туохт.
1. Аралдьый; туох эмэ элбэҕиттэн, өрүү биир күдьүс буоларыттан сылайан, тугу да арааран көрбөт буолан хаал. ☉ Отвлекаться, рассеиваться (о внимании); потерять способность четко различать предметы (устав от их однообразия или беспорядочного множества)
Киһи хараҕа алаарыйан, өйө туймаарыйан барыахха айылаах барыта биир кэм тунаа маҥан, хаар куйаар дойду. Амма Аччыгыйа
Бу баһаар этэ. Ыстапаан манна кэлэн дьон элбэҕиттэн алаарыйан хаалла. И. Никифоров
Испиискэ хаатыгар маарынныыр биир тэҥ кэчигирэс суоруу дьиэлэрдээх кыбартаалга кэлэн, Үүйэ алаарыйан хаалла. Л. Попов
2. поэт. Сырдаан, кэҥээн көһүн (хол., халлаан, сир-дойду туһунан). ☉ Раскидываться, простираться (обычно о светлой шири земли и неба)
Алаарыйа арыллар Аҥаат-муҥаат эбэбит Ангараны санатар Арылыйар уулаах эбит. С. Тимофеев
Күөх окко харыйа күлүгэр умса түһэ сытар Лэппиэрэйдээх Булумдьу үрдүнэн күөрэгэй дьирибиниир, былыта суох күндэлэс күннээх киэҥкуоҥ, үрдүк халлаан алаарыйар. Л. Попов
Атым көмүс туйаҕа Битигириир. Мин бардым. Алаарыйа сыттаххын, Айгыр-силик алааһым! Д. Васильев
3. поэт. Сандаарыччы-күндээриччи тык (күн туһунан). ☉ Озарять своими лучами (о солнце)
Аан ийэ дойду араҥаччыта буолбут аҕыс сардаҥалаах аламай маҥан күн алаарыйа тахсан, кэлбитэ... Далан
Арыы тыабыт кэнниттэн Алаас ыалын өҥөйөн, Аламай маҥан күннэрбит Алаарыйан таҕыста. М. Доҕордуурап
Ото хомуллубут ходуһалаах Тоҕой Сэлэ үрдүнэн күн алаарыйа күлэр. Л. Попов
4. Сырдык, киэҥ, эйэҕэс хараххынан көр (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Смотреть светлыми, широко раскрытыми глазами
Чараас халтаһалаах, алаарыйбыт киэҥ саһархай харахтаах, саас ортотугар ситэ тиийэ илик дьахтар киирэн кэллэ. Эрилик Эристиин
Байбаралаах Малаанньа алаарыйа көрбүт сып-сырдык харахтарын аһаҕастык мичилиппитинэн Бииктэргэ туһаайда. Л. Попов

I
туохт.
1. Күүскэ сырдаа, күндээриччи сырдаа. ☉ Распространять яркий свет, сиять, освещать (об источнике света)
Сааскы күн сандаара ойбута, Биһи уһуктан турбуппут. Эллэй
Оройуон киинин дьиэлэригэр Түннүктэр уоттара сандаараллар. С. Васильев
Ыалдьыт испиискэни умаппытыгар, дьиэ иһэ сандаара түстэ. П. Филиппов
Дьүкээбил уота умулла сыһа-сыһа тымныы күөх өҥүнэн сандаарар. Н. Габышев
△ Уоттан, уоттанан чаҕылый (киһи-сүөһү хараҕын этэргэ). ☉ Светиться, блестеть, сверкать (о глазах)
[Тииҥ] уйатын олбоҕун көбүтүнэн утуйаары гынан эрдэҕинэ, уйатын хайаҕастарынан икки харах уота сандааран көстүбүтэ. И. Федосеев
2. Сырдаан көһүн, сырдык эбэтэр бэлиэ, чаҕылхай көстүүлээх буол. ☉ Выделяться светлым, ярким цветом, быть ярко освещённым
Киҥкиниир киэҥ тайҕам киинигэр, …… Салаҥ элбэх Саҥа дьиэлэр Сандааран ахан тураллар. С. Зверев
Хатыҥнар сэбирдэхтэрэ саһарымталаабыттар, …… ап-араҕаһынан сандааран көстөллөр. П. Аввакумов
Албан ааттаах байыаска Арҕаа Украина кырдалыгар Сандаарар кыһыл сулустаах Саҥа пааматынньык туттулар. С. Васильев
△ Дьэҥкир ыраас дьүһүннээх буол. ☉ Быть насквозь прозрачно чистым, сиять чистотой (напр., о реке)
Талба барахсан сандаарбыт уутугар …… астына [сөтүөлүүбүн]. Амма Аччыгыйа
Туйаарыма Куо барахсан, таҥас бүтэй этэ сандааран, эт бүтэй уҥуоҕа көстөн, уҥуох бүтэй силиитэ дьалкыйан, үрүҥ күннүү туналыйан, кубалыы устан киирэн кэлэр. Суорун Омоллоон
3. көсп. Сырдык кэскил буолан көһүн, сырдыгынан сыдьаай. ☉ Ярко светить, сиять (напр., о счастливом будущем)
Кэрэ кэскил, сырдык сыал Биһиэхэҕэ сандаарда. Эллэй
ср. др.-тюрк. йан ‘гореть’, казах. жан ‘гореть’
II
поэт.
1.
сандаархай диэн курдук. Сандаар сырдык таас куораттар Түҥ тайҕаттан күлүмнүүллэр, Ыстаал ыллык киэҥ аартыктар Хайалары нөҥүөлүүллэр. П. Тобуруокап
Саас эрдэ өрө анньар ньургуһуннуу Сандаар күнү мин өрүү көрөбүн, Кытаҕым куруҥар оонньуу-оонньуу Эн кыталыктаргыныын ыраах көтөбүн. Н. Босиков
2. аат суолт. Туох эмэ сандаархай сырдыга. ☉ Яркий свет, сияние
Куоратым хотугу өттүгэр Суон хара турбалар көстөллөр. Ол собуот сандаарын иһигэр Көлөһө тимирдэр күлүҥнүү мөхсөллөр. С. Васильев