1. аат.
2. Киһи тириитин уонна ис да уорганнарын көрдүгэннээн сиир сыстыганнаах ыарыы. ☉ Проказа, лепра
   «Лида, эн араҥынан ыалдьыбатах эбиккин», — диэн Сергей Иванович үөрүүлээхтик быһаарбыта. И. Федосеев
   [Екатерина Татаева] уон түөрт саастаах эдэркээн кыысчаан. Кини ийэтэ икки сыллааҕыта араҥтан өлбүтэ. «ХС»
3. үөхс., түөлбэ. Дууһа, бодоҥ, тойооску. ☉ Горемыка, калека, негодяй. Дьэ, эмиэ араҥ дии. Бу араҥы көр эрэ
4. даҕ. суолт. Ыарыһах, ханнык эрэ ааһан-араҕан биэрбэт ыарыынан ыалдьар. ☉ Больной, страдающий какой-л. хронической болезнью
   Миитэрэй өлүк сирэйдээх, араҥ дьахтар тахсан турарыттан соһуйдаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа
   Чоочо баай, тойон абаҕам, Икки атахтааҕы иҥнэрэн, Үс саханы түҥнэрэн, Иринньэх ийэтэ, араҥ аҕата Аатырарыҥ биллибэт. С. Зверев
   Бэйэтэ быһааран кэпсээбэтэҕэ буоллар, сааһын тухары аалларан ыалдьыбыт араҥ киһи диэ суох эбиппин. А. Данилов
   ◊ Араҥ (аас) аҕата — кыамматтары көрөр-харайар, аһыныгас үтүө сүрэхтээх киһи. ☉ Человек сердобольный, помогающий убогим-сирым, благодетель. Араҥ ыарыы көр араҥ
5. 1858 сыллаахха соҕотох Орто Бүлүү улууһугар аҕыс уон түөрт киһи араҥ ыарыыга ыалдьар эбит. Багдарыын Сүлбэ
   Аны араҥ ыарыы, холера, чумаа, натуральнай уоспа, ымынахтаах тиип, титириир, одуруун курдук ыарыылар суох буоллулар. «ХС»
   алт. сараҥ

сыһ.
1. Эттиккэ тобулу эбэтэр курдаттыы хайаҕас оҥорон. ☉ Насквозь (просверлить, пробурить, продырявить что-л.)
Ойоҕо Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан, бэйэтэ даҕаны онтукатын оборо-оборо, киҥэ-наара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа
Кэнники суон мас умнаһын дьөлө хаһан [дьон] тыы оҥостор буолбуттара. КФП БАаДИ
2. Ыардык, батары (түһэн сыт - туох эрэ ыарахан ууга, сиргэ тимирбитин этэргэ). ☉ Тяжело, глубоко, вглубь (погружаться в воду, в землю - о чем-л. очень тяжелом, напр., якоре)
Өлүөнэ өрүс өһөҕөр Дьөлө дьуоҕара сытар Дьуос дьаакыр тыҥыраҕын Төлөрүтүннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оронуттан туран, муостаҕа түөрт атаҕынан дьөлө дьуоҕарбыт курдук халымааргы, либиэй курдук олоппоско олордо. П. Ойуунускай
3. Оҥойон хаалар гына, олус күүскэ (обор - үксүн убаҕас эттик туһунан). ☉ (Всасывать, втягивать жидкость) так сильно, чтобы образовалась воронка (напр., о водовороте)
Баай ыал баараҕай атыыра Чүөмпэ уутун Дьөлө оборон ылан Көҥүрүтэн эрэрин курдук Көхсүн хаанын көҥү оборон ылла. П. Ойуунускай
Массыына, моҕой кыыл курдук түүрүллэ сытан, буочукалаах ууну дьөлө оборон ылан, уот ортотугар кутан курулатар. Эрилик Эристиин
4. көсп. Дьоҥҥо көстүбэт-биллибэт гына, ханна да барыан баҕарбакка, бу сиртэн арахсыа суох курдук (дьуоҕар, тимир, түс). ☉ Надолго, безвыездно, глубоко, неотлучно (жить, засесть где-л., чтобы не попадаться на глаза, не желая уходить, отлучаться с данного места)
Туматтар куһаҕан ыарыы курдук, дьөлө дьуоҕаран, ааһан, арахсан биэрбэтэхтэриттэн Туоҕа Баатыр ыар санааҕа ылларбыта. Далан
Буланбулан сааһыгар биир үрэх баһыгар дьөлө тимирэн олорбут киһини ытаары гынаҕыт дуо?! Эрилик Эристиин
5. көсп. Уһуннук, өр, тургутардыы, тобулу, сытыытык (көр, одуулаа). ☉ Долго, пристально, упорно, не спуская глаз (смотреть, глядеть на кого-что-л.)
Оттон оҕонньор төбөтүн өндөтөн, дьөлө көрөн туран ордоотоото. Саха фольк. Сыллай ыыс араҕаһынан кырыктаахтык дьөлө одууласта. Амма Аччыгыйа
Сидор Саввич ыардык дьөлө көрбүт киэҥ харахтара сытыы уотунан чаҕылыһа умайбыттар, сүүһүн уонна уоһун тулатынааҕы сурааһыннара сымнаан кэлбиттэр. П. Аввакумов
6. көсп. Улаханнык, күүскэ (хаһыытаа, үөгүлээ). ☉ Громко, звонко, пронзительно (кричать)
Биирдэ эмэтэ суор обургу, тумарык халлаанынан көтөн күпсүйэн иһэн, соһуйан дуу, дьөлө кыланан ааһар. Амма Аччыгыйа
Бу кэмҥэ Анатолий Птицыны, ыраах айантан кэлэн, массыынатын ыскылаат олбуоругар киллэрээтин аҕай кытта төлөпүөҥҥэ дьөлө хаһыытаан ыҥырдылар. П. Аввакумов
Үрдүк кирилиэһинэн үөһэаллара сырсар оҕолору буойталаан, оскуола дириэктэрэ дьөлө сөҥөдүйэ турара. Н. Босиков
◊ Дьөлө ас - 1) туохха эмэ сытыы уһуктааҕы киллэр эбэтэр курдары таһаар. ☉ Проткнуть что-л. чем-л. острым глубоко или насквозь
[Чүөчээски] эмиэ быһыччатын ылан эһэтин буукка дьөлө аста, эһэтэ, куолутунан, хамсаабата. Суорун Омоллоон
Тиэтэйбит [киһи аата] батыйатын сиргэ дьөлө анньан баран, хараҕатыгар быарынан бигэнэ, иҥиэттэ, суол аанынааҕы дүлүҥ олох маска олорор. Эрилик Эристиин; 2) көсп. имнэн (биллэр соҕустук илиигинэн, тоҕоноххунан ас). ☉ Подать знак кому-л., толкнув рукой, локтем
Онтон үгүстүк буолар быһыынан, туох эрэ дьөлө аспытын курдук, «ханна баарбыный, туох буоллум?» - дии санаабытынан эмискэччи уһуктан кэллим. В. Короленко (тылб.). Дьөлө бар - ортоҕунан эмискэ киэҥ хайаҕастан, аһаҕастан. ☉ Посередине лопнуть, треснуть, разорваться
Одун халлаан улаҕатыттан Үрүҥ былыт өрүкүйэ көтөн кэлэн Ортотунан дьөлө бараатын үүт кэрэ ат Түөһүн тылыгар диэри быкпыта. И. Гоголев
Тыа ортото дьөлө баран Тииттэр ууга охтубуттар. Баал Хабырыыс. Дьөлө баттаа - 1) тугу эмэ үөһэттэн аллара диэки хомулуннара ас. ☉ Продавить, пробить, проломить что-л. сверху
Буулкатын, буспутун билээри, дьөлө баттаан көрдө.  Хаары түгэҕэр дьөлө баттаабакка эрэ, сытыы туйахтарын төбөтүнэн чэпчэки-чэпчэкитик дэгэйбэхтии турбуттар [туртастар]. Амма Аччыгыйа
«Баартыйата суох» диэни ааҕаат, сөмүйэтинэн дьөлө баттыы түстэ. Софр. Данилов; 2) көсп. олус ыар санааҕа ыга баттатан харааста сырыт. ☉ Находиться под гнетом мрачных мыслей
Оччоҕо, көхсүн дьөлө баттаан сылдьар ыар таһаҕаһын түһэриммит курдук, кэҥии, дьэгдьийэ түһэр. Амма Аччыгыйа
Самыраахап, ити ыар санааларын умнан эмиэ сибилигин сүрэҕэбыара дьэгдьийбитин курдук буолуоҕун баҕарда да, хара санаата халыҥаан көхсүн, түөһүн дьөлө баттаан истэ. Т. Сметанин. Дьөлө киир - туохха эмэ хайаҕас оҥорон хаһан иһирдьэ киир. ☉ Делать отверстие, углубление и проникать внутрь чего-л.
Онуоха көрдөҕүнэ - өлүү үс күлэр модьоҕотун өҥөйө турар эбит, сытар ынах ханнын саҕа хара сымара таас иһигэр бу быа дьөлө киирэн хаалбыт эбит. Ньургун Боотур
Сарайга сүүрэн тахсаммын, кур окко дьөлө киирэн, сытынан кэбиспитим. Амма Аччыгыйа
Били буулдьа түннүк ботуускатын ойо тэппитэ, Сордоҥону сүүскэ саайан, тириитин дьөлө киирбит, ону оҕонньор буулдьа түстэ диэн тиэрэ таралыйа түспүт. М. Шолохов (тылб.). Дьөлө көт - туохха эмэ хайаҕас оҥорон, курдаттыы аас. ☉ Пройти насквозь, сквозь что-л. Ол кэмҥэ [Дабыыт отуттан тахсыытыгар] Дьөгүөрдээннээх отууларын ойоҕоһун Миитэрэй дьөлө көтөн киирэн, суорҕанынан бүрүнэ тардынан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Граната] түннүгү дьөлө көтөн дьиэ таһыгар тахсан, олбуор ааныгар турар харабыл саллаат аттыгар тиийэн түспүтэ. Суорун Омоллоон
Өстөөх буулдьата Василий хаҥас эмиийин аллара өттүнэн түһэн баран, уҥа саннын хаптаҕайын алын өттүнэн дьөлө көтөн тахсыбыта. ССС. Дьөлө оҕус - тугу эмэ ортотунан көҥү, тоҕо сырбат, хайаҕас оҥор. ☉ Сильным ударом пробить отверстие, продырявить что-л., пробить что-л. насквозь. [Улуу Кудаҥса обургу] алтан тайаҕынан сири дьөлө охсон баран: «Биитэр өлүөхпүт, биитэр тиллиэхпит, син биир...» П. Ойуунускай. Эллэй, дьиэҕит буруота бэрт диэн, балаҕаннарын үрдүн дьөлө охсон, оһох оҥорон биэрбит. Н. Неустроев. Дьөлө сиэ - умайан, ууллан хайаҕастан. ☉ Прожечь насквозь (огнем)
Табаҕын уота ырбаахытын дьөлө сиэбит.  Маны [мааны киһи кэлбитин] көрөөт, бу дьүһүлэнэ турарыттан кыбыстан, хотон иһигэр көтөн түстэ уонна муус түннүгү сааскы күн уота дьөлө сиэбитинэн көрөн турда. Эрилик Эристиин
Уот көрдүгэннээн дьөлө сиэбитин, холобур, дьааҥылар сирэм айаҕа дииллэр. Багдарыын Сүлбэ. Дьөлө сүүрт - тугу эмэ эмискэ курдаттыы аас (буулдьа туһунан). ☉ Пройти насквозь (о пуле)
[Федор Попов] Уунан тиийбэт уруй үрдээн Бүлүмүөт булууланна, Өстөөх үөһүн дьөлө сүүрдэр Өргөннөөх ойууланна. Эллэй
Мин тиэрэ эргийэн, кинини [маузеры] хаатыттан ороон таһааран ытыахпар диэри итиччэ илиитигэр тутан турар бэстилиэттээх киһи миигин хас-хас сиринэн дьөлө сүүрдэрэ биллибэт. Н. Якутскай. Дьөлө түс - 1) эттиккэ батары киир (уһуктаах кытаанах уһун синньигэс сэп туһунан). ☉ Войти в тело (об остром твердом длинном предмете - обычно употр. в фольк.)
Дьэ били ох Бэрт Хараны быарын хаба ортотунан дьөлө түһэн истэҕинэ, Бэрт Хара ыырааҕын быыһыгар кыбытан «лып» гыннаран ылбыт. Саха сэһ. I
Онуоха уһун субуйа батаһынан быарын хаба ортотунан дьөлө түстэ. Ньургун Боотур
Өлбүт саллаат үҥүүтүн сулбу тардан ылан, кыыс биир саллааты көхсүн хараҕынан дьөлө түһэн баран: «Аҕаа! Убаай! Хаан хааҥҥа! Ситистим!» - диэн часкыйа түстэ. П. Ойуунускай; 2) туох эрэ сымнаҕаска тимирчи сыт, олор. ☉ Сесть, лечь, продавив что-л., вдавливаясь, погружаясь во что-л. мягкое
[Мүлдьү] оронугар дьөлө түһэр, суорҕанынан саптар, аҥаар эрэ хараҕа көстөр. Суорун Омоллоон
Киил оҕонньор эмискэ ах баран, Айдаар сыҕарытан биэрбит кириэһилэтигэр дьөлө түһэн, саҥата суох дьиппиэрэн олордо. Н. Лугинов
Силлээтэххинэ силиҥ муус буолан хаарга дьөлө түһэр. «ХС»; 3) туохха эмэ хайаҕас оҥорон курдат аас. ☉ Провалиться в дыру; сделав дырку в чем-л., пройти сквозь нее
Арыытыгар тиийэн тахсаары гыммыта, болуот курдук күөгэлдьийэ турар кута дойду буолан биэрдэ. Киһи дьөлө түһэн хаалыыһы. Амма Аччыгыйа; 4) көсп., сөбүлээб. дьонтон сас, бу сиртэн арахсыа суох курдук тутун. ☉ Прятаться от людей, не желать сдвинуться с какого-л. места, провалиться, застрять, засесть
Били балай эмиэ хайа үөдэҥҥэ дьөлө түстэ! Нохоо! Ийэҥ ханна барда диибин дии, тылыҥ тарпыт дуу? Амма Аччыгыйа
Ол дьөлө түһэн сылдьыбыт сиргэр сырыт, аны икки харахпар көстүмэ, киэр кэбэлий! Н. Якутскай
Кии хомурдуоһугар дылы, биир сиргэ дьөлө түһэн саас тухары олорор диэн туох аатай? Далан. Дьөлө тэп - хомулуннарар эбэтэр хайаҕас оҥорор гына атаххынан күүскэ тэп. ☉ Пнуть, пробить ногой дыру, образовать вмятину
Агафья Петровна, ытыттан бүдүрүйэн баран, бачыыҥка төбөтүнэн дьөлө тэптэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Кэргэттэригэр да сүрдээх кырыктаах киһи этэ. Баанньа диэн суос-соҕотох уол оҕолооҕо. Эрээлинэй оскуоланы үөрэнэн бүтэрэр дьылыгар көхсүн дьөлө тэбэн кэбиспитэ - сотору сэллик буолан өлбүтэ. Эрилик Эристиин. Дьөлө үктээ - 1) атаххынан ыга баттаан тугу эмэ хомулуннар эбэтэр хайаҕас оҥор. ☉ Продавить ногой что-л. насквозь, образовать вмятину
Мин диэтэх киһи ир суолгун ирдээммин, тор суолгун тордооммун кэллим, иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Саха фольк. Ону эн туорайдыыр буоллаххына, килбиэннээх маҥан сирэйгин киртитиэм …… иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Ньургун Боотур
Такымыгар диэри буору Дьөлө үктээт, кыр өстөөҕүн Күүгэннээх өрөҕөтүн Тэлэ аста биир дуул буойун. И. Гоголев; 2) атаххын туох эмэ уһуктаахха, кытаанахха тирэнэн бааһырт. ☉ Проткнуть, поранить ногу, наступив на что-л. острое
Бу курдук хараҕын уутугар суунан иһэн сиргэ сытар хаппыт мутукка атаҕын дьөлө үктээн кэбиспитэ, ыарыыта сүрэҕэр дьырылаабыта. Амма Аччыгыйа. Дьөлө үр - салгын сүүрээнин күүскэ ыытан эттиккэ курдаттыы хайаҕаста оҥор. ☉ Продуть что-л. насквозь
Онуоха кэлэн үктэниэх буолтун кэннэ Айыы Умсуур удаҕан дүҥүрүн дьөлө үрэн кэбистэ да, [абааһы уола] аллара уот сымалаҕа баһынан таҥнары түһэ турда. Ньургун Боотур
Хотуттан тымныы тыал аҥсыйда, киһини дьөлө үрэн кускуйда. П. Егоров. Дьөлө үүрдэрэн кэл сөбүлээб. - эмискэ, соһуччу баар буолан хаал. ☉ Появиться внезапно, неожиданно
Сардырҕаан хорохоот уола Елисей Бурскай манна хайа эрэ үтүгэнтэн дьөлө үүрдэрэн кэлбит Чинарин диэн дэриэтинньик уһун ускуур тылыгар ама да сөрүөстэн хаалбытын иһин, эдэр киһи көннөрүнүө этэ. Эрилик Эристиин. Дьөлө үүттээ - 1) туохха эмэ хайаҕаста оҥор. ☉ Просверлить в чем-л. дыру, отверстие
Сүүрээн онтон дьулайан Ытыы-соҥуу сыппатаҕа, Хайыр тааһы дьөлө үүттээн Дьулуспута муораҕа. Д. Апросимов
[Тыгын тойон] көрбүтэ - арай быһах уһуга туос тыыны дьөлө үүттээн чороҥолоон эрэр эбит. БИГ ӨҮөС; 2) көсп. хараҥаны, уһун синньигэс балаһанан сытыытык сырдат. ☉ Пронзить темноту ярким лучом, полосой света
Түннүгү дьөлө үүттээн, Көһүннэ дьоҕус үүтээн. Күннүк Уурастыырап
Сулустар, хараҥаны дьөлө үүттээннэр, Сиргэ чугаһаан иһэр курдуктар. И. Эртюков
Им балай хараҥаны Ильич лаампаларын сырдык уоттара дьөлө үүттүүллэр. ПДН ТБКЭ; 3) көсп. сытыытык көр. ☉ Смотреть остро, проницательно, сверлить глазами
Сатаатар, бортмеханик Степан Калмыков өйдөөх-санаалаах сытар буолан, төп-төгүрүк сытыы харахтарынан дьөлө үүттээн эрэр курдук суптурута көрбүтүнэн, тугу эмэ саҥара, сүбэлии сыттаҕа дуу? Амма Аччыгыйа
Кини кырыктаах кыараҕас харахтара ыскамыайкаттан турбут алта оҕону - түөрт уолу, икки кыыһы - дьөлө үүттүүр курдуктара. Н. Островскай (тылб.); 4) көсп. төбөҕөр хатанан хаал (ааспат-арахпат санаа туһунан). ☉ Глубоко засесть в голове (о неотступной мысли)
«Куотуохха! Куотуохха!»- эрэ диэн санаа кини [Сипсики] чэчэгэйин дьөлө үүттээтэ. Л. Попов; 5) геол. аналлаах массыынанан сиргэ уһун синньигэс дириҥ хайаҕаһы оҥор. ☉ Сверлить, бурить скважину, пробивать грунт, породу специальной машиной
Буровой массыыналар таас чох кэлимсэтин Дьөлө үүттээн, кыымнаах кыырпаҕынан бурҕайаллар. Л. Попов
Хас да сыл анараа өттүгэр Гренландияҕа мууһу 1390 м диэри дириҥҥэ дьөлө үүттээбиттэрэ. ДьДьДь. Дьөлө үүттээһин геол. - аналлаах массыынанан сиргэ уһун синньигэс дириҥ хайаҕаһы оҥоруу. ☉ Бурение
«Сүрүн үлэбит сири дьөлө үүттээһин, тимир саппааһын үөрэтии»,- диэн баран Николай Иванович Яковлев …… хайа үрдүк арҕаһын көрөн кэбистэ. «ЭК»
Билиҥҥи кэмҥэ геофизиктар уонча тус-туспа структуралары быһаардылар уонна дириҥник дьөлө үүттээһиҥҥэ бэлэмнээтилэр. «Кыым». Дьөлө хас - 1) туохха эмэ умуһахта эбэтэр хайаҕаста оҥор. ☉ Выкопать яму, отверстие
Манчаары Баһылай дьахтары күрэтэн баран тыаҕа сири дьөлө хаһан олорор сурахтааҕа. Амма Аччыгыйа
Иккис кырынааһа атын ороҕунан хаары дьөлө хаһан тахсан барбыт. Болот Боотур
Болугур оҕонньор …… таба тэллэҕин кыбыммытынан хаар толору тибэн кэбиспит хаспаҕын дьөлө хаһан киирэр. Н. Якутскай; 2) көсп. ким эмэ итэҕэһин-быһаҕаһын була сатаа. ☉ Упорно выискивать у кого-л. недостатки, подсиживать кого-л.
Олус да дьөлө хаспыт киһилэрэ, - Хаһан аххан. Тойон аймаҕа наар кининэн иирэн эрэллэр. М. Доҕордуурап
«Микииппэрэп кинээс, ньылбыйа сылдьан, үҥэн дьэ дьөлө хастаран эрэр»,- дии-дии Андриан Корнилов иҥсэлээхтик аһаан кимиритэ олордо. «ХС». Дьөлө ыстан - 1) эмискэ ортотунан чөҥөрүччү аһаҕастан. ☉ Лопнуть, внезапно продырявиться посередине, провалиться
Ороно ортотунан Дьөлө ыстанан түстэ. Дьөлөрү үтүгэн айаҕа Аһыллан аппас гына түстэ. П. Ойуунускай
Ол эрэйдээх биир да сиринэн хаан тохтор гына хайа барбыт, дьөлө ыстаммыт бааһа суох. Амма Аччыгыйа
Булгунньах арҕаа өттүгэр дьөлө ыстаммыт курдук дириҥ аһаҕастаах. Күннүк Уурастыырап; 2) көсп., сөбүлээб. хантан да кэлбитэ биллибэккэ эмискэ баар буола түс. ☉ Внезапно появиться (откуда ни возьмись)
Дьирикинэччи көрбүт улахан уол саҥа үөрэнээччи паартатыгар тиийэн кэлэн: «Хайа бу эмиэ туох абааһы уола дьөлө ыстанан кэлэн хаалла?» - диэтэ. Ф. Софронов
Куһаҕан Ньукулай уола дьөлө ыстанан кэлэн, дьон санаатын хараарчы иирдэр буолла ээ, бадаҕа. М. Доҕордуурап. Дьөлө ыт - тугу эмэ курдаттыы аас (саа буулдьатын туһунан). ☉ Прострелить кого-что-л. насквозь
Үрдүк халлаан өрөһөтүттэн биир туруйаны дьөлө ытан түһэрдэҕинэ, [былыргы] саха сааһыта ону тойонугар бэрик илдьэрэ. Суорун Омоллоон
Бачах! Кааскабын дьөлө ытан кэбистилэр! Хаарыан кааскам тэһиннэҕин көр. И. Гоголев
Арамаан мүччү көтөн иһэн түөһүн дьөлө ыттаран, сыгынах төрдүгэр охтубут. П. Аввакумов

аат.
1. Киһи, тыынар тыыннаах көрөр уоргана уонна көрөрө төһө мөлтөҕө, сытыыта. ☉ Орган зрения, глаз, а также само зрение
Тииҥ буоллар, харахха ытыллыа этэ, оччоҕо тириитэ алдьаныа суохтаах. Т. Сметанин
Ананий хараҕа үчүгэй. Сырдык-ыраас, арылыйан мааны харахтаах киһи, — дии санаата [Даша]. М. Доҕордуурап
Харах көмөтүнэн биһиги эттиктэри көрөбүт, быһыыларын, кэриҥнэрин, өҥнөрүн араартыыбыт. Харахпытынан көрөн ааҕабыт. КЗА АҮө
Дьэ, доҕоор, арай биир куобах талах төрдүгэр көхсө мохчойон, хараҕа бүлтэйэн сытар эбит. Н. Тарабукин (тылб.)
2. кэпс. Биир киилэ кэриҥнээх ыйааһын кээмэйэ. ☉ Мера веса — примерно в один килограмм
[Кууһума:] Билигин баара-суоҕа отут хараҕы кыайар-кыайбат арыылаахпын, онтукабын ылыаҥ буоллаҕа. А. Софронов
Отут харах мээккэ бурдукта иэһээ эрэ. Болот Боотур
3. көсп. Туох эмэ биир кэриҥнээх хайаҕастара, ойуулара уо. д. а. ☉ Каждая отдельная часть из множества одинаковых или подобных друг другу по форме и размеру частей целого (напр., ячейки в сотах, клетки на шахматной доске)
Утуйдаҕына даҕаны Хаарты хараҕа Хараҕыттан халбарыйбат. А. Софронов
Тиит аҕыйах хонукка илимнээри балыгын барытын курдары «ыган» харах бөҕөтүн алдьаппыт. Н. Лугинов
Хортуоппуйу харахтарынан ууһатар буоллахха, үнүгэстэри клубень этиттэн хаптаран оҥута быһан ылыллар. КВА Б
Оонньуурбутугар хара харахтар эрэ устун хаамабыт. КМЕ ДХА
♦ Бүтүннүү харах-кулгаах буол — бүтүннүү кулгаах (кулгаах-харах) буол диэн курдук (көр кулгаах)
Бүтүн бэйэтэ бүтүннүү харах-кулгаах буолан иһэр уол иһиттэҕинэ, туох эрэ кыратык ынчыктаабыта. Далан
Аан бастаан айаннаан иһэр киһи быһыытынан, Аня бүүс-бүтүннүү харах уонна кулгаах буолла, көрө истэ, сөҕө-махтайа иһэр. В. Иванов
Сиидэр …… тыа саҕатыгар ньылбыйан тиийэн бүтүннүү кулгаах-харах буолан сыппыта. «ХС»
Икки кулгааҕа <хараҕа-кулгааҕа> бүөлэммит <сабыллыбыт> көр кулгаах. Хайдах кини маннык үчүгэй кыыс баарын өйдөөн көрбөтөҕө эбитэй? Дьэ кулгаах-харах бүөлэммит киһитэ эбит. Н. Лугинов
[Хосхор] Күнүүттэн хараҕа сабыллыбыт, кулгааҕа бүөлэммит. Л. Попов
Маайыс: [Аҕатын] Тугун сүрэй хараҕыҥ, кулгааҕыҥ бүөлэммитэ? (ытыыр). С. Ефремов
‹Икки> хараҕыҥ үүтэ көстүбэт (хараҕа көстүбэт) буол (буолла) көр көһүн. Кинини көрдөхпүнэ, хараҕым үүтэ көстүбэт буола, ханна баарбын билбэт буола кыыһырабын. Амма Аччыгыйа
Сэмэн абаккарда да абаккарда, икки хараҕын үүтэ көстүбэт буола кыыһырда. Н. Якутскай
Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна …… икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
Икки харахпар көстүмэ көр икки I. [Омуннаах Уйбаан:] — Бар, таҕыс, икки харахпар көстүмэ, хара түөкүн! Н. Неустроев
Тахса оҕус түргэнник, Харахпар көстүмэ букатын! С. Васильев
Ааныһы ылан киэр анньан кэбистэ. Киэр буол бу дьиэттэн, икки харахпар көстүмэ, — диэтэ [Сиидэрэп — Ааныска]. Күндэ. Илэ хараҕынан көрбүт көр көр I. ☉ Видеть собственными глазами
Ол ууга тобус-толору алыһардар сындыыстаһа сылдьалларын мин аҕам илэ харахпынан көрбүтүм диирэ. Н. Павлов
Эргэ олох эстэрин, саҥа олох кэлэрин илэ хараҕынан көрбүтэ. «ХС»
Биһиги, кинини илэ харахпытынан көрбүт, кинини кытта сирэй бэйэтинэн кэпсэппит дьоннор, биллэн турар, улам аҕыйаан иһиэхпит. «ХС»
Кулгааҕа-хараҕа дириҥээбит (кэҥээбит) көр кулгаах. «Улахан хамнаска үөрэммит, кулгаахтара-харахтара дириҥээбит дьону буолбакка, саҥа бүтэрбит эдэр устудьуоннары аспирантураҕа ылыахха буоллаҕа дии», — Кырыкатов тыл бырахпыта. Далан
Төрүт өбүгэ саҕаттан Төһө саха киһитэ Бу синньигэс ыллыгынан, Көрбөтөҕүн көрөөрү, Билбэтэҕин билээри — Кулгаах-харах кэҥэтинээри, Төрөөн төннүөр диэритин Тиэстибитэ буолуой? Айталын
Кулгааҕа-хараҕа киэҥ көр кулгаах. Баартыйалаах киһи ырааҕы көрөр, кулгааҕахараҕа киэҥ буолуохтаах. М. Доҕордуурап
Сокуон хараҕынан көр сокуон. Онон, сокуон хараҕынан, Оҕонньору дьүүлгэ тардан, Көмүскэһиҥ миигин — диэн, Күтүөт киһи үҥсүүтүгэр Көрдөһүүтүн эппит этэ. Күннүк Уурастыырап
Онон, мин санаабар сири сокуон хараҕынан үллэстиэх тустаахпыт. М. Доҕордуурап
Оҕолорун бырахпыт ийэлэри күн-дьыл суутуттан уратытык, сокуон хараҕынан эмиэ сууттуохха баара. «ХС»
Суор хараҕын сиэбит киһи көр суор II. — «О, бу эрэйдээн эрдэхтэрин! Туох суор хараҕын сиэбит сордоох дьонуй!» — «Эрдэ утуйуохха наада, ону-маны кэпсэппэккэ», — Бааска суунар тэриэбэлэрин суумкатыгар хаалыыр. Далан
— «Биһиэхэ киниттэн ордук үлэһити булуоҥ суоҕа». «Утуйбатын оҕото баар ээ! — суор хараҕын сиэбит киһи диэн дьэ кини. Итиччэ кырдьыар диэри сүрэҕин-бэлэһин!». С. Федотов
Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт көр түөрт. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт, киэр буол мантан, бара тур! Уот харахха көр уот II. Сорох түгэҥҥэ Өксүөн санаатын уот харахха этэннэр, кинини саҥалаах оҥорботтор. У. Нуолур
Кырдьык, ити тыллар уот харахха этиллибиттэр. «Кыым»
Поэт Леонид Попов «Күн тааһа» диэн хоһоонугар олус да уот харахха эппит эбит. «ХС»
Утуйар хараҕа суох көр утуй. Утуйар хараҕа суох оҕо дуу, тоҕо бэрдэй! Биһиги да эдэр буолбатахпытын. Н. Босиков
[Байбал] эрдэ өлүөх буолан эбитэ дуу, сырыыта-тутуута, күүһэ-уоҕа киһи эрэ тэҥнэспэт киһитэ этэ, түүн утуйар хараҕа суоҕа, күнүс олорору билбэтэ. В. Иванов
Уу хараҕынан көрдө көр уу I. Маннааҕы оҕолор, кырдьык, бурдук хайдахтаах сыранан ылылларын уу харахтарынан көрөн билбэттэр. П. Аввакумов
Балаҕаччыга бандьыттар учууталбытын саа уоһугар туруорбуттарын Сэмэн уу хараҕынан көрбүтэ. «ХС»
Үүт харахха көр үүт II. Даланов перемычка оҥоһуутун Батурин этиитинэн суоттаан көрбүтэ, үүт харахха кини эппитин хоту тахсыбыт. В. Яковлев
Эр киһиэхэ аҕалыы сыһыан иэйиитэ сааһыран истэххэ хойут уһуктар диэн этэллэрэ үүт харахха ээ. «ХС». Хараҕа-кулгааҕа аһылынна — билбэккэ сылдьыбытын, ис дьиҥин, тугун-ханныгын дьэ биллэ. ☉ Открыть для себя кого-что-л. в настоящем, истинном свете
Кыра даҕаны дьон, харахтара аһыллан, кырдьыктарын, көҥүллэрин дьэ буллахтара. «ХС»
Дьон хараҕа-кулгааҕа аһыллан, баайдары утары туран өрөлөстөр, тугу тулутуох этэй, хайа, күүс бөҕө буоллаҕа дии. Күндэ. Хараҕа баал- лар — суоҕу баар курдук көрөн ылар; туох эмэ эмискэ көстөн баран сүтэн хаалар. ☉ Казаться, представляться; чудиться, мерещиться
Санаатын бөҕөргөтүнэн: «Хараҕым бааллар ини. Баҕар, сөхсүтэннэр, аныгы булчуттар дьиэ оҥостубуттара буолуо», — диэн сэрэйэ сатыы истэ. Болот Боотур
Уум быыһынан көрдөхпүнэ, остуол уҥуор туох эрэ төбөтө лэкээриҥнээн көстөр, онтон эмиэ сүтэр. Хараҕым бааллар бэйэтэ дуу дии саныыбын. С. Тумат
Бастаан хараҕа бааллыбыта дуу, биитэр санаатыттан эбитэ дуу, бэйэтин уолугар Бааскаҕа маарыннаата. С. Никифоров. Хараҕа биилэммит — дьүдьэйбит, ырбыт. ☉ Похудеть, осунуться
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, этэ-сиинэ хатан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Аанастыырап. Инники ыскаамыйа кытыытыгар эркиҥҥэ кэтэҕинэн сыстан сирэйэ кубарыйан, хараҕа биилэнэн хаалбыт Тымныылыырап оннуттан хамсаабакка эрэ күүскэ күөрэлдьитэн эттэ. Е. Неймохов. Хараҕа иинин буоругар туолуо — куруук ылар, байар айдааннаах; баарынан баҕата хаһан да сөп буолбат, тохтообокко ыла, байыан баҕара турар. ☉ Быть всегда недовольным тем, что имеешь (букв. глаза его наполнятся лишь в могиле). Хараҕа иирэр — 1) сылайан, ыалдьан, түҥ-таҥ буолан хараҕа дьиримниир, туймаарар. ☉ соотв. в глазах рябит у кого-л. (от усталости, болезни)
Араас өҥнөөх сибэккилэртэн мэктиэтигэр киһи хараҕа иирэр. И. Данилов
Тус бэйэм — мин даҕаны Куртаҕым курулуйар, Хараҕым иирэн ылар Хомолтотун билбитим. Р. Баҕатаайыскай
Кини уһуннук хааман сылайбытыттан, икки хонук устата утуйбатаҕыттан хараҕа иирэр. «ХС»; 2) санааҕа абылатан, суоҕу баар курдук көрөр. ☉ Мерещиться, чудиться, казаться
Сорох сулус сүүрдэ диэтэ, Сорох харах иирдэ диэтэ. Күннүк Уурастыырап
Давыдов Үстүүн туохха тириэрдэ сатыырын үчүгэйдик өйдүүрэ да, бэйэтин чувствотын кыайан туттунар кыаҕа суох буолбута. Хараҕа иирбитэ. Далан
Хайдах хайдаҕый, хараҕым иирэр дуу? Икки киһи иһэргэ дылы этэ. «ХС». Хараҕа (хараҕар) иҥнэр — 1) эмискэ кими, тугу эмэ көрө түһэр, хараҕын хатыыр. ☉ Зацепиться взглядом за что-л., задерживать взгляд на комчём-л.
Махсыын атахтарын кэлгийбит тирбэҕэҕэ хараҕа иҥнэ түстэ. Р. Кулаковскай
Оһох өрөмүөннүөх буолбут киһи дьиэни кэриччи көрдө, эргичиҥнээтэ, онтон хараҕа миэхэ иҥиннэ быһыылаах. «ХС»
Остуолга эмиэ субу аҕай ууруллубут адьас арылыйан олорор тыыннаах сибэккилэргэ хараҕым иҥнэр. «ХС»; 2) одуулаһар, болҕойон көрөр; болҕомтону тардар, баҕардар. ☉ Обратить внимание на кого-что-л., заметить когочто-л.; привлечь чьё-л. внимание
Андриан түннүгүнэн дьиэ таһын одуулаһа олорон сэргэҕэ турар улахан аттан хараҕа иҥиннэ уонна: «Оо, бэрт да ат турар», — диэтэ, ойон туран таһырдьа тахсан барда. М. Доҕордуурап
Михаил Егорович, дьиҥэ, бэйэтин сахаҕа кыраһыабай киһинэн ааҕынара. Кырдьык да оннук. Ол эрээри Павел Петрович эмиэ биир киһи хараҕар иҥнэр киһитэ. «ХС»; 3) кимиэхэ, туохха эмэ ымсыырар, ордугургуур. ☉ Завидовать кому-чему-л.
Бэттэх Аркадий дьиэтэ адьас туох да харах иҥнэр ордуга-хоһута, итэҕэһэ да, уһулуччу үчүгэйэ да суох. Н. Лугинов
Оттон мин баар-суох ынаҕым баайтаһырбытыгар харахтара иҥнибит ээ, онно ол бэйэм оҕом сүүрдэ-көттө ини. «ХС»; 4) кими, тугу эмэ сөбүлүү көрбөт, сөбүлээбэтин биллэрэр. ☉ Привлекать чьё-л. внимание, задевать кого-л.
Өрүү мин соҕотох сылдьарбыттан, кэргэн тахсыбаппыттан харахтара иҥнэн биэрэрэ. Г. Колесов
Ол мин ханнык итэҕэһим эн хараххар иҥиннэ? С. Ефремов
Куруук ити уолтан хараҕа иҥнэн биэрэр. ГНС АаК
Хараҕа кырыылам- мыт — 1) таала кырыыланар диэн курдук (көр кырыылан). [Баргыдай:] Дьон барыта харахтара кырыыламмыт. «ХС»; 2) ииммит-хаппыт, дьүдьэх көрүҥнэммит. ☉ Иметь болезненный вид
Соҕотох түүн иһигэр сулбу түспүт, хараҕа кырыыламмыт, этэ-сиинэ кубарыйбыт. «ХС». Хараҕа кэннигэр — кутталтан куотан иһэн, эбэтэр кими эмэ кэтэһэн, субу-субу кэннин хайыһан көрөр. ☉ Опасаясь или ожидая кого-чего-л., часто оглядываться, оборачиваться назад; внимательно следить за опасностью сзади (букв. у него глаза сзади)
Эһэни кэтэһэн, хараҕым кэннибэр истэ. Т. Сметанин
Хараҕа өспүт (хараҕын уота умуллубут) көр уот II. Маппыр холкутуйбут көрүҥнээх: олох-чолох көрбүт харахтарын уота умуллубут, кэҥэриитин күөх тымыра сүппүт, сирэйэ сөллүбүт. Л. Попов
Ырыганнаан өнөҥнөспүт, харахтарын уота өспүт аттар олус мөлтөхтөр, үгүстүк уурастыыллар, арыт адьас аккаастыыллар. Р. Баҕатаайыскай
Харахпын араарбакка туран, табаах уматынным. Табаахтаан ортолоон эрдэхпинэ, хайдах эрэ кыылым [эһэ] хараҕын уота өстө. «Кыым». Хараҕа саатар — күүстээх, чаҕылхай сырдыгы киһи кыайан утары көрбөт буоларын этэллэр. ☉ Не выносить яркого света, слепиться ярким светом (букв. глаза его стыдятся)
Оҕонньор хараҕа саатан, ол-бу диэки эргийбэхтээн баран: «Сах сиэтин эһигини киэр гыныҥ», — диэбитигэр прожектордар уоттара улам-улам умуллан барбыттара. П. Ойуунускай
Сэргэчээн бултуох санаата күүрдэн, хайыҥын тоҕо көтөн тахсан ойдо, номнуо ырааппыт күн уотуттан хараҕа саатан саба тутунна. Болот Боотур
Кинилэргэ [кристалларга] күн уота күлүмүрдүү оонньуур, таас сиэркилэ курдук килэбэчийэн киһи хараҕын саатырдар. И. Данилов. Хараҕа суох I кэпс. — олус улахан (үксүн үбү туттуу, ороскуот туһунан). ☉ Чрезвычайно большой (обычно о расходах, затратах)
«Атын сиргэ баран оттооһун хараҕа суох дириҥ ороскуот», — диэтэ Яков. М. Доҕордуурап
Хараҕа суох II — сирэйэ-хараҕа суох диэн курдук (көр сирэй-харах). [Ааныс] хараҕа суох халыҥ албынтан, балыыртан ис-иһиттэн долгуйда. Г. Попов
Хараҕа сырдаата көр сырдаа. [Бырдаахап:] Икки хонукка бэрт ыксарытык ыалдьан баран, бэҕэһээ киэһэттэн ыла арыычча хараҕым сырдаан олоробун. Н. Неустроев
Киппирийээн Саабыс сүрэҕэ арыый нус буолан, хараҕа сырдаан, дьиэттэн тахсан барда. Д. Таас
Надежда Ивановна үөрэн хараҕа сырдыы түстэ. Г. Колесов
Хараҕым таптыыр көр таптаа. Ол эрээри Харытыана бу дойду дьоннорун оонньууларын-күлүүлэрин тоҕо эрэ сүрэҕэ сөбүлээбэт, хараҕа таптаабат. П. Ойуунускай
Кини дуу, атын дуу? Хараҕым таптыыр. Баал Хабырыыс
Бу тухары кини кимин-тугун кыайан быһаарымына, бэйэм туспар улахан мучумааҥҥа түстүм. Хараҕым бэркэ таптыыр. С. Федотов. Хараҕа туолбат — туохха да сөп буолбат, баҕата хаммат, астыммат. ☉ Ненасытный, жадный до чего-л.; ничем не удовлетворяющийся
Кини [Абытай Арамаан] кэргэнэ туохха да хараҕа туолбат дьахтар эбитэ үһү. И. Гоголев
Эчи, кинилэр обургулар харахтара туолбатын эриэхсит! Саатар үлэһиттэри үчүгэйдик аһатар баҕас буоллахтара дуу?! Н. Якутскай. [Кыыс] Сарсыардаттан ыкса киэһээҥҥэ диэри үлэлиир да, харахтара туолбат. Эвен фольк. Хараҕа туо- луо — баҕата ханыа, астыныа, сөп буолуо. ☉ Быть удовлетворённым, довольным чем-л., довольствоваться чем-л. «Бу даҕаны биир киһи хараҕа туолар түүлээҕэ, ама да, кини баайын иһин, кыыһым бачча түүлээхтээх киһиэхэ биэрэр ини», — дии саныыра. Н. Якутскай
Күөрэлээх балыга үөскээбитэ, тупсубута, төлөһүйбүтэ муҥхаһыт оҕонньоттору, оччону көрөн, баччааҥҥа кэлбит балыксыттары даҕаны сөрүсөхтөрбүтэ, харахтарын толорбута. В. Протодьяконов
Кини [Алааппыйа] «сөп» диэн хараҕа туолбутун Көөдөн Уйбаан бииргэ олорбуттарын усталаах туоратыгар көрө-билэ илигэ. «ХС». Хараҕа (харах) тэстэринэн (тэстиэҕинэн) — олус түргэнник, быа быстарынан (айаннаа, көтүт). ☉ Очень быстро, с большой скоростью (нестись, мчаться); на всех парах; на полном газу (букв. так, чтобы лопнули глаза)
Мин Гришаны буойабын: «Тоҕо тиэтэйэбит …… сэһэргэһэ аргыый айаннаабакка, харах тэстэринэн көтүтэбит». Далан
Милииссийэ массыыната, хараҕа тэстэринэн кэлэн, уҥуоргу сыыр үрдүнээҕи көнө суолунан ааһан куугунуу турда. Р. Баҕатаайыскай
Сиидэркэ: «Харахтара тэстэринэн көтүтэннэр, иирбит баҕайылар!» — дии санаабыт. М. Попов
Хараҕа уоттанна (умайда) көр уоттан. Сымыраахап …… сирэйэ сырдаата, хараҕа уоттанна, төбөтүн көнөтүк туттан, дьулугураччы хааман истэ. Т. Сметанин
Ийэ [тайах] хараҕа уоттанна, арҕаһын түүтэ өрө адаарыйан таҕыста да, тыас утары ыстанна. Р. Кулаковскай
Тээллэриис уолчааны хаадьылаата. Анарааҥҥыта сутуругун суулаата, хараҕа уоттанна. «ХС»
Хараҕа хааннаах, уоһа (уоһугар) уоһахтаах көр уос III. Хараххыт хааннаах, уоскут уоһахтаах ньуулдьаҕай буолаҕыт. ПЭК СЯЯ
Хараҕа хараҥарар көр хараҥар. «О, аныгы дьон! Кыраныысса таһа дии-дии кыралыын-улаханныын харахтара хараҥаран түһэн...» — Ньукуус оҕонньор наһаалаан эрэбин диэбиттии дьон күлүгэр кирийдэ. Э. Соколов
Эһэ сүүлүн кэмэ этэ, онон хараҕа хараҥаран сылдьара. П. Ламутскай (тылб.). Хараҕа эрэ хаалбыт көр хаал. Хараҕы (хараҕын) баай — суоҕу баар курдук оҥор, албыннаа, сымыйанан тугу эмэ оҥорбута буол. ☉ Делать что-л. для отвода глаз; пускать пыль в глаза; втирать очки кому-л.
Суолтатыгар, хараҕы баайаары, кулгааҕы сымнатаары, өскүөрүтүн эрэ кэпсэтэллэр. Р. Баҕатаайыскай
Ньүдьүбалай быһыылаах Жалик диэн надзиратели, хараҕы баайан, үлэтиттэн эрэ уһулбуттара. П. Филиппов
Пестряковтар хараҕы баайары, үлэни-хамнаһы тупсаран көрдөрөрү олус сатыыллар. «ХС»
Хараҕын аалларар көр ааллар. «Эмиэ мин баайбар хараҕын аалларда!» — Харытыана хаһыытыы түһэр. — Баайы миэхэ таҥара биэрбитэ. Амма Аччыгыйа
Сир аайы быраҕыллар хотоннор, кинилэр тастара айылҕаҕа дьон оҥорбут буруйдарын туоһута буолан хараҕы аалаллара көрүөххэ куһаҕан. Далан
Хомуһа, ис киирбэҕэ, идэтигэр сөбө суоҕа хараххын аала, кулгааххын быһа турар. «ХС». Хараҕын ас — үөрэтэн, өйдөтөн, билэр оҥор, сайыннар. ☉ Открыть глаза кому-л. на что-л., открыть истину, дать знания
Кини уруоктара миэхэ төрөөбүт тылбын биһириир гына харахпын аспыттара. Суорун Омоллоон
Кини бу хара батталга сылдьар эрэйдээхтэри үөрэтэн, харахтарын аһар, өйдөрүн сырдатар санаалааҕа. Н. Якутскай
«Дойду бөдөҥ учуонайдарын ыҥырыылара, — диэн саҕалаабыта Михаил Андреевич, — биһиги харахпытын аста, кулгаахпытын кэҥэттэ». И. Федосеев. Хараҕын баспыт кэпс. — харахха саайбыт, харахха охсубут. ☉ Поставить синяк под глаз
[Чаара] бэрт кыыс, ыраас кыыс, куруубайдык сарбаҥныыбыт. Одуору сөпкө хараҕын баспыт. Н. Габышев
«Хараххын үчүгэй аҕайдык бастардыҥ дуо? Чорбоҥнообот буол! Аныгы сырыыга өссө үчүгэйдик баһыам», — Хабыыча уҥуоҕа халыр-босхо барбыт. В. Протодьяконов
Биһиги уолаттарбыт обургулар кини уҥа хараҕын баһан кэбиспиттэр. КИ АДББ. Хараҕынан холоон (харах холооһунунан) — хараҕынан көрөн, быһа холоон. ☉ Примерно, на глаз (определить что-л.)
Сүөһү ыйааһына барыта харах холооһунунан быһаарыллыбыта. «Кыым». Хараҕын көрдө — киһитийдэ, дьэгдьийдэ, урукку чөлүгэр түстэ, үчүгэй буолла (ыалдьан, ыарахаттары көрсөн баран). ☉ Почувствовать облегчение, вздохнуть свободно
Бэҕэһээ күнүскүттэн аһаабатах киһи, аһаан, дьэ хараҕын көрдө. Н. Түгүнүүрэп
Сүөһүтэ суох эрээри холкуостан илиилэрин араарбатахтар тыыннаах ордубуттара баар чахчы. Холкуостар 1950 сылтан эрэ харахтарын көрбүттэрэ. «ЭК». Хараҕын кырыытынан (көрдө). — 1) элэс гыннаран (көрөн аһарда). ☉ Мельком, мимолётом, краем глаза (посмотреть, взглянуть)
Хараҕым кырыытынан көөртүм, тиит сыгынаҕын аттын диэки туохтар эрэ ойуоккалыырга дылы гыннылар. Суорун Омоллоон
Күөрэгэй тэбинэн истэ, Хараҕын кырыытынан көрдөҕүнэ, бөрө субу ситиэхчэ буолбут. Т. Сметанин; 2) кистээн, уоран (көрдө). ☉ Тайком (видеть, смотреть на кого-что-л.); незаметно (следить за кем-чем-л.)
Хараҕым кырыытынан аргыспын эмиэ чинчийэ одууластым. И. Гоголев
Оргууй аҕай эргийэн хараҕым кырыытынан көрбүтүм, таайбытым курдук, эһэ эбит. Т. Сметанин; 3) сөбүлээбэт хараҕынан, кынчарыйан (көрдө). ☉ Злобно, недоброжелательно (смотреть)
Кинилэр диэки сөп буола-буола, хараҕын кырыытынан кынчыалаталаан кэбиһэ, бэйэтэ биир туһунан ону-маны саныы олордо. «ХС»
Хараҕын <өрө> көрдө — 1) көр хараҕын көрдө. Саҥардыы көҥүлү тутан, харахтарын өрө көрөн испит кыраларкыамматтар, бэйэлэрин былаастарын көмүскээн, сүрэхтэрин тэбиитинэн өлөр-өлүүнү уун-утары бараллар. «ХС»; 2) көр хараҕын муҥунан көрдө
[Кулуба:] Оттон, эн хараххын өрө көрөн кээлтиҥ, дьэ, сүрдээх этэ доҕор! Н. Неустроев
Кынчаайап Силтэһини көрсөн «Киниттэн ону эмискэ истэн», Хараҕын өрө көрдө, Хара-хара бэркэ сөхтө. С. Васильев. Хараҕын сабар киһи харыс т. — өллөҕүнэ харайар киһи (саамай таптыыр уола). ☉ Тот, кто должен закрывать глаза, находящийся рядом с умирающим в последние минуты жизни (о любимом сыне)
Суох, суох, ама оннук буолуо дуо, барыбытын иитэр, ийэлээх аҕатын харахпытын сабар киһибит эбээт. А. Сыромятникова
Хараҕын симпэтэ көр сим II. Оттон Василь Ситуха бу түүн маҥнай саҥа нухарыйан иһэн, уолуйан уһуктан баран, адьас хараҕын симпэтэҕэ. Н. Лугинов
Түүн букатын харахпын симпэтэх киһи, дьиэбэр киирэн бэрт минньигэстик утуйа сыттахпына, старшина киирэн уһугуннарбыта. Н. Якутскай
Нэһиилэ уот оттунан, кэнсиэрбэлээх бааҥканы онно сылытан сиэн баран, балааккаларын тардынан утуйан көрбүттэрэ да, харахтарын симпэтэхтэрэ. Н. Босиков
Хараҕын тиэрэ (муҥунан) көрдө көр көр I. Хаһан даҕаны мунньахха дьахтар туран тыл эппитин истибэтэх дьон бары сэргэҥнэһэ түстүлэр, сорохтор соһуйан-дьиибэргээн харахтарын тиэрэ көрдүлэр. Болот Боотур
Хайа да кыыс, дьахтар бу курдук таҥныбытын көрбөтөх дьон, харахтарын тиэрэ көрдүлэр. В. Протодьяконов
Өр буолбатах, хараҕын тиэрэ көрөн, эппэт кэлэҕэй буолан киирбит. М. Чооруоһап
Хараҕын хайа (тыыра) тардаат көр тарт. Баччааҥҥа диэри ханна сылдьар киһиний бу, мааҕыын сарсыарда, хараҕын хайа тардаат, барбыта эрэ баар. ВНГ ГОПХ
Уолаттар, харахтарын хайа тардаат, успуорт сонунун сураспытынан барбыттара. «ХС»
Ити оҕо «хайа били ньирэйим» дии-дии, сарсыарда хараҕын хайа тарта да таһырдьа ыстанар. «ББ». Хараҕын уута куурбат — элбэхтик ытыыр, санааргыыр. ☉ Глаза не осушаются у кого-л.; глаза на мокром месте у кого-л.
Эрэйдээх кэмнэри аастыбыт, охсуһуу хонуутугар хаан ахта, иэдэстэригэр харах уута куурда. Т. Сметанин
Хараҕын уута тоҕунна көр тох. Талымастаан арай эттэххэ, Таптал хараҕын уута Таммах буолан тохтубута. С. Зверев
Үгэргээмэ, хотонун чэҥигэр харахпыт уута тэҥҥэ тохторо, ол туһа туспа, үлэ бэрээдэгэ туспа. Амма Аччыгыйа
Баран таах бостуой хараҕыҥ уутун тоҕо сылдьыма. Күндэ. Хараҕын уутугар муммут кэпс. — сордонор-муҥнанар, ытыыр-соҥуур. ☉ Постоянно плакать в горе, печали (букв. заблудиться в слезах). Мөрүөннээх Маамыра харахтарын уутугар муннулар. Хараҕын уутугар тумнар <муннар> — кими эмэ туох да өрүһүлтэтэ көмөтө суох соҕотохтуу хааллар. ☉ Оставить кого-л. наедине со своим горем
Эн аҕалаах, ийэлээх эбитиҥ буолуо, санаан көр: соҕотох кырдьаҕас аҕабын хараҕын уутугар тумнаран, быраҕан кээһэрбин ыарыргыыбын. Суорун Омоллоон
Кыамматы-тиийиммэти ытыһын сотуннарымаҥ, харах уутугар муннарымаҥ. А-ИНА БТ. Хараҕын уутунан суу- нар — элбэхтик ытыыр, улаханнык аһыы аһыйар. ☉ Обливаться слезами (букв. он умывается слезами)
[Лида] оҕото таҥна сылдьыбыт таҥастарын сыллыырууруур. Хараҕын уутунан суунар. А. Фёдоров
Биир киэһэ Дуся киирбитэ, аҕалара оҕолорун утуталаан баран, аччыгыйын — Уйбааскытын сыллыысыллыы, саҥата суох хараҕын уутунан сууна олорор. «Дайыы»
Маайа эрэйдээх ытаан хараҕын уутунан суунан тугу өрүһүттэриэ баарай?! «ХС». Хараҕын уутун сотунна — улахан аһыы, сүтүк кэнниттэн ону толуйары булла. ☉ Утешиться чем-л. в своём горе; восполнить чем-л. свою потерю; компенсировать чем-л. свою неудачу
Тэрэнтэй итинэн хараҕын уутун соттон, санаата арыый чэпчээн, төттөрү устан чалымнатан испит. М. Чооруоһап. Хараҕыттан уухаар баста — хараҕын уута таҕыста, ытыахча буолла, уйадыйда. ☉ Глаза наполнились слезами у кого-л. [Швецов] уоһа ип-ибигирэс, хараҕыттан уу-хаар баспыт, көлөһүн аллыбыт. Н. Якутскай
Киһим хараҕын куһаҕаннык көрдө, сирэйэ кытарда, онтон хараҕыттан уухаар баһылынна. Т. Сметанин
Ийэ уйадыйан хараҕыттан уу-хаар баһан, тугу да булан эппэккэ: «Оҕом, оҕом», — эрэ дии-дии, кыыһын төбөтүн бобута туппахтаата. М. Доҕордуурап
Харах баайыыта көр баайыы. Билиҥҥи үлэ истиилэ атын, хараҕы баайыы аны суох, хайа уонна Поповуҥ аныгыны кыайан өйдөөбөтө сыттаҕа дии. Далан
Сүөһүлэрбит быста ыран, охтоору аҕай иэгэҥнэһэ тураллар. Ол биричиинэтин төрдө былааны эккирэтиһиигэ, хараҕы баайыыга сытар. В. Ойуурускай
Байыаннай тактикаҕа хараҕы баайыы, аҕыйах сүтүгүнэн улаханы өрүһүйүү итинник буоллаҕа. «ХС». Харах бэс эргэр. — ымсыы быһыы. ☉ Зависть, завистливость
Эргэ мас дьиэ турбута …… этээстээх таас дьиэлэр Быыстарыгар кыбыллан, Мэһэй эрэ буолан, Харах бэһин кэриэтэ хараҥаран испитэ. М. Тимофеев
Харах бэстээх I көр бэстээх. Харах бэстээхтэр Иннибэр иин хастылар. Күннүк Уурастыырап
Доҕор элбэх мин тулабар, бааллар харах бэстээхтэр, Итэҕэспин эрэ таба Көрөллөр ол үөдэттэр. И. Гоголев. Харах бэстээх II — мэник, дьээбэ оҕону сэмэлээн этэллэр. ☉ Шалун, озорник (о подростках)
Харах бэстээх ааны саппакка сүөһүнү бурдукка киллэрбит. ГНС АаК. Харах дала көр дал — 1) көрөр кыах иһинэн, киһи көннөрү хараҕынан көрөр сирэ. ☉ Поле зрения в пределах обозримого
Өрүүнэм хараҕым далыгар аанньа көстүбэт. Н. Кондаков
Оо, Казанскай болуоссат! Харах дала ылбат Уорааннаах, уораҕайдаах болуоссат! «ХС»
Онон төрүөх саҕана сылгыларын үөрүн барытын харахтарын далыгар туттулар. «Кыым»; 2) тугу эмэ болҕомтоҕо ылыы. ☉ Чьё-л. внимание, заинтересованность, интерес
Дойду тириэньэрдэрин харахтарын далыгар дьэ киирдим быһыылааҕа — сүүмэрдиир эрчиллиилэргэ ылар буоллулар. ПП ОА
Ол быыһыгар научнай да бибилэтиэкэлэр харахтарын далыгар киирбэтэх хаһыат ыстатыйалара хомуллан, наарданан сыталлар. «Кыым»
Оттон кириитиктэр олус өр бу айымньыны харахтарын далыгар киллэрбэккэ сылдьыбыттар. «ХС»
Харах дьүккэтин (харатын) курдук харыстаа көр дьүккэ. [Албын Бааһынай:] Бу талахпын мин хараҕым дьүккэтин курдук харыстаан уура сылдьар малым, эһиги баайгыт аҥаарыгар да биэрбэппин. Суорун Омоллоон
Ол курдук былыргы улуу уустар оҥорбут быһахтарын биир эмэ хаалбыт буоллаҕына, харах харатын курдук харыстаан илдьэ сылдьаллар. БББ
Биһиги иккиэн итини [тапталбытын] харахпыт харатыныы харыстыахпыт. П. Аввакумов. Харах-көс буол — хараҕа суох киһиэхэ сирдьит буол. ☉ Быть поводырём (у слепого) (букв. стать глазами для кого-л.)
Аҥааттар улахан буураттар харах-көс, истэр кулгаах, харабыл оҥостор эдэр кыыл таба батыһыннарыылаах буолаллар. С. Тумат
Кырачаан Ефрем хараҕа суох умнаһыт оҕонньорго сирдьит, харах-көс буолбута. «ХС»
— Хата, киһитэ суох эбит, — Коля оҕонньоругар харах-көс буолла. Сэмээр Баһылай
Харах ортотугар көр орто. Биһиги бары билэр оҕобут ээ кини. Барыбыт хараҕын ортотугар улааппыта. Амма Аччыгыйа
Маннык мааны барахсан хараҕын ортотугар сүгэһэрдээх балыгы түһэрэн аччарыйа турар хайдах эрэ табыгаһа суох курдук көһүннэ. Н. Заболоцкай
Мин буруйу бар дьон хараҕын ортотугар оҥоробун. Эһиги курдук саһан олорон арыгылаабаппын. КФА СБ
<Харах> өҥүргэһинэн (үрүҥүнэн) көр көр өҥүргэс. «Күн таҥара буол», — диэн ытыырын быыһыгар сарылыы-сарылыы, харахтарын өҥүргэһинэн көрөн, иҥиир ситиилэрин тартарар. Эрилик Эристиин
Мин сиргэ түстүм. Бөрөм хараҕын үрүҥүнэн көрөн баран охтон түстэ. Т. Сметанин
Харахтан сыыһы ылбыт курдук (ылбыттыы) көр сыыс II. Сылайбыппыт, сүрэҕэлдьээбиппит харахтан сыыһы ылбыттыы мэлийэр. Далан
Хааным баттааһына үрдээн эрэйдиирэ. Онтукайым манна, харахтан сыыһы ылбыттыы, ааһан хаалла. Н. Босиков
Иннэнэн эмтэнэргэ сананан, Семён Семёновичка тиийбитим. Ый кэриҥэ эмтэнээт, харахтан сыыһы ылбыт курдук буола түстүм. Н. Якутскай. Харахтарын аллара көрдүлэр — мөлтөөтүлэр, киэбирэллэрэ тохтоото. ☉ Умерить свою спесивость, кичливость, перестать задираться
Оттон баайдар, кырдьаҕастар, баайдыы тардыылаахтар, харахтарын аллара көрдүлэр. Бэс Дьарааһын
Харахта симнэ көр сим II. Икки-үс чааһынан син-биир өлөр аата харахта симнэ кыдыйсыбыт киһи дии санаата Томмот. Софр. Данилов
— Бэйэм соноҕоһум диэн харахта симнэ киирсэбин. Бытаан сатана. Н. Босиков
Оттон тоҕо көһүппэтэх өттүттэн, эмискэ соһуччу көһөн кэллэ? Миигин аһыннаҕа дуу, харахта симнэ синэ биир диэтэҕэ дуу? «ХС». Харах таһаарын түөлбэ. — туохтан эмэ туһата таһаарын. ☉ Извлекать выгоду из чего-л., иметь небольшой доход
Аҕата хара үлэһит. Тыаҕа сымала сүүрдүүтүнэн, ол-бу сүгэ уга, миинньик, сыарҕа сыҥааҕа бэлэмнээн, онон харах таһаарынан, үп киллэрэн олорор. Болот Боотур
Ити булпунан биһиги сүһүөх ылынан, харах таһаарынан дьон, ыал буолуохтаахпыт. В. Протодьяконов
Үбү-аһы хамнатан, харах таһаарынан, туһа киллэринэн ис. «ХС». Харах тэстэр хараҥата — ыас хараҥа, туох да көстүбэт хараҥата. ☉ (Темно) хоть глаз выколи
Били харах тэстэр хараҥата диэбиккэ дылы, ханан да сырдык тыкпат иин иһинээҕи хараҥаҕа түбэспит. Т. Сметанин
Иннилэригэр туох баарын көрүөхтэрин харах тэстэр хараҥата сабардаан турар. Күрүлгэн
Туран таһырдьа таҕыста. Киһи хараҕа тэстэр хараҥата. А. Кривошапкин (тылб.). Харахха быраҕыллар (охсуллар) — бэлиэтик көстөр. ☉ Резко выделяться, быть особенно заметным, бросаться в глаза
Туораттан көрдөххө, бу ыраахтан харахха тута быраҕыллар чаҕылхай паара тугу эрэ сүрдээх истиҥи кэпсэтэ иһэр курдук. Н. Лугинов
Киирбит эрэ киһи хараҕар саамай урут кини быраҕылла түһэр. П. Чуукаар
Кырдьыга да, манна кэпсээнньит уустук дьылҕалаах дьоннор уобарастарын иҥэн-тоҥон көрдөрөр дьоҕурдааҕа харахха быраҕыллар. И. Федосеев. Харах халтарыйар — 1) сөҕүмэр элбэх, эгэлгэ, өлгөм. ☉ соотв. глаза разбегаются
Бэйи, эмээхсин хараҕа халтарыйар гына табаарда тардан олоруохха. Суорун Омоллоон
[Дьиэ] иһигэр киирдэххэ, дьон этэринэн, ырааһа, киэҥэ-куоҥа, сибэккитэ элбэҕэ — киһи эрэ хараҕа халтарыйыан курдук. «Кыым»
Тутуу барар площадкатын көрөөт хараҕа халтарыйбыта! «ЭК»; 2) киһи хараҕын сымнатар үчүгэй, дьикти, кэрэ. ☉ Очень красивый, красочный, необычный
Кини киһи хараҕа халтарыйар күөх солко буолбут, санныттан тилэҕэр тиийэ суугунас солкону кэппит. А. Сыромятникова
[Сөмөлүөттэр] мин пуоска харабыллыы турар кэммэр кинилэр бүрүөһүннээх этилэр. Оттон билигин ону устаннар — киһи хараҕа халтарыйар кэрэ көстүүтэ. КИ АДББ
Бэрт сотору Захар Ильич саҥа дьиэтэ киһи хараҕа халтарыйыах айылаах килэйэн-халайан тиийэн кэллэ. Күрүлгэн. Харах харамыгар — харамсыйан, туһаҕа туруоҕун билбэтэр даҕаны. ☉ Проявляя жадность, жадничая
Суолга быа сытарын харах харамыгар аҕалбытым. СГФ СКТ
Харахпар (хараххар) ким да үүт ыгыа суоҕа көр үүт I. Кыһалҕалаах күммүтүгэр биһиги харахпытыгар үүт ыкпыккыт суоҕа. Ону эмиэ син өйдүүбүт ээ. Суорун Омоллоон
Онто да суох икки нэдиэлэҕэ дьоҥҥо от охсордоохпун, онно мин харахпар үүт ыгаллара биллибэт. Суорун Омоллоон
Кини оҕо сааһа хараҕар үүт ыкпатаҕа. «ХС». Хараххын араарыма — 1) уурайбакка одуулас, биири супту көр. ☉ Не сводить глаз с кого-л.
Шура икки имин хаана тэтэрдэ. Хараҕын уолтан араарбат. Н. Якутскай
Ыстапаан кэлбит дьонтон хараҕын араарбат. «ХС»
Кини Өлүөнэ өрүс арҕаа биэрэгэр күөх солко өҥүнүү унаарыйан көстөр тыаттан хараҕын араарбат. «Чолбон»; 2) мэлдьи кэтээн сырыт, ахсаабакка харабыллаа, хараххыттан сүтэримэ. ☉ Неотступно следить за кемчем-л., постоянно держать под наблюдением кого-что-л. «Өлүөскээ, ити кырдьаҕас аттан хараххын араарыма, — диэбитэ Лааһар
— Аны күрээн эрэйдии сылдьыа». Далан
Хараҕы араарбатахха табыллар киһи, кыратык аралдьыйа түс да, чалбаҕы кэспитинэн барар. «ХС». Хараххын быраҕа сырыт — сөп буола-буола көрө-истэ, кэтии сырыт. ☉ Время от времени следить, наблюдать за кем-чем-л.
Биэлэр тураллар. Түүн, Намыйаан, эн тахсар идэлээх киһи, хараххын быраҕа сылдьаар эрэ. Далан
«Хата оччоҕо били таһаҕас турар сирин диэки, харабылга хараххын быраҕа сылдьаар эрэ, — диэтэ Силин, — баҕар, утуйан хаалан иэдээн буолуо». Д. Таас
Эбэ хотун диэки өссө биирдэ хараҕын быраҕан баран, ата кирдиэлии турар сирин диэки эргилиннэ. У. Нуолур
Хараххын сим көр сим II. Онно эдэр буойуттар Кыһыл былаах анныгар Харахтарын симмиттэрэ. Эллэй
Сүүскэ эрэ тиийбэт ахсааннаах киһи кыргыһыы толоонноругар харахтарын симмиттэрэ. «Кыым»
Хараххын тымныта түс — көр тымныт. Ол ыалга ирэнхорон, аһаан, кыратык харахпытын тымныта түһэн, аппытын сынньатан, аһатан олус абыраммыппыт. Р. Кулаковскай
Дабыыт күн тахсыытын саҕана хараҕын барбах тымнытан ылла. У. Нуолур
Чэйиҥ, оҕолоор, кус көтүөр диэри харахпытын тымныта түһэн ылыаҕыҥ. Улдьаа Харалы. Хараххын хатаа — кичэйэн одуулас, кэтэс, таба көр. ☉ Сосредоточить внимание на комчём-л., зацепиться взглядом за когочто-л.
Кыыһырбыта аастар эрэ, Марусяҕа эмиэ хараҕа хатанар, туох эрэ сылааһы, истиҥи кэлтэй күүтэр. Далан
Кини [Клим] хараҕа остуолга үллэн турар тыыннаах сибэккилэргэ хатанна. А. Сыромятникова
Сэмэнчик ол дьиэлэргэ хараҕын хатаата. «ХС»
Хараххыттан сүтэримэ — хараххын араарыма диэн курдук. Суол буорун кэннигэр күдээрдэн Соноҕос харахтан сүттэ. Баал Хабырыыс
Ити икки ардыгар киһитин хараҥаҕа хараҕыттан сүтэрэн кэбистэ. С. Никифоров
Уолгутун Миитэрэйи хараххытыттан сүтэримэҥ, дьиэтигэр-уотугар тиийиэр диэри көрө сылдьыҥ. ИСА. Харах ыларынан (ыларын тухары) — харах төһө ырааҕы кыайан көрөрүнэн. ☉ На сколько хватает глаз
Өрүс киэҥ ньуура харах ыларынан мэндээрийэн, кыһыҥҥы таһымыттан быдан үрдээн, өрө анньан тахсыбыта. Н. Лугинов
Киһи хараҕа ыларынан баай хара тыалар адаардаах арҕастара күөх тунаҕынан бүрүллэн сыталлар. И. Данилов
Харах ыларынан ханан да мас-от диэн эрбэйбэт. Н. Кондаков
◊ Илим хараҕа I иис. — сахалыы оһуор көрүҥэ (хол., туос иһит иитин тигэр анньыы көрүҥэ). ☉ Вид узора, напоминающий ячейки рыболовной сети (напр., таким стежком пришивают ободок к берестяной посуде)
Саха маска оҥоһуктарыгар «илим хараҕа» диэн ааттаах туос иһит иитин тигииттэн киирбит буолуохтаах. Оһуор бу көрүҥэ оҥоһуллуутун арааһынан, ис хоһоонунан элбэх бөлөхтөргө арахсар уонна тус туһунан ааттанар. НБФ-МУу СОБ. Көҕүс хараҕа — киһи саннын уҥуоҕун алын өттө. ☉ Самая середина, подлопаточная область спины (букв. глаз спины)
Үрүҥ Уолантай Додор хоруолу ситэ-ситиминэ көхсүн хараҕар тирээн испит. Саха фольк. Хабырылла …… көхсүн хараҕыттан курданарыгар диэри ырбаахыта хайдыбытынан киирэн күүгэс сиэбитин «лап» гына биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Мэйиитэ эргийэр, сүрэҕэ өлөхсүйэр, көхсүн хараҕа ыалдьар. С. Никифоров
Кута хараҕа көр кута. Хаһан эрэ өрдөөҕүтэ, кута хараҕын үрдүгэр түҥнэриллибит оҥочо аннынан Мойот тахсыбыта. Т. Сметанин
Өлөөрү өлөн, хомолтолоохтук өлбүтэ: от үлэтэ эрдэҕинэ Бөллүгэннээххэ туу көрө сылдьан кута хараҕар түһэн өлбүтэ. «ХС»
Күөл хараҕа көр күөл. Луҥкурбут күөл хараҕар Балык оонньоон чалымныыр. С. Васильев
Өттүк хараҕа — өттүк үүтэ диэн курдук (көр өттүк). [Тыгын] сототун уҥуоҕа нуучча улахан киһитин өттүгүн хараҕынан буолта үһү. Саха сэһ. II
Самыы хараҕа көр самыы I. Төрдүс суортаах биир эмэ сүөһү баар, бары иэгэҥнэстэр, самыыларын хараҕа тахсыбыт, арҕастарын тириитэ сыстан эрэр. «Кыым»
Сарын хараҕа көр сарын. Айыы бухатыырын …… уот оҕур тылынан икки чараас саннын хараҕын салыы-салыы саҥара турар үһү. Ньургун Боотур
Икки чараас саннын хараҕынан Үс үөстээх ат өргөмүн курдук Дьөлө көрөн түһэрдэҕэ. П. Ойуунускай
Сир хараҕа көр сир II. Сааскы өртөн кунуска уот түһэн хаалан, Сири, силиһи дьөлү сиэн, көрдүгэнниир. Сир хараҕын батыһан, аллараанан, Сиэтэр сиэн иһэр, кэҥээтэр кэҥиир. М. Тимофеев
Маар үрэх элбэх куталаах, дириҥ «сир хараҕа» дэнэр чүөмпэ көлүйэлэрдээх буолар. «ХС». Сурук хараҕын билэр эргэр., кэпс. — ааҕар-суруйар (киһи). ☉ Умеющий читать и писать
Бүтүн улуус үрдүнэн Хаппытыанап баай икки эрэ уола ханнык эмэтик нууччалыы лахсыһаллара уонна сурук хараҕын билэллэрэ. Н. Якутскай
«Оҕом эрэйдээх бу илиитинэн тугу үлэлээн айаҕын ииттиэй?.. Арай, оскуолаҕа киирэн, сурук хараҕын билэр киһи буоллаҕына...» — дии саныы олорбута. «ХС»
Тобук хараҕа көр тобук. [Абааһы киһи] тоҕус уон бууттаах тимир тирэх этэрбэһи тобугун хараҕар диэри туруору тардынан кээспит. ПЭК ОНЛЯ III. Тойон киһини Тобугун хараҕынан Тоҥуу хаар түһэн кэбистэ. Саха фольк. Уллуҥах хараҕа — уллуҥах оҥхойо. ☉ Впадина, выгиб стопы
Ньургун уу дьулайыттан уллуҥаҕын хараҕар диэри дыр гына түспүтэ. Далан
[Харачаас] уллуҥаҕын хараҕыттан төбөтүн оройугар тиийэ ис-иһиттэн дьигиһийэн ылла. П. Филиппов
Харах дьүккэ- тэ — дьүккэ диэн курдук. Мэйиим сарыыта Мэнэрийэргэ дылы буолла, Хараҕым дьүккэтэ Хайыттарга дылы буолла. П. Ойуунускай. Харах дьэҥкир бүрүөтэ анат. — харах тас бүрүөһүнэ. ☉ Роговая оболочка глаза, роговица
Харах дьэҥкир бүрүөтүн эчэтии сэрэхтээх буолуу тиэхиньикэтин тутуспаттан тахсар. Харах иччитэ көр иччи. Ыараханнык сүһүрбүт киһи иһэ ыалдьар, хотуолуур, хараҕын иччитэ кубулуйар, иҥиир-ситиитин таттарар. ЛЛА ЧЧОИ
Роговой бүрүөһүн улаҕатыгар сүрдээх намчы уонна дьикти кыраһыабай дьүһүннээх радужка (харах иччитин төгүрүгэ) көстөр, кини хаба ортотугар харах иччитэ баар. ТСА ХЫа. Харах көмүс кур — түөрт муннуктаах эбэтэр төгүрүк быһыылаах үрүҥ көмүс торумнары тирии курга тигэн оҥорбут кур. ☉ Кожаный пояс, украшенный прямоугольными или круглыми серебряными бляшками. [Бороҕон мусуойугар бааллар]: ХVII —