1. көр сатарт
2. көсп. Туох эмэ күүрээнин күүрт, дохсун күүстээ (хол., өйгүн-санааҕын). ☉ Придавать чему-л. необычайную силу, небывалый творческий подъём, вдохновение (напр., мыслям, сознанию)
   Эппит тылбын Этигэн илбистээн, Саҥарбыт саҥабын Сатарар саталаан, Чуораан курдук Чуҥкуначчы чугдаардыҥ! П. Ойуунускай
   Ол саргылаах сарсыҥҥынан санаалары саталыаҕыҥ. Эллэй

I
аат. Кэлин атахтарынан ыстаҥалаан сыҕарыйар кыра уу-хонуу харамайа. ☉ Лягушка
Ууну охсон баҕаны куттаама (өс хоһ.). Баҕа бадарааныгар бардам (өс хоһ.). Баҕа – баҕатыгар, чоху – чохутугар (өс ном.). «Хата, үлэлээ, доҕоор, эбэҥ аһатаары маҥнай баҕатыттан маанылаабыта буолуо, бу сырыыга балык кэлиэ», – Сэбирдэх күлэн кэбистэ уонна куйуурун ойбонугар уган эргитэ турда. Амма Аччыгыйа
тюрк. бака, паҕа
♦ Баҕа айах – баҕа айаҕын курдук киэҥ айах. ☉ Широкоротый (человек), имеющий широкий рот.
◊ Баҕа балык түөлбэ. – амтана хатыыска маарынныыр эрээри куһаҕан көрүҥнээх өрүс балыга. ☉ Речная рыба, невзрачная на вид, но по вкусу напоминающая осетра, широколобка. Баҕа балык үөскүүр уута. Баҕа батаһа бот. – батаска маарынныыр сэбирдэхтэрдээх күөх бөдөҥ сибэккилэрдээх намтал сиргэ үүнэр от үүнээйи. ☉ Ирис сибирский (касатик щетинистый)
Баҕа батаһа ардайдаах манчаары окко кирийэн сүтэ-сүтэ, сүлбэ уута сүүрүгүрэр. Амма Аччыгыйа
Ылдьаана сайын, баҕа батаһа от сибэккилэнэн бүтүүтэ, аҕатынаан Дулҕалаах толооҥҥо от охсо киирэллэрэ. Н. Якутскай
Үгүс эмтээх үүнээйилэр баҕа батаһа, куоска ытыһа, кэҕэ кулгааҕа, кулааһай ото диэн ааттаахтар. С. Дадаскинов. Баҕа хаата зоол. – уу түгэҕэр быһаҕаһыгар диэри былыыгынан көмүллэн сытар мүлтүгүр быһыылаах күөхтүҥү өҥнөөх моллюска хаата. ☉ Беззубка (моллюск). Баҕа хаата, син эмиэ хаба хаатын курдук, испиэскэ састааптаах. Баҕа ыамата зоол. – баҕа үөскэҕэ. ☉ Головастик, личинка лягушки. Сылгы баҕата – сылгы туйаҕын үөһээ өттүгэр баар ур, чэр. ☉ Наросты выше копыт у лошадей.
II
аат. Тугу эмэ оҥорор санаа, күүстээ олоххо киллэрэр дьулуур. ☉ Желание, стремление что-л. сделать
Үгүс киһи өйө үпкэ эрэ буолбат, бары киһи баҕата баайга эрэ буолбат (өс хоһ.). Саха норуота бэйэтин олоҥхотугар туох баар кэрэ баҕатын, идиэйэтин чыпчаалын айыы бухатыырын уобараһыгар түмэн көрдөрөр. Суорун Омоллоон
Өлөөччү кэриэһин, тыыннаах баҕатын Өс-саас уордаах хараҕын ырыам астын. Т. Сметанин
Сүүсчэкэ сыллаахха Манчаары Баһылайга көҥүл сылдьар, дьоллоохтук олорор баҕа төһөлөөх эбитэ буолуой! А. Сыромятникова
♦ Баҕата ханар – санаатын ситэн дуоһуйар, баҕата туолар, тохтуур. ☉ Быть полностью удовлетворенным исполнением желаний, насыщаться
Баарга баҕа хаммат (өс хоһ.). Баҕата ханыар диэри үлэлээн тахсарын таптыыр. Н. Заболоцкай
Хас эмэ күнү быһа ардаабыт халлаан, баҕата дьэ ханан сүрэҕэлдьээбит курдук сэниэтэ суохтук сэппэйэ турда. С. Федотов. Баҕа (санаа) хоту – эрдэттэн бэлэмнэммит курдук, баҕа курдук, санаа курдук, туох да мэһэйэ суох (туохха эмэ табыллан ис). ☉ Как по желанию, как и хотелось (о везении кому-л., в чем-л.)
Бииктэрэ баҕатын хоту уонна алгыһынан үөрэҕи батыспыта. Л. Попов
Баҕаҥ хоту санаабыккын барытын ситэн истэххинэ, олох интэриэһэ сүтэр ини. Н. Лугинов
Күнтэн быһа иитиллэр, Батарыайалар үлэлииллэр, Күтүр сүүнэ тутуулары Баҕа хоту ититэллэр. Күннүк Уурастыырап
ср. монг. багадьи ‘орудие, инструмент, снасть’
◊ Баҕарар баҕа – санаа ымыыта оҥостон дьулуһар баҕа. ☉ Заветное желание
Уол оҕо буолан, эн баҕарар баҕаҕын ситэрэн, үтүө сырыыны сылдьан кэллим! А. Софронов
Баҕарар баҕата, дьулуһар дьулуһуута кинини кынаттаан көтүтүөх курдуга. Н. Якутскай
Бу сэбиэскэй буойун дьоруойдуу охсуһуутун, кини баҕарар баҕатын кырдьыктаахтык ойуулаан көрдөрөр сорук уусуран литература бүтүннүүтүн иннигэр турбута. Софр. Данилов. Баҕа өттүнэн – ким да күһэйбэтэҕин үрдүнэн, бэйэтин санаатынан, бэйэтин баҕатынан. ☉ По собственному желанию, добровольно
Кини сэттэ уончалаах, ыарытыган. Көр, уонна бэйэтэ баҕа өттүнэн күҥҥэ 3,5 кубометр буору хаһан тахсар эбээт! Амма Аччыгыйа
Суут ыйааҕынан сылдьар киһибин, баҕа өттүбүнэн кэлбэтэҕим. А. Софронов
Семен баҕа өттүнэн тылланан пиэрмэҕэ ыанньыксыттыы барбыта. «Кыым». Баҕа санаа – санаа дьулуура, санааҕа сылдьар ыра, ыра санаа. ☉ Желание, стремление к чему-л.; мечта
Уйгу-быйаҥ уолбат ойбонун туһунан остуоруйа уһун үйэлэр усталарыгар олоххо киирбэккэ, бар дьон баҕа санаата эрэ буолан сылдьыбыта. И. Данилов
Кини хас биирдии тыла холкуостаахтар сүрэхтэригэр күөдьүйэн эрэр баҕа санааларын эбии сайыннарда. М. Доҕордуурап
Бу түгэҥҥэ салаллар Мин түбүктээх төбөбөр Бардам баҕа санаалар Миигин күүрдэ көбөллөр, Көҕүтэллэр, сөҥөллөр. С. Данилов. Санаа баҕата – өйгө эрэ баар дьулуур, өйүнэн оҥорон көрүү. ☉ Желание (в мыслях), заветная мечта, мечтание
Уйгу-быйаҥ туһунан бар дьон үйэ-саас тухары санаа баҕата оҥостоллоро, дьиктилээхэй остуоруйалары айаллара, ырыа гынан ыллыыллара. И. Данилов
Сүрэх сылааһын, Санаа баҕатын Сиэннэрим манна эппит курдуктар. «ХС». Сүрэх баҕата – өйсанаа, дууһа баҕарар баҕата. ☉ Желание сердца, души
Сүрэх баҕатын сүһүөх уйбат (өс хоһ.). Мин кинини өр да көрүөхпүн, көрсүөхпүн баҕаран сүрэх баҕата, санаа дьулуура оҥосто сырыттым этэ! А. Бэрияк
Килбиктик көрсүһэ турбуппут, Сүрэхпит баҕата биир этэ: Биһиги төрөөбүт норуоппут Төлкөтө үрдүүрүн иннигэр. П. Тулааһынап
ср. монг. баха ‘радость, охота’