туол диэнтэн хай
аата. Дьоллоох эбээт отонньут Баар иһитэ туолуута, Дьоллоох бүөмнээн «кистэммит» Хаһаас сирин булуута. П. Тобуруокап
Киэһэ нуорма туолуутун суоттаатылар. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Күбэ туолуута (улахан туолуута) көр күбэ II. Халлаан ыйын уон төрдүс күнүн былыргы сахалар күбэ туолуута диэн ааттыыллара

аат.
1. Бииргэ олорор дьиэ кэргэн (хол., эр-ойох, оҕолор, төрөппүттэр). ☉ Группа живущих вместе родственников (напр., муж с женой, дети, родители), семья
Ойуунускай дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ. Суорун Омоллоон
Ыаллар үксүлэрэ сабыс-саҥа дьиэлэннилэр. М. Доҕордуурап
Арай дал диэки оҕус айаатыыр, көөртүм сайылык ыалларын сүөһүлэрэ мустубуттар эбит. Н. Заболоцкай
2. Дьиэ кэргэн дьиэтэ-уота, олорор тэлгэһэтэ, хаһаайыстыбата. ☉ Жилой дом, двор, домашнее хозяйство
Ыраах соҕус ханнык эрэ ыаллар көстөллөрө. Суорун Омоллоон
Уулусса эҥин бэрээдэгэ суох, онно-манна абыр-табыр ыаллар көстөллөр. Эрилик Эристиин
Кинилэр суол ортотугар олорор Мэхээстээх диэн сэниэ соҕус ыалга этэҥҥэ тиийэн кэлэн тохтоотулар. Н. Заболоцкай
3. кэпс. Ыкса-чугас олорор, доҕордоһор дьиэ кэргэн (аймахтыы буолбатах). ☉ Близкие друзья, соседи
Олбуордарын кытыытынааҕы оту ыалларын тарбыйаҕа сиэн кирдиргэтэ сылдьар. Софр. Данилов
Булкун-аскын чугастааҕы ыалларгыныын үөрэ-көтө үллэстэн, аһаансиэн үргэнньиктээн кэбиһиэхтээххин. Далан
Үтүө доҕотторум, ыалларым, бар-дьонум, мустубуккут иһин махтанабын. М. Доҕордуурап
♦ Ыал аайы баар кэпс. — туох да уратыта, дьиктитэ суох, ханна баҕарар баар (киһини этэргэ). ☉ Обычный, ничем не примечательный (о человеке — букв. имеющийся в каждом доме)
Маайа доҕоро ыал аайы баар боростуой киһи. А. Софронов
Сир аайы, ыал аайы баар кыыс, кыыс кыыс курдуга. А. Бродников
Ол эрэ буолуохсут, тимири ыйыстыбыкка дылы буолан, ыал аайы баар киһи эбит. П. Аввакумов. Ыал аатыттан аас — 1) эргэр. Быста дьадай, бэйэҕин кыайан ииттиммэт буол. ☉ Обнищать, разориться, стать несостоятельным
Оҕуһа суох хааллахпытына ыал аатыттан ааһабыт, бараҥҥын үлэлэспитэ буол. Күннүк Уурастыырап; 2) эһин-быһын, өл-сүт. ☉ Перестать существовать как семья
Кини Далбараайаптар ыал аатыттан ааспыттарын, эстибиттэрин истэн, аһыйбыта буолбута. «Чолбон»
Биһиги эстэн, төрөппүттэрбит өлөн-сүтэн, ыал аатыттан ааспыппыт. «ХС». Ыал устун бар (сырыт) эргэр. — быста дьадайан, кыаммат буолан, ыалы кэрий. ☉ Нищенствовать, ходить по миру
Мин ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Дьөгүөрдээн иэспин илтин эрэ, сотору ыал устун барыахпыт дии. Амма Аччыгыйа
Мин уруута-аймаҕа суох буолан, ыал устун барбытым, айаҕым иһин үлэлээн аһыыр хамначчыт курдук сылдьыбытым. «Чолбон». Ыал устун ыыт эргэр. — баарын-суоҕун барытын былдьаан ылан, ыалы кэрийэргэ күһэй, баайын-дуолун эс. ☉ Обездолить, сделать нищим, пустить по миру кого-л.
Ыал устун ыыппыт, онтон уоруйахха укпут — арыгы. А. Софронов
Оҕом Сүөдэр, тарбытыгар таралыйаҥҥын, хааһыбытыгар тотоҥҥун биһигини ыал устун ыыттыҥ. Н. Якутскай
Тулаайах эрэйдээхтэр тойонноро кэлэн үүртэлиирин, ыал устун ыыталыырын күүтэн олорбуттара. «ХС»
◊ Күбэ ыал күөстэнэр киэһэтэ көр күбэ II
Күбэ ыал күөстэнэр киэһэтигэр уруу тэрийбиттэрэ. Ыал аҕата көр аҕа. «Киһи билбэт гына уларыйан хаалбыккын дии», — диэн баран ыал аҕата уолун тыастаахтык сыллаан ылла. И. Данилов
Баҕа санаалаахпыт, хаһан эрэ төннөн Буруо таһааран, төрүөх төрөтөн Ыал аҕата буолан олорор. С. Данилов. Ыал буол — кэргэн тахсан биитэр ойох ылан бииргэ олор, дьиэтэуотта, хаһаайыстыбата тэрин. ☉ Создать семью, обзавестись хозяйством, жить семейной жизнью
Биһиги манна кэлэн, ыал буолан иккиэйэҕин буккураһан олордубут. Амма Аччыгыйа
Бу эдэр киһи үөрэххин бүтэрэн үлэһит буоллаҕыҥ, хаһан ыал буолуох курдуккунуй? М. Попов
Атын дьон оҕолоро кини сааһыгар ойох ылан, ыал буолаллар, оҕо төрөтөллөр. Ф. Захаров
ср. др.-тюрк. аҕыл ‘загон для скота’, алт. айыл ‘дом (семья); юрта; селение’, уйг. аилэ ‘семейство, семья’, авыл ‘аул’, монг. айил ‘группа юрт, селение’

1. даҕ.
2. Кээмэйинэн, көстөр быһыытынан, бөдөҥ. ☉ Значительный по размеру, объёму, большой. Улахан уҥуохтаах киһи
   □ Сүрдээх улахан дьиэҕэ Сүүһүнэн оҕо олордо. С. Васильев
   Эмискэччи күтүр улахан эһэ былтас гына түстэ. Т. Сметанин
   Мииккэ оҕонньор арбайбыт баттахтаах улахан төбөтө оргууй өндөйдө. А. Сыромятникова
3. Бииргэ төрөөбүттэртэн сааһынан саамай аҕа. ☉ Старший по возрасту (по отношению к родным братьям и сёстрам), старший (ребёнок). Улахан эдьиийим Москваҕа олорор
   □ Уоту көрөөт, уолаттар бэркэ үөрбүттэр, ол гынан баран улахан убайдарын ыыппыттар
   Саха фольк. Улахан уоллара саас, отмас тиллэн, сир кырса көҕөрөн эрдэҕинэ төрөөбүт. Н. Якутскай
   Улахан убайа Унаар Уйбаан Онно артыалы салайар. С. Васильев
4. Симигэ суох, күүстээх (хол., саҥа, тыас). ☉ Сильный, громкий (напр., о голосе, звуке)
   Тоҥ уһаат доргуйар тыаһыныы, Томороон дуорааннаах, Улахан хаһыынан Ураатыы оонньоомо. Күннүк Уурастыырап
   Утуйа сытан сүрдээх улахан тыастан уһуктан кэллим. Т. Сметанин
   Эргитэн аҕалан Манчаары оҕо ортоку ороҥҥо олорорун таба көрөн баран, улахан кыыһырбыт куолаһынан бардьыгынаабыт. МНН
5. Элбэх тутуулардаах, тэрилтэлэрдээх, үгүс киһи түөлбэлээн олорор (хол., куорат). ☉ Крупный (о населённых пунктах)
   Кэмпэндээйи улахан куораттары уонна киэҥ сирдэри тууһунан хааччыйар. И. Данилов
   Манна билигин улахан куорат тутуллан эрэр. А. Фёдоров
6. көсп. Сытыы, быһымах (ыарыы туһунан). ☉ Сильный (о боли), серьёзный (о болезни)
   — Ыарыыҥ улахан. — Улахан даа? М. Доҕордуурап
7. көсп. Дьоһуннаах, боччумнаах, киһи ылынар. ☉ Большой (напр., о радости), значительный, важный (напр., о роли чего-л. в чём-л.)
   Эн этииҥ улахан суолталаах. М. Доҕордуурап
   Ол саҕана улахан үөрүүлээх Ликпуун аана аһыллыбыта. Л. Попов
   Юмор норуот айымньытыгар бэрт улахан миэстэни ылар. ВГМ НСПТ
8. көсп. Бэйэтин идэтин ордук толору баһылаабыт, ордук үөрүйэхтээх. ☉ Достигший высшего мастерства в своём деле, большой (напр., мастер)
   [Захар:] Эйигин улахан уус оҕонньор дииллэрэ ээ. С. Ефремов
   Биир кэмҥэ ити нэһилиэккэ сүүрбэттэн тахса улахан олоҥхоһут тэҥҥэ үөскээбитэ. С. Васильев
   Улахан луохтуур тахсыах быһыылаах. Үөрэҕин ылынара сүрдээх. Айталын
9. көсп., кэпс. Үрдүк таһымҥа, кэрдиискэ турар, үрдүк дуоһунастаах. ☉ Занимающий высокое положение, высокопоставленный
   Москваттан кэлэ сылдьыбыт биир улахан салайааччы ити боппуруоска мин санаабын ыйыппыта. П. Степанов
10. аат суолт.
11. Бииргэ төрөөбүттэртэн сааһынан саамай аҕалара, ыал аҕа саастаах оҕото. ☉ Старший ребёнок в семье
    Оҕонньор үс кыыстааҕыттан улахана Алааппыйа. Амма Аччыгыйа
    Уон аҕыс оҕо төрөөн сорохторо орпутуттан Митя улаханнара этэ. Суорун Омоллоон
    «Улахана быйыл сэттэ группаны бүтэрдэ, оттон аччыгыйа алтаны», — диэтэ кини. Эрилик Эристиин
    2
    улахан дьон диэн курдук (көр дьон). «Оччоҕо Оччугуйуттан улаханыгар дылы Омнуота суох олоруохтара, Ордук миигин өйдүөхтэрэ», — диэбит. А. Софронов
    Оҕолорго улаханнар саҥалара холбоһон барда. Амма Аччыгыйа
    Оҕолор үөрдүлэр, улаханнар астыннылар. Н. Габышев
    ♦ Бэрт (улахан) сэрэҕинэн көр сэрэх II
    Отучча киһини талан, бэрт түргэнник тэринэн, улахан сэрэҕинэн, өстөөх тыылыгар тахсыбыппыт. И. Сосин
    Киһиттэн кириһинэн улахан (ордук) көр кирис III. [Муос Нооноҕой] Ки7иттэн кири7инэн улахан, Сахаттан санаатынан үрдүк. П. Ядрихинскай
    Кыратыттан улаханыгар тиийэ көр кыра. Дьон бары кыратыттан улаханыгар тиийэ түбүйэн тахсаллар ээ. Н. Заболоцкай. Санаата улахан сүөл. — бэйэтигэр бүк эрэллээх (үксүгэр сатаабатар, кыайбатар даҕаны). ☉ Слишком уверенный в себе, взявший на себя непосильную задачу, замахивающийся на что-л. слишком большое, не по своим возможностям
    [Куонаан (мунаахсыйар):] Эн сөпкө этэҕин буолан баран, дьэ мин оҕонньортон дьулайабын. Күтүр өстөөх санаата улахана манан диэтэҕиҥ дуу? Н. Неустроев
    Санаата улахана диибин диэн. Бүтүн наука институттара оҥорбут бырайыактарын сыыһатын кини булар үһү. Н. Лугинов. Улахан буолбатах — ол диэн ахсааҥҥа ылыллыбат, суолтата кыра диэн тугу эмэ аанньа ахтыбакка этии. ☉ соотв. невелика беда
    [Куола:] Оҕонньор, эмээхсин аймах сарылаһара улахан буолбатах. А. Софронов
    «Отут грамм итэҕэһэ диэн улахан буолбатах, — Анна Андреевна сапсыйан кэбистэ. — Ол оннугар үлэҥ түргэтиир». Софр. Данилов
    Мөҕөр-этэр диэн улахан буолбатах. М. Доҕордуурап. Улахан кырбастаах ыал — кэччэгэй буолбатах, ыалдьыты дэлэйдик, тотороханнара аһатар ыал. ☉ Семья принимающая гостей обильным угощением, гостеприимная, хлебосольная
    Бэрииһэптэр — улахан кырбастаах ыал. Улахан сиэтин (тыыттын, үүрдүн, ыллын) — сах сиэтин (салаатын) диэн курдук (көр сах II). Улахан сиэтин кинилэри, кумааҕылары баҕастары! Амма Аччыгыйа
    Доҕоор, Клим, булду улахан тыыттын, буут биэрэ охсуохха. Суорун Омоллоон
    [Долгунуоп:] Улахан үүрдүн кинилэри! «Норуоттан» буола-буола! «ХС». Улаханы бүтэрбит (буолан) — кыраны да оҥорон баран, улаханы оҥорбут курдук сананар, туттар. ☉ Сделал всего ничего, а держится, будто горы своротил
    [Алааппыйа:] Улаханы бүтэрбит киһи буолан саҥалаах ээ. А. Софронов
    Улахан эбит — улахан буолбатах диэн курдук. [Мотя:] Подумаешь, улахан эбит!.. Бэйэҕит ымсыыра олорор инигит. И. Гоголев
    Оргууй, тоойуом. Улахан эбит, күүттүн. П. Аввакумов
    [Симаков:] Улахан эбит. Киһи уҥуоҕа хаһан баҕарар хамсыан сөп... Н. Туобулаахап
    Улахаҥҥа уурар көр уур. Усунуос төлүүрүн улахаҥҥа уурара. Р. Баҕатаайыскай
    Ол айаннарын улахаҥҥа ууран, ахтыбыттара-суламмыттара биллибэт. «ХС»
    Улахаҥҥа уурбат көр уур. Ойоҕо хоргутарын, Оҕолоро хоргуйалларын Улахаҥҥа уурбата, Иһэри эрэ ирдэстэ, Арыгыны эрэ батыста. А. Софронов
    Оҕонньор абааһыны улахаҥҥа уурбат. Амма Аччыгыйа
    Атын сүүйтэрэн баран, ымыр да гыммата. Биир аты улахаҥҥа уурбат, оччону көрсүбүт киһи буоллаҕа. Болот Боотур
    ◊ Күбэ туолуута (улахан туолуута) көр күбэ II. Улахан туолуута айаҥҥа туруннулар. Улахан аҥаара көр аҥаар. Аҕам икки күн тура алааһын улахан аҥаарын оҕуста. Улахан булт түөлбэ. — бултаныллар бөдөҥ кыыл (үксүгэр эһэ, тайах, кыыл таба). ☉ Крупная добыча (обычно лось, медведь, дикий олень)
    Оттон улахан булт хайдаҕый? Далан
    «Бука, улахан булт да баара буолуо», — Лааһар биһиги угаайыбытыгар үктэнэр. «ХС». Улахан буу- куба — этии саҕаланыытыгар, анал ааттарга туттуллар кыра буукубатааҕар бөдөҥнүк суруллар буукуба. ☉ Прописная буква
    Улахан буукубаттан суруллубут тыллары булуҥ уонна быһаарыҥ. ЕНВ СТ
    Сирэй саҥа хабыычыкаҕа ылыллар уонна улахан буукубаттан саҕаланар. ПНЕ СТ
    Иччилэр, айыыһыттар ааттара кыра, улахан буукубаттан булкуйа сурулланнар, анал аат буолалларын мунаахсыйан ылаҕын. ФЕВ УТУ
    Улахан дьон көр дьон. «Улахан дьон иирээнигэр эн булкуспакка тур!» — диэтэ Хоҥсуо Сэмэн. Амма Аччыгыйа
    Урут күөгэйэр күнүгэр таҥара буолан олорбута: аҕабыыт оҕону сүрэхтиирэ, кини улахан дьону сүрэхтиирэ. П. Ойуунускай
    Улахан дьон эрээри оҕолуу тыллааххыт. П. Тобуруокап
    Улахан киһи — улахан дьон диэн курдук (көр дьон). Кыра уол Миисэ улахан киһи тугут бэргэһэтин кэппитэ аҥаар хараҕын саба түһэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
    [Хамначчыт Сэмэн:] Уолбун улахан киһи күнүн аҥаарын суотугар ылаарай диэн аҕаллым. Бэс Дьарааһын. Улахан күөс эргэр. — балтараа-икки биэдэрэ киирэр иэннээх туой иһит. ☉ Глиняный сосуд вместимостью полтора-два ведра, корчага
    Күтүр улахан күөстэргэ күөнэх буһарбыт эбиттэр. П. Тобуруокап. Улахан кыыл харыс т. — хотой. ☉ Орёл. Алааспыт саҕатынааҕы тииккэ улахан кыыл уйата баара. Улахан мөҥүрүк көр мөҥүрүк. Сахалар былыр сүөһү үөрүн аччыгый мөҥүрүк, орто мөҥүрүк, улахан мөҥүрүк диэҥҥэ араараллара. Улахан суол — элбэх сырыылаах, кэлиилээх-барыылаах айан суола. ☉ Большая дорога
    Киэҥ тайҕа дьиэллигэстэнэн, Киириитахсыы дэхсилэнэн, Улахан суол оҥоһулунна, Оройуон аартыга аһылынна. С. Васильев
    [Өлөксөөс:] Симаков харса да суох киһи! [Мефодий:] Улахан суол киһитэ, хайа аанньа буолуой. Н. Туобулаахап
    Москва — остуоллаан бэриллэр отон буолбатах, Улахан суол оботтоох түөкүттэрэ Уобан ааһалларыгар кини анамматах. А. Абаҕыыныскай. Улахан уу — сааскы халаан уута. ☉ Паводок, половодье (обычно весной), большая вода
    Аҕата улахан уу дьыл төрөөбүтэ үһү. А. Кривошапкин (тылб.). Улахан ыарыы түөлбэ., харыс т. — куор. ☉ Корь. Улахан ыарыыны атыннык ханалытан «маама» диэн ааттыыллар
    ср. тюрк. уллакан, үлкэн ‘большой; взрослый’