүлэр. В. Протодьяконов
Өр буолбатах, хараҕын тиэрэ көрөн, эппэт кэлэҕэй буолан киирбит. М. Чооруоһап
Хараҕын хайа (тыыра) тардаат көр тарт. Баччааҥҥа диэри ханна сылдьар киһиний бу, мааҕыын сарсыарда, хараҕын хайа тардаат, барбыта эрэ баар. ВНГ ГОПХ
Уолаттар, харахтарын хайа тардаат, успуорт сонунун сураспытынан барбыттара. «ХС»
Ити оҕо «хайа били ньирэйим» дии-дии, сарсыарда хараҕын хайа тарта да таһырдьа ыстанар. «ББ». Хараҕын уута куурбат — элбэхтик ытыыр, санааргыыр. ☉ Глаза не осушаются у кого-л.; глаза на мокром месте у кого-л.
Эрэйдээх кэмнэри аастыбыт, охсуһуу хонуутугар хаан ахта, иэдэстэригэр харах уута куурда. Т. Сметанин
Хараҕын уута тоҕунна көр тох. Талымастаан арай эттэххэ, Таптал хараҕын уута Таммах буолан тохтубута. С. Зверев
Үгэргээмэ, хотонун чэҥигэр харахпыт уута тэҥҥэ тохторо, ол туһа туспа, үлэ бэрээдэгэ туспа. Амма Аччыгыйа
Баран таах бостуой хараҕыҥ уутун тоҕо сылдьыма. Күндэ. Хараҕын уутугар муммут кэпс. — сордонор-муҥнанар, ытыыр-соҥуур. ☉ Постоянно плакать в горе, печали (букв. заблудиться в слезах). Мөрүөннээх Маамыра харахтарын уутугар муннулар. Хараҕын уутугар тумнар <муннар> — кими эмэ туох да өрүһүлтэтэ көмөтө суох соҕотохтуу хааллар. ☉ Оставить кого-л. наедине со своим горем
Эн аҕалаах, ийэлээх эбитиҥ буолуо, санаан көр: соҕотох кырдьаҕас аҕабын хараҕын уутугар тумнаран, быраҕан кээһэрбин ыарыргыыбын. Суорун Омоллоон
Кыамматы-тиийиммэти ытыһын сотуннарымаҥ, харах уутугар муннарымаҥ. А-ИНА БТ. Хараҕын уутунан суу- нар — элбэхтик ытыыр, улаханнык аһыы аһыйар. ☉ Обливаться слезами (букв. он умывается слезами)
[Лида] оҕото таҥна сылдьыбыт таҥастарын сыллыырууруур. Хараҕын уутунан суунар. А. Фёдоров
Биир киэһэ Дуся киирбитэ, аҕалара оҕолорун утуталаан баран, аччыгыйын — Уйбааскытын сыллыысыллыы, саҥата суох хараҕын уутунан сууна олорор. «Дайыы»
Маайа эрэйдээх ытаан хараҕын уутунан суунан тугу өрүһүттэриэ баарай?! «ХС». Хараҕын уутун сотунна — улахан аһыы, сүтүк кэнниттэн ону толуйары булла. ☉ Утешиться чем-л. в своём горе; восполнить чем-л. свою потерю; компенсировать чем-л. свою неудачу
Тэрэнтэй итинэн хараҕын уутун соттон, санаата арыый чэпчээн, төттөрү устан чалымнатан испит. М. Чооруоһап. Хараҕыттан уухаар баста — хараҕын уута таҕыста, ытыахча буолла, уйадыйда. ☉ Глаза наполнились слезами у кого-л. [Швецов] уоһа ип-ибигирэс, хараҕыттан уу-хаар баспыт, көлөһүн аллыбыт. Н. Якутскай
Киһим хараҕын куһаҕаннык көрдө, сирэйэ кытарда, онтон хараҕыттан уухаар баһылынна. Т. Сметанин
Ийэ уйадыйан хараҕыттан уу-хаар баһан, тугу да булан эппэккэ: «Оҕом, оҕом», — эрэ дии-дии, кыыһын төбөтүн бобута туппахтаата. М. Доҕордуурап
Харах баайыыта көр баайыы. Билиҥҥи үлэ истиилэ атын, хараҕы баайыы аны суох, хайа уонна Поповуҥ аныгыны кыайан өйдөөбөтө сыттаҕа дии. Далан
Сүөһүлэрбит быста ыран, охтоору аҕай иэгэҥнэһэ тураллар. Ол биричиинэтин төрдө былааны эккирэтиһиигэ, хараҕы баайыыга сытар. В. Ойуурускай
Байыаннай тактикаҕа хараҕы баайыы, аҕыйах сүтүгүнэн улаханы өрүһүйүү итинник буоллаҕа. «ХС». Харах бэс эргэр. — ымсыы быһыы. ☉ Зависть, завистливость
Эргэ мас дьиэ турбута …… этээстээх таас дьиэлэр Быыстарыгар кыбыллан, Мэһэй эрэ буолан, Харах бэһин кэриэтэ хараҥаран испитэ. М. Тимофеев
Харах бэстээх I көр бэстээх. Харах бэстээхтэр Иннибэр иин хастылар. Күннүк Уурастыырап
Доҕор элбэх мин тулабар, бааллар харах бэстээхтэр, Итэҕэспин эрэ таба Көрөллөр ол үөдэттэр. И. Гоголев. Харах бэстээх II — мэник, дьээбэ оҕону сэмэлээн этэллэр. ☉ Шалун, озорник (о подростках)
Харах бэстээх ааны саппакка сүөһүнү бурдукка киллэрбит. ГНС АаК. Харах дала көр дал — 1) көрөр кыах иһинэн, киһи көннөрү хараҕынан көрөр сирэ. ☉ Поле зрения в пределах обозримого
Өрүүнэм хараҕым далыгар аанньа көстүбэт. Н. Кондаков
Оо, Казанскай болуоссат! Харах дала ылбат Уорааннаах, уораҕайдаах болуоссат! «ХС»
Онон төрүөх саҕана сылгыларын үөрүн барытын харахтарын далыгар туттулар. «Кыым»; 2) тугу эмэ болҕомтоҕо ылыы. ☉ Чьё-л. внимание, заинтересованность, интерес
Дойду тириэньэрдэрин харахтарын далыгар дьэ киирдим быһыылааҕа — сүүмэрдиир эрчиллиилэргэ ылар буоллулар. ПП ОА
Ол быыһыгар научнай да бибилэтиэкэлэр харахтарын далыгар киирбэтэх хаһыат ыстатыйалара хомуллан, наарданан сыталлар. «Кыым»
Оттон кириитиктэр олус өр бу айымньыны харахтарын далыгар киллэрбэккэ сылдьыбыттар. «ХС»
Харах дьүккэтин (харатын) курдук харыстаа көр дьүккэ. [Албын Бааһынай:] Бу талахпын мин хараҕым дьүккэтин курдук харыстаан уура сылдьар малым, эһиги баайгыт аҥаарыгар да биэрбэппин. Суорун Омоллоон
Ол курдук былыргы улуу уустар оҥорбут быһахтарын биир эмэ хаалбыт буоллаҕына, харах харатын курдук харыстаан илдьэ сылдьаллар. БББ
Биһиги иккиэн итини [тапталбытын] харахпыт харатыныы харыстыахпыт. П. Аввакумов. Харах-көс буол — хараҕа суох киһиэхэ сирдьит буол. ☉ Быть поводырём (у слепого) (букв. стать глазами для кого-л.)
Аҥааттар улахан буураттар харах-көс, истэр кулгаах, харабыл оҥостор эдэр кыыл таба батыһыннарыылаах буолаллар. С. Тумат
Кырачаан Ефрем хараҕа суох умнаһыт оҕонньорго сирдьит, харах-көс буолбута. «ХС»
— Хата, киһитэ суох эбит, — Коля оҕонньоругар харах-көс буолла. Сэмээр Баһылай
Харах ортотугар көр орто. Биһиги бары билэр оҕобут ээ кини. Барыбыт хараҕын ортотугар улааппыта. Амма Аччыгыйа
Маннык мааны барахсан хараҕын ортотугар сүгэһэрдээх балыгы түһэрэн аччарыйа турар хайдах эрэ табыгаһа суох курдук көһүннэ. Н. Заболоцкай
Мин буруйу бар дьон хараҕын ортотугар оҥоробун. Эһиги курдук саһан олорон арыгылаабаппын. КФА СБ
<Харах> өҥүргэһинэн (үрүҥүнэн) көр көр өҥүргэс. «Күн таҥара буол», — диэн ытыырын быыһыгар сарылыы-сарылыы, харахтарын өҥүргэһинэн көрөн, иҥиир ситиилэрин тартарар. Эрилик Эристиин
Мин сиргэ түстүм. Бөрөм хараҕын үрүҥүнэн көрөн баран охтон түстэ. Т. Сметанин
Харахтан сыыһы ылбыт курдук (ылбыттыы) көр сыыс II. Сылайбыппыт, сүрэҕэлдьээбиппит харахтан сыыһы ылбыттыы мэлийэр. Далан
Хааным баттааһына үрдээн эрэйдиирэ. Онтукайым манна, харахтан сыыһы ылбыттыы, ааһан хаалла. Н. Босиков
Иннэнэн эмтэнэргэ сананан, Семён Семёновичка тиийбитим. Ый кэриҥэ эмтэнээт, харахтан сыыһы ылбыт курдук буола түстүм. Н. Якутскай. Харахтарын аллара көрдүлэр — мөлтөөтүлэр, киэбирэллэрэ тохтоото. ☉ Умерить свою спесивость, кичливость, перестать задираться
Оттон баайдар, кырдьаҕастар, баайдыы тардыылаахтар, харахтарын аллара көрдүлэр. Бэс Дьарааһын
Харахта симнэ көр сим II. Икки-үс чааһынан син-биир өлөр аата харахта симнэ кыдыйсыбыт киһи дии санаата Томмот. Софр. Данилов
— Бэйэм соноҕоһум диэн харахта симнэ киирсэбин. Бытаан сатана. Н. Босиков
Оттон тоҕо көһүппэтэх өттүттэн, эмискэ соһуччу көһөн кэллэ? Миигин аһыннаҕа дуу, харахта симнэ синэ биир диэтэҕэ дуу? «ХС». Харах таһаарын түөлбэ. — туохтан эмэ туһата таһаарын. ☉ Извлекать выгоду из чего-л., иметь небольшой доход
Аҕата хара үлэһит. Тыаҕа сымала сүүрдүүтүнэн, ол-бу сүгэ уга, миинньик, сыарҕа сыҥааҕа бэлэмнээн, онон харах таһаарынан, үп киллэрэн олорор. Болот Боотур
Ити булпунан биһиги сүһүөх ылынан, харах таһаарынан дьон, ыал буолуохтаахпыт. В. Протодьяконов
Үбү-аһы хамнатан, харах таһаарынан, туһа киллэринэн ис. «ХС». Харах тэстэр хараҥата — ыас хараҥа, туох да көстүбэт хараҥата. ☉ (Темно) хоть глаз выколи
Били харах тэстэр хараҥата диэбиккэ дылы, ханан да сырдык тыкпат иин иһинээҕи хараҥаҕа түбэспит. Т. Сметанин
Иннилэригэр туох баарын көрүөхтэрин харах тэстэр хараҥата сабардаан турар. Күрүлгэн
Туран таһырдьа таҕыста. Киһи хараҕа тэстэр хараҥата. А. Кривошапкин (тылб.). Харахха быраҕыллар (охсуллар) — бэлиэтик көстөр. ☉ Резко выделяться, быть особенно заметным, бросаться в глаза
Туораттан көрдөххө, бу ыраахтан харахха тута быраҕыллар чаҕылхай паара тугу эрэ сүрдээх истиҥи кэпсэтэ иһэр курдук. Н. Лугинов
Киирбит эрэ киһи хараҕар саамай урут кини быраҕылла түһэр. П. Чуукаар
Кырдьыга да, манна кэпсээнньит уустук дьылҕалаах дьоннор уобарастарын иҥэн-тоҥон көрдөрөр дьоҕурдааҕа харахха быраҕыллар. И. Федосеев. Харах халтарыйар — 1) сөҕүмэр элбэх, эгэлгэ, өлгөм. ☉ соотв. глаза разбегаются
Бэйи, эмээхсин хараҕа халтарыйар гына табаарда тардан олоруохха. Суорун Омоллоон
[Дьиэ] иһигэр киирдэххэ, дьон этэринэн, ырааһа, киэҥэ-куоҥа, сибэккитэ элбэҕэ — киһи эрэ хараҕа халтарыйыан курдук. «Кыым»
Тутуу барар площадкатын көрөөт хараҕа халтарыйбыта! «ЭК»; 2) киһи хараҕын сымнатар үчүгэй, дьикти, кэрэ. ☉ Очень красивый, красочный, необычный
Кини киһи хараҕа халтарыйар күөх солко буолбут, санныттан тилэҕэр тиийэ суугунас солкону кэппит. А. Сыромятникова
[Сөмөлүөттэр] мин пуоска харабыллыы турар кэммэр кинилэр бүрүөһүннээх этилэр. Оттон билигин ону устаннар — киһи хараҕа халтарыйар кэрэ көстүүтэ. КИ АДББ
Бэрт сотору Захар Ильич саҥа дьиэтэ киһи хараҕа халтарыйыах айылаах килэйэн-халайан тиийэн кэллэ. Күрүлгэн. Харах харамыгар — харамсыйан, туһаҕа туруоҕун билбэтэр даҕаны. ☉ Проявляя жадность, жадничая
Суолга быа сытарын харах харамыгар аҕалбытым. СГФ СКТ
Харахпар (хараххар) ким да үүт ыгыа суоҕа көр үүт I. Кыһалҕалаах күммүтүгэр биһиги харахпытыгар үүт ыкпыккыт суоҕа. Ону эмиэ син өйдүүбүт ээ. Суорун Омоллоон
Онто да суох икки нэдиэлэҕэ дьоҥҥо от охсордоохпун, онно мин харахпар үүт ыгаллара биллибэт. Суорун Омоллоон
Кини оҕо сааһа хараҕар үүт ыкпатаҕа. «ХС». Хараххын араарыма — 1) уурайбакка одуулас, биири супту көр. ☉ Не сводить глаз с кого-л.
Шура икки имин хаана тэтэрдэ. Хараҕын уолтан араарбат. Н. Якутскай
Ыстапаан кэлбит дьонтон хараҕын араарбат. «ХС»
Кини Өлүөнэ өрүс арҕаа биэрэгэр күөх солко өҥүнүү унаарыйан көстөр тыаттан хараҕын араарбат. «Чолбон»; 2) мэлдьи кэтээн сырыт, ахсаабакка харабыллаа, хараххыттан сүтэримэ. ☉ Неотступно следить за кемчем-л., постоянно держать под наблюдением кого-что-л. «Өлүөскээ, ити кырдьаҕас аттан хараххын араарыма, — диэбитэ Лааһар
— Аны күрээн эрэйдии сылдьыа». Далан
Хараҕы араарбатахха табыллар киһи, кыратык аралдьыйа түс да, чалбаҕы кэспитинэн барар. «ХС». Хараххын быраҕа сырыт — сөп буола-буола көрө-истэ, кэтии сырыт. ☉ Время от времени следить, наблюдать за кем-чем-л.
Биэлэр тураллар. Түүн, Намыйаан, эн тахсар идэлээх киһи, хараххын быраҕа сылдьаар эрэ. Далан
«Хата оччоҕо били таһаҕас турар сирин диэки, харабылга хараххын быраҕа сылдьаар эрэ, — диэтэ Силин, — баҕар, утуйан хаалан иэдээн буолуо». Д. Таас
Эбэ хотун диэки өссө биирдэ хараҕын быраҕан баран, ата кирдиэлии турар сирин диэки эргилиннэ. У. Нуолур
Хараххын сим көр сим II. Онно эдэр буойуттар Кыһыл былаах анныгар Харахтарын симмиттэрэ. Эллэй
Сүүскэ эрэ тиийбэт ахсааннаах киһи кыргыһыы толоонноругар харахтарын симмиттэрэ. «Кыым»
Хараххын тымныта түс — көр тымныт. Ол ыалга ирэнхорон, аһаан, кыратык харахпытын тымныта түһэн, аппытын сынньатан, аһатан олус абыраммыппыт. Р. Кулаковскай
Дабыыт күн тахсыытын саҕана хараҕын барбах тымнытан ылла. У. Нуолур
Чэйиҥ, оҕолоор, кус көтүөр диэри харахпытын тымныта түһэн ылыаҕыҥ. Улдьаа Харалы. Хараххын хатаа — кичэйэн одуулас, кэтэс, таба көр. ☉ Сосредоточить внимание на комчём-л., зацепиться взглядом за когочто-л.
Кыыһырбыта аастар эрэ, Марусяҕа эмиэ хараҕа хатанар, туох эрэ сылааһы, истиҥи кэлтэй күүтэр. Далан
Кини [Клим] хараҕа остуолга үллэн турар тыыннаах сибэккилэргэ хатанна. А. Сыромятникова
Сэмэнчик ол дьиэлэргэ хараҕын хатаата. «ХС»
Хараххыттан сүтэримэ — хараххын араарыма диэн курдук. Суол буорун кэннигэр күдээрдэн Соноҕос харахтан сүттэ. Баал Хабырыыс
Ити икки ардыгар киһитин хараҥаҕа хараҕыттан сүтэрэн кэбистэ. С. Никифоров
Уолгутун Миитэрэйи хараххытыттан сүтэримэҥ, дьиэтигэр-уотугар тиийиэр диэри көрө сылдьыҥ. ИСА. Харах ыларынан (ыларын тухары) — харах төһө ырааҕы кыайан көрөрүнэн. ☉ На сколько хватает глаз
Өрүс киэҥ ньуура харах ыларынан мэндээрийэн, кыһыҥҥы таһымыттан быдан үрдээн, өрө анньан тахсыбыта. Н. Лугинов
Киһи хараҕа ыларынан баай хара тыалар адаардаах арҕастара күөх тунаҕынан бүрүллэн сыталлар. И. Данилов
Харах ыларынан ханан да мас-от диэн эрбэйбэт. Н. Кондаков
◊ Илим хараҕа I иис. — сахалыы оһуор көрүҥэ (хол., туос иһит иитин тигэр анньыы көрүҥэ). ☉ Вид узора, напоминающий ячейки рыболовной сети (напр., таким стежком пришивают ободок к берестяной посуде)
Саха маска оҥоһуктарыгар «илим хараҕа» диэн ааттаах туос иһит иитин тигииттэн киирбит буолуохтаах. Оһуор бу көрүҥэ оҥоһуллуутун арааһынан, ис хоһоонунан элбэх бөлөхтөргө арахсар уонна тус туһунан ааттанар. НБФ-МУу СОБ. Көҕүс хараҕа — киһи саннын уҥуоҕун алын өттө. ☉ Самая середина, подлопаточная область спины (букв. глаз спины)
Үрүҥ Уолантай Додор хоруолу ситэ-ситиминэ көхсүн хараҕар тирээн испит. Саха фольк. Хабырылла …… көхсүн хараҕыттан курданарыгар диэри ырбаахыта хайдыбытынан киирэн күүгэс сиэбитин «лап» гына биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Мэйиитэ эргийэр, сүрэҕэ өлөхсүйэр, көхсүн хараҕа ыалдьар. С. Никифоров
Кута хараҕа көр кута. Хаһан эрэ өрдөөҕүтэ, кута хараҕын үрдүгэр түҥнэриллибит оҥочо аннынан Мойот тахсыбыта. Т. Сметанин
Өлөөрү өлөн, хомолтолоохтук өлбүтэ: от үлэтэ эрдэҕинэ Бөллүгэннээххэ туу көрө сылдьан кута хараҕар түһэн өлбүтэ. «ХС»
Күөл хараҕа көр күөл. Луҥкурбут күөл хараҕар Балык оонньоон чалымныыр. С. Васильев
Өттүк хараҕа — өттүк үүтэ диэн курдук (көр өттүк). [Тыгын] сототун уҥуоҕа нуучча улахан киһитин өттүгүн хараҕынан буолта үһү. Саха сэһ. II
Самыы хараҕа көр самыы I. Төрдүс суортаах биир эмэ сүөһү баар, бары иэгэҥнэстэр, самыыларын хараҕа тахсыбыт, арҕастарын тириитэ сыстан эрэр. «Кыым»
Сарын хараҕа көр сарын. Айыы бухатыырын …… уот оҕур тылынан икки чараас саннын хараҕын салыы-салыы саҥара турар үһү. Ньургун Боотур
Икки чараас саннын хараҕынан Үс үөстээх ат өргөмүн курдук Дьөлө көрөн түһэрдэҕэ. П. Ойуунускай
Сир хараҕа көр сир II. Сааскы өртөн кунуска уот түһэн хаалан, Сири, силиһи дьөлү сиэн, көрдүгэнниир. Сир хараҕын батыһан, аллараанан, Сиэтэр сиэн иһэр, кэҥээтэр кэҥиир. М. Тимофеев
Маар үрэх элбэх куталаах, дириҥ «сир хараҕа» дэнэр чүөмпэ көлүйэлэрдээх буолар. «ХС». Сурук хараҕын билэр эргэр., кэпс. — ааҕар-суруйар (киһи). ☉ Умеющий читать и писать
Бүтүн улуус үрдүнэн Хаппытыанап баай икки эрэ уола ханнык эмэтик нууччалыы лахсыһаллара уонна сурук хараҕын билэллэрэ. Н. Якутскай
«Оҕом эрэйдээх бу илиитинэн тугу үлэлээн айаҕын ииттиэй?.. Арай, оскуолаҕа киирэн, сурук хараҕын билэр киһи буоллаҕына...» — дии саныы олорбута. «ХС»
Тобук хараҕа көр тобук. [Абааһы киһи] тоҕус уон бууттаах тимир тирэх этэрбэһи тобугун хараҕар диэри туруору тардынан кээспит. ПЭК ОНЛЯ III. Тойон киһини Тобугун хараҕынан Тоҥуу хаар түһэн кэбистэ. Саха фольк. Уллуҥах хараҕа — уллуҥах оҥхойо. ☉ Впадина, выгиб стопы
Ньургун уу дьулайыттан уллуҥаҕын хараҕар диэри дыр гына түспүтэ. Далан
[Харачаас] уллуҥаҕын хараҕыттан төбөтүн оройугар тиийэ ис-иһиттэн дьигиһийэн ылла. П. Филиппов
Харах дьүккэ- тэ — дьүккэ диэн курдук. Мэйиим сарыыта Мэнэрийэргэ дылы буолла, Хараҕым дьүккэтэ Хайыттарга дылы буолла. П. Ойуунускай. Харах дьэҥкир бүрүөтэ анат. — харах тас бүрүөһүнэ. ☉ Роговая оболочка глаза, роговица
Харах дьэҥкир бүрүөтүн эчэтии сэрэхтээх буолуу тиэхиньикэтин тутуспаттан тахсар. Харах иччитэ көр иччи. Ыараханнык сүһүрбүт киһи иһэ ыалдьар, хотуолуур, хараҕын иччитэ кубулуйар, иҥиир-ситиитин таттарар. ЛЛА ЧЧОИ
Роговой бүрүөһүн улаҕатыгар сүрдээх намчы уонна дьикти кыраһыабай дьүһүннээх радужка (харах иччитин төгүрүгэ) көстөр, кини хаба ортотугар харах иччитэ баар. ТСА ХЫа. Харах көмүс кур — түөрт муннуктаах эбэтэр төгүрүк быһыылаах үрүҥ көмүс торумнары тирии курга тигэн оҥорбут кур. ☉ Кожаный пояс, украшенный прямоугольными или круглыми серебряными бляшками. [Бороҕон мусуойугар бааллар]: ХVII —