I
көр элгээн
Сөкү күөллэргэ чөҥөрүйэ уолан эрэллэр, арай, күөллэри барыларын холбуур сөкү бэйэтин элээнэ субуллан хаалбыт. А. Фёдоров
Суоллар кытыыларыгар, сүөһү хаспыт аҥхайдарыгар, элээннэргэ саҥардыытааҕыта түспүт ардах уута сиргэ ситэ иҥмэккэ, халыйан сытар. А. Бэрияк
II
аат.
1. Ханнык эмэ сүрүн баһыйар дьүһүҥҥэ атын өҥүнэн харахха быраҕыллар балаһа, дьураа. ☉ Полоса чего-л., выделяющаяся цветом, формой на общем фоне
Анньыылар бары биир элээнинэн бардылар. Чыҥырҕаан, көбүргээн олороллор. Н. Босиков
Куобах суолунан элээн оҕотунан суолун муннараары туора-маары ойо-ойо кыыһы батыһыннаран барда. УуУЛ
Чаас аҥаара холобурдаах виноград угун элээннэринэн, чымырыыттаах таастарынан уонна кинилэр быыстарыгар үүммүт тамылҕаннарынан дьаарбайдым. М. Лермонтов (тылб.)
2. этногр. Былыргы саха таҥаһыгар (хол., соҥҥо, кэһиэччиккэ) сырдык дьураа, ойуу, сыһыары тигиллэр киллэһик эбэтэр оноо. ☉ Светлая полоска или вставка из другой ткани на старинной одежде якутов (напр., на пальто, безрукавке-жилетке)
Өлөҥ от үүннээх, манчаары батастаах, кылыс кымньыылаах, көппөх тэллэхтээх, көмүс элээн таҥастаах кылаҕадаһын кыыс сүүрдэн иһэн, иэнинэн түһэн хаалбыт. Саха фольк. Кэһиэччик холбоһуктарын санныттан саҕалааҥ, элээнин, уолугун хаппаҕын тигиҥ. ААН ТИиК

1. даҕ.
2. Иһэ аһаҕас, дьөлөҕөс (мас туһунан). ☉ Пустой, полый изнутри
   Көҥдөй тииттэн сыгынньах оҕолор сырсаллар үһү (тааб.: оһох кыыма). Чугас охто сытар көҥдөй мас баара. Ийэ куобах онно дьылыс гынна. П. Ламутскай (тылб.)
   △ Иһигэр туох да угуллубатах, иччитэх, кураанах. ☉ Пустой внутри, порожний, ничем незаполненный
   Көҥдөй уһааты көҥкүнэтэн эрэр курдук Көҕүс тыаһа көбүргээбитинэн барда. П. Ойуунускай
3. көсп. Туох да туһата суох. ☉ Бесполезный, напрасный, излишний
   Бостуой көҥдөй ороскуокка барыаҥ. Болот Боотур
   Баччааҥҥа диэри олорон кэлбит олоҕо адьас көҥдөй, кураанах, көрүнньүк, албын буоларга дылы. Н. Лугинов
   Аныгы оҕолор Хара үлэ чааһыгар Көҥдөй көлөөк дьон таҕыстылар. Баал Хабырыыс
4. көсп. Көҥкүнээн иһиллэр, аһаҕас, суон (киһи куолаһын туһунан). ☉ Басистый (о голосе, звуке)
   Хонооһой, саас ортотун эрэ ааспыт, бэйэтэ симмит курдук киппэ көрүҥнээх, көҥдөй куоластаах, нус-хас, дьоһуннаах киһи. У. Нуолур
   Көҥдөй көмүс күөмэйин Көҥкөҥнөтө оонньоотун! С. Васильев
   Намыын, көҥдөй, синньигэс куоластар холбостулар. Р. Гамзатов (тылб.)
5. көсп. Сатаҕай, быстар мөлтөх. ☉ Неслаженный, не доведенный до конца (напр., о работе), пустой
   Манна [хотоҥҥо] аан, иэччэх-тимир, оскуома, быа-туһах, иһит-хомуос тиий-бэтин эптэххэ кыстыкка бэлэм кэм даҕаны көҥдөйө дьэҥкэ буола түһэр. «Кыым»
6. аат суолт.
7. Туох эмэ аһаҕаһа, дьөлөҕөһө. ☉ Полость, пустота в чем-л., дупло
   Мас көҥдөйө. Тиис көҥдөйө. — Онтон көҥдөйгө илиитин дириҥник батары баттаан, былыргы бойобуой бинтиэпкэни хостоон ылла. С. Никифоров
   М, н, ҥ, нь дорҕооннору этэргэ салгын мурун көҥдөйүнэн ааһар. ПНЕ СТ
8. Ханнык эмэ тутуу холлоҕоһо. ☉ Сруб дома или другой какой-л. постройки, коробка здания
   Ыччаттар күүстэринэн икки эргэ дьиэни көтүрэн аҕалан, амбылатыарыйа көҥдөйүн тутан дьэндэтэн кэбистилэр. Айталын
   Кинилэр маҕаһыын көҥдөйүн Өктөөп бырааһынньыгын көрсө бүтэрбиттэрэ. «ХС». Саха сиригэр дьиэ көҥдөйө буолар ордук табыгастаах матырыйааллары булуу, кинилэри оҥорууну баһылааһын …… курдук научнай проблемалары быһаарыы уһулуччу суолталаах. «Ленин с.»
9. түөлбэ., харыс т. Саа. ☉ Ружье
   Чочумча, толкуйдуур быһыынан, Чуумпура дьиппиэрэн олордо. Онтон эр санаатын ылынан, Оччугуй көҥдөйүн иилиннэ. «ХС»
10. түөлбэ. Туу. ☉ Верша, морда рыболовная. Көҥдөйбүнэн балыктыы бардым
11. тех. Кутуу тимир иһигэр үөскээбит хабах эбэтэр хаспах. ☉ Выбоина в металле; раковина, пустота в отлитом металле; свищ.
    ♦ Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй — сир үрдэ киэҥ (ханна баҕарар барыахпын, сылдьыахпын сөп диэн этии). ☉ Земля широка и открыта (говорят, когда терпят обиду и утешаются тем, что можно оставить, покинуть это место; букв. мир божий открыт, место под солнцем вместительно)
    Күн сирин көҥдөй дииллэр. Атын сонун дойдуну Тоҕоон-тордоон көрөрбүт Тоҕо биһиэхэ сатаммат?! Суорун Омоллоон
    Кэлтэй атаҕастанар ыарахана бэрт — Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас. В. Протодьяконов. Көҥдөй дүлүҥ кэпс., сөбүлээб. — өйүттэн булан кэпсиир киһи, сымыйаччы. ☉ Любитель сочинять, выдумывать, враль, брехун
    [Сымыйа субуотканы биэрбитин иһин Акыым Уордаахап] «Сымыйаччы дьону норуот бу иһин “ампаар айах”, “көҥдөй дүлүҥ” диир эбит буоллахтара», — дии санаата. М. Доҕордуурап. Көҥдөй көҕүс көр көҕүс II. Көҥдөй көт кэпс. — туох да кыһалҕата, иҥнигэһэ суох көҥүл сырыт. ☉ Быть свободным, вольным, жить без забот и хлопот
    Бар дьон, үтүө ыччат хаанын тоҕон-тоҕон баран, көҥдөй көтүөҥ дуо? Эрилик Эристиин. Көҥдөй төбө кэпс. — тугу да толкуйдаабат, быһаарбат, акаары. ☉ Бестолковый, глупый, пустая голова
    Оо, эн көҥдөй төбөҥ тугу быһаарыаҕай! Холкуоска олохсуйа тахсар буоллахтара дии. М. Доҕордуурап
    монг. хөндий, п.-монг. көндей