туохт.
1. Харах далыгар баар буол. ☉ Стать доступным взору, показаться, виднеться
Уҥуоргута биллибэт, улаҕата көстүбэт, оломо суох улуу муораҕа тиийэн, ата хорус гына түстэ. Ньургун Боотур
Онон-манан куйаас былытын курдук таас хайалар төбөлөрө уһулута ыстанан чөмчөрүһэн көһүннүлэр. А. Софронов
Түүҥҥү барык быыһынан Элбэх уоттар көстөллөр. Күннүк Уурастыырап
△ Эмискэ баар буол, хантан эрэ кэл (үксүгэр сөбүлүүр, сөбүлээбэт дэгэттээх). ☉ Появляться, возникать, показываться (обычно — вдруг, неожиданно; имеет эмоц.-экспр. оттенок)
Сайын устата Сыллай дьиэтигэр аҕыйахта көһүннэ. Амма Аччыгыйа
Хайа, бу ханна сүтэн баран көһүннүҥ? Н. Заболоцкай
[Варвара:] Тугун сүрэй, оҕонньор, бэйэлээх бэйэм оҕом миэхэ саатар көстөн барара баҕалаах. С. Ефремов
Хойутаан көстүбүт таптал Күлүмэҕэ сүрдээҕин! Баал Хабырыыс
2. Булулун (сүтүк эбэтэр туох эмэ олус наадалаах баар буолуутун туһунан.). ☉ Найтись, обнаружиться, отыскаться (о чем-л. ранее утерянном или редком и необходимом)
Ат көһүннэҕинэ ыҥыыр көстүө, быһах көһүннэҕинэ, кыын көстүө (өс хоһ.). Үөрэхтээх үгүс ээ! Хайдах биир учуутал кыайан көстүбэт? Амма Аччыгыйа
[Аптаах баҕаны] көрдүүрү баҕас көрдөөбүтүм да көстүбэтэҕэ. Н. Павлов
△ Көрдөөн булан, туһаҕа таһаарылын (сиртэн хостонор туһалаах баайдар тустарынан). ☉ Обнаружиться, стать объектом добычи (о полезных ископаемых)
Иирэлээххэ алмаас көстүөҕүттэн ыла мас быыһа барыҥнас киһи буолла. Л. Попов
Бу бухатыыр таас — алмаас Саха сиригэр көстүбүтүнэн мин улаханнык киэн туттабын. Суорун Омоллоон
3. Туохха эрэ бокуойдан, түгэни бул (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Найти (удобное) время, улучить момент, удосужиться (обычно употр. в отриц. ф.)
Быйыл күһүн Айаан хаста да Никиитэлиин аһаҕастык кэпсэтиэн санаталаабыта да, тоҕоостоох түгэн көстүбэтэҕэ. Н. Лугинов
4. көсп. Биллэн таҕыс, чуолкайдан (ким, туох эмэ туга-ханныга, чахчыта, дьиҥ иһэ). ☉ Выступать наружу, проявляться, обнаруживаться (о подлинной сущности кого-чего-л.)
Кинээс маарыын түөкэйдээн хайдах курдук кубулуммутуй? Кини сымыйата көһүннэҕэ ити. М. Доҕордуурап
[Ипатийдаах, Лука] ситэ үчүгэйдик үөрэммиттэрэ көстүбэт. М. Доҕордуурап
△ Хайа эрэ өттүгүнэн билин, арылын (атыттарга эбэтэр бэйэҕэ). ☉ Представляться, открываться какой-л. стороной
Мичик гыммыта хайдах эрэ ис киирбэхтик көһүннэ, тоҕо эрэ Байбааскы сылаастык көһүннэ. П. Ойуунускай
Бороҥ күн анныгар туох баар барыта биир кэрим кинини [Марбаны] өһөөбүттүү дуу, кинини кытта бииргэ ытаспыттыы дуу буолан көһүннэ. Күндэ
5. Ким, туох эрэ туһунан ханнык эрэ өйдөбүлү ыл, ханнык эрэ санааны үөскэт (сыыһа да, сөптөөх да). ☉ Получить, составить собственное представление о комчем-л. (ошибочное или верное); стараться произвести благоприятное впечатление на кого-л.
Ол мунньахха кэрэтик көстөөрү, онтон-мантан лыах удьуора Тэлбик-элбик көтөн кэлбит. П. Ойуунускай
[Мишаҕа] бүгүҥҥү киэһэ бүтүннүүтэ даҕаны хайдах эрэ дьиҥэ суох оонньуу курдук көһүннэ. Н. Лугинов
Эмиэ куолуһут барахсан көстүбүккүн. М. Доҕордуурап
Туора дьон хараҕар бу адьас туох да тупсаҕайа суох таҥас көлөһүнэ иҥмит киһитэ күндүтүйэн көстөн эрдэҕэ. Ф. Софронов
6. Санааҕар, хараҕыҥ далыгар баар курдук буол, хараххар баарга дылы буол. ☉ Воображать, представлять что-л. как бы стоящим перед глазами
Силээн үрэхтэрим, Сиэркилэ мичик күөллэрим харахпар көстөн кэлэллэр, Хамсыы түһэллэр! П. Тобуруокап
Элбэх баҕайы кинигэ, харандаас, кумааҕы Таня хараҕар көстөн ааһарга дылылар. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Икки хараҕын үүтэ көстүбэт (хараҕа көстүбэт) буол (буолла) — ыга кыыһырда, ыксаата, долгуйда. ☉ Выходить из себя (от злости, от волнения), приходить в бешенство, быть вне себя
Баанньыскаҕа иирэн икки хараҕыҥ үүтэ көстүбэт буолан киирбиккин быһыылаах. А. Софронов
Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна, …… икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
Ыксал, харах үүтэ көстүбэт. Эрилик Эристиин. Икки харахпар көстүмэ! — киэр бар (буол) көрүөхпүн баҕарбаппын! ☉ Пошел прочь, прочь с моих глаз (уйди, чтобы глаза мои тебя не видели)! Маныаха Дыгын тойон: «Харахпар даҕаны көстүмэҥ!» — диэбит
Саха фольк. Бу кимий? Киэр буол! Икки харахпар көстүмэҥ! А. Софронов
Киэр буола тарт, икки харахпар көстүмэ! Амма Аччыгыйа. Көстөн турар — 1) олус чугас, бу турар (сир). ☉ соотв. рукой подать. Ол алаас мантан чугас, көстөн турар сир; 2) кимиэхэ барытыгар биллэр, дакаастабылга наадыйбат (суол). ☉ Очевидный, явный, не вызывающий сомнений
[Хара норуот] көстөн турар Күөмчүлэппиттээх буолан күүстээхтик күрэстэһэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уйбаача көстөн турар балыыртан соһуйан, кэлэйэн, саҥата суох барда. Амма Аччыгыйа. Көстөр дьүһүнүнэн — тас көрүҥүнэн. ☉ По внешнему виду (такой-то)
Бэйэтэ көстөр дьүһүнүнэн бэрт эдэр, бэрт хоһуун киһи. А. Софронов
[Настя] көстөр дьүһүнүнэн дэриэбинэ бастыҥ үчүгэй кыыһа, кырасаабыссата этэ. Эрилик Эристиин. Көстөрүн курдук — туохтан эрэ, ханнык эрэ дакаастабылтан биллэн тахсар, биллэрин курдук (кыбытык тыл). ☉ Как видно (из каких-л. аргументов — вводное слово)
Итинтэн көстөрүн курдук, олоҥхо уустук. Эрчимэн
Көстө сытар көр көстөн турар. Районо үлэһиттэрэ эдэр табаарыһы олус көстө сытар алҕаһын иһин администрацияҕа быһаарыы биэрэригэр сорудахтаабыттара. Н. Лугинов. Күннээх таҥараҕа (күннээххэ) көстүмүнэ (былыттаах таҥараҕа быгымына) фольк. — кими да кытта билсибэккэ-көрсүбэккэ, ийэ-аҕа тылыттан тахсыбакка, олус көрсүөтүк (иитиллибит туҥуй кыыс оҕону этэр олоҥхо көһөр олуга). ☉ Эпическая формула, описывающая непорочность, чистоту девушки, воспитанной в патриархально-домостроевских нравах (букв. ясному небу не показываясь, облачному небу не высовываясь). Күҥҥэ көстүбэтэх (көстүбүт) — дэҥҥэ көстөр, олус күндү, баар-суох соҕотох. ☉ Удивительный, единственный, драгоценный, ранее не виданный, редкостный
Уу дириҥин булан, Умсан киирэн, Күҥҥэ көстүбэтэх Көрүдьүөс дьүһүннээхтэри Көтөҕөн таһааран, көрү көрдөрүөм. А. Софронов
[Испирдиэн:] Мин сүрэхпин, мин күҥҥэ көстүбүт дьолбун сиэтилэр... С. Ефремов
Күҥҥэ көстүбэтэх үрүҥ субалаах, дьикти-кэрэ тоҥус кыыһа баара үһү ээ. А. Сыромятникова. Өтө көстөр — чуолкайдык, туох да мунааҕа суох биллэр (ханнык эрэ бэлиэнэн, бэлиэлэринэн). ☉ Очевидно, вполне понятно (по явным признакам)
Кини бэҕэһээ улаханнык итириктээбитэ сирэйиттэн-хараҕыттан өтө көстөр. Н. Якутскай. Сиртэн көстүбэккэ сылдьан — кыратыттан, улаата илигиттэн (кыйаханан, сэнээн оҕону этиигэ). ☉ соотв. от горшка два вершка — и туда же (выражает раздражение, неодобрение, вызванное поведением детей, подростков)
Сиртэн көстүбэккэ сылдьан …… дибдигириир буоллаҕына, хайа сатаан да ыал буолан олоруохпут суох дии. А. Софронов
Көр, Быттааны уола, хара ыт, сиртэн көстүбэккэ сылдьан эрэ тыл утарсар. МНН. (Сөбө) көстөн иһиэ (иһээ ини) — мантан инньэ орун-оннугар буолуо, сөп буолан иһиэ. ☉ Со временем все образуется, наладится, все встанет на свои места
Ээ, кырдьык, биһиэхэ туох саҥа эрэ барыта абааһы көрүллүбүт бэйэтэ. Олорон истэххэ, син сөбө көстөн иһиэ. Амма Аччыгыйа
Түгэҕэ биллибэт биэс сыллаах үөрэх ортолоото да, көстөн иһиэ диэн бириинсип туолумаары гынна. Н. Лугинов
Көстөн иһээ ини. Софр. Данилов. Сөбө (сөпкүт) көстүө — тоһун ылыаҕа, кэһэйиэҕэ (кэһэйиэххит). ☉ Он получит должный урок, получит по заслугам (будет поделом наказан)
Киһи тыыппат эрэ дии-дии, кини бэркэ өрө тэбэн эрэр. Кини да сөбө көстүө ээ. Н. Неустроев
«Хара ыт, сөбүҥ көстүө буоллар көһүннүн», — диэн Татьяна эмээхсин дьэ эбии өрө хабыллан турда. Эрилик Эристиин
ср. уйг. көзүн ‘виднеться’

1. даҕ., кэпс. Ханнык эмэ бөлөх дьоҥҥо улахан сабыдыаллаах, ытыктанар. ☉ Имеющий авторитет, уважаемый кем-л. [Эписиэр:] Бас-көс дьоммутун барыларын хаайталаан кэбиспиттэр
   Сааны, сэби-сэбиргэли бука-барытын былдьаабыттар. Күндэ
   «Саатар биир да бас-көс киһибит суох буоллаҕа», – Мытаха абаккаран төбөтүн тарбанар. А. Федоров. Туундара дьоно, бэл диэтэр, бу үс бас-көс киһи, ыраахтааҕы итиэннэ таҥара туох уратылаахтарын соччо-бачча арааран өйдөөбөттөр этэ. С. Курилов (тылб.)
2. аат суолт. Ханнык эмэ бөлөх дьоҥҥо былаастаах киһи, салайааччы, баһылык (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Тот, кто снискал уважение, авторитет, лидер
   Биһиги улууспут баһа-көһө, ытык кырдьаҕаспыт Харитон Киприянович суорума суолламмытыгар эйиэхэ, ылгын оҕотугар, дириҥ кутурҕаммын биллэрэрбин көҥүллээ. Л. Попов
   Туох ханнык иннинэ, салайааччыларын, чөмчөкөлөрүн бултаһаллара сөп. Атыттара диэн, баһа-көһө суох тугу даҕаны гыныахтара, ханна даҕаны барыахтара суоҕа. Н. Якутскай
   Үрүҥ сэриитин ыстааба үлтүрүтүллүбүтүн туһунан олохтоохтортон истибиппит. Колчак тирэх пууннара баһа-көһө суох хаалбыттара. ӨӨККҮ
   ♦ Бас-көс буол – кимиэхэ эбэтэр ханнык эмэ бөлөх дьоҥҥо былаастаах салайааччы, баһылык буол. ☉ Стать лидером, руководителем кого-чего-л. [Дьонум] эчи мунньахтара хойуутун сөҕөрүм
   Ону таһынан, сотору-сотору утуу-субуу командировкаҕа бараллара. Онон бэйэм-бэйэбэр бас-көс буолан хааларым. Г. Колесов
   Дыгынтан ордук хараамынай санаалаах оччотооҕу сахаҕа бас-көс буолбут сурахтаах баай-тот үөскээбитэ биллибэт. Саха сэһ. I. Баскөс тутун – кими эмэ баһылык, салайааччы быһыытынан билин, киниэхэ бас бэрин (көҥүл өттүгүнэн). ☉ Признавать кого-л. руководителем, лидером, подчиняться ему (добровольно)
   Бас-көс туттар икки-үс аҕамсыйбыт холкуостааҕы кытта ону-маны, үксүн булт, от үлэтин туһунан кэпсэтэн баран утуйдум. Н. Габышев
   Саамай бухатыырбыт, бас-көс туттар уолбут – Гена, эр бэрдэ, нуучча. «ХС»

I
туохт.
1. Биир сиртэн атын сиргэ малгын-салгын илдьэ, олоро бар. ☉ Переезжать с одного места на другое (со своим имуществом, скарбом)
Кыһыҥҥы тымныы оройун саҕана, көспүт ыал тоҥ оһоҕун тутан көрөр саҕа куһаҕан баар үһүө. Н. Неустроев
Ыаллар бары сайылыкка көспүттэр. М. Доҕордуурап
△ Сиртэн сиргэ сыҕарыйан, күргүөмүнэн айаннаа, сир уларый. ☉ Перемещаться с места на место большими массами, мигрировать (напр., о зверях)
Тииҥ ылыннаҕына, туохтан да иҥнибэт эбит. Кинилэр сорох дьыл аһылыгы батыһан, көһө мээрик буолааччылар. Е. Макаров
△ Сиртэн сиргэ, биир миэстэттэн атыҥҥа халбарый. ☉ Переходить с места на место, менять место
Олесь Дударь ыал ахсын көһө сылдьан, көрдөртүүр хокуукка тыйаатыра улахан улаҕалаах ис номохтооҕо. Л. Попов
Мин атах оронтон Даайыс оронугар биллэриккэ көспүтүм. М. Доҕордуурап
△ Күргүөмүнэн тутуспутунан ханна эрэ бар, кэл. ☉ Прибывать, отбывать гурьбой
Оройуон баһылыктара бары көһөн кэлбиттэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Сир уларыйан олохсуй (хол., куорат, дэриэбинэ эҥин). ☉ Менять свое постоянное месторасположение на другое, перебазироваться (о городе, деревне, строениях)
Уйбаан уус уонна хас да ыччат туран бөһүөлэк көһөрүн сөбүлээн тыл эттилэр. М. Доҕордуурап
2. Биир үлэттэн (үөрэхтэн) атын үлэҕэ (үөрэххэ) бар. ☉ Переходить с одного места работы (учебы) на другое
Өндөрүүс чопчу идэтэ суох, өтөр-өтөр тэрилтэттэн тэрилтэҕэ өрө-таҥнары көһөн үлэлиир. Р. Баҕатаайыскай
Оскуолаттан оскуолаҕа көһөн үөрэниэххэ сөп быһыылаах. У. Нуолур
Эн миигин көрдүү сатаама, мин атын үлэҕэ көстүм. В. Яковлев
3. көсп. Атыҥҥа халбарый, атынынан солбулун (хол., кыһалҕа, боппуруос эҥин). ☉ Переходить с одного на другое, менять (напр., тему разговора); подменять что-л. другим
Эльвира кэпсэтии атын хайысхаламмытын, киниттэн тэйиччи боппуруоска көспүтүн иһигэр сөбүлээбэтэ. Л. Попов
Киһи бэйэтин олоҕо бүппүтүн кэннэ, аны оҕолорун кыһалҕаларыгар көһөр эбит. Н. Лугинов
Литература барыта былдьаһыкка сылдьара, кинигэлэр уонна хаһыаттар илииттэн илиигэ көһөн иһэллэрэ. ОТК
4. көсп. Оргууй аҕай сыыллардыы, бытааннык сыҕарый, бар, айаннаа (туох эрэ олус улахан, сабардамнаах туһунан.). ☉ Очень медленно передвигаться, с трудом перемещая свою огромную массу (обычно о ком-чем-л. огромном и тяжелом)
Күүстээх баала Күөстүү үллэн, Көстөөх сиртэн көтөҕүллэн, Көһөҥөтүк көһөн кэллэ. Күннүк Уурастыырап
[Сүөһүлэр] ортолоругар барыларыттан үрдээн атыыр оҕус кэбиһиилээх оттуу көһөр. Далан
Халаанныыр Ленабыт көмүөлүн мууһунуу, халлааҥҥа былыттар көһөллөр. П. Тобуруокап
Бөтүрүүс соҕотоҕун аһыы олордоҕуна …… эмээхсинэ Балбаара оргууй аҕай көһөн киирдэ. И. Сысолятин
△ Бытааннык, биир кэмник ааһан ис (бириэмэ туһунан.). ☉ Тихо, медленно проходить, ползти (о времени)
Хаампат оҕус сыарҕатыныы хаар үрдүнэн сыһыллаҥныы, Күннэр-дьыллар бытааннык Көһөн испиттэр ыараханнык. М. Тимофеев
5. көсп., кэпс. Уолуйбут, өмүттүбүт, олус арбы-сарбы буолбут көрүҥнэн; олус сылайбыт, саппаҕырбыт көрүҥнэн (сирэйхарах туһунан). ☉ Иметь растерянный, потерянный вид, иметь крайне огорченное, потерянное выражение лица; иметь крайне утомленный, бледный, тусклый вид
Быраканьыар сирэйэ-хараҕа суулла көһөн, киһи эрэ буоллар мааҕыҥҥы уотакүөһэ умуллан, сири-буору кымаахтыы сылдьар киһи буолан хаалла. В. Ойуурускай
Утуйбакка, олус сылайан, Барыбыт сирэйэ суулла көспүт. С. Тимофеев
♦ Көһөр былыт көлдьүнэ көр ааһар былыт албына
Көстүбэт уола, Көһөр былыт көлдьүнэ! П. Ойуунускай
◊ Көспөт туохтуур тыл үөр. — хайааһына атын предмеккэ туһуламмат, көнө толорууланар кыаҕа суох туохтуур. ☉ Непереходный глагол. Ытаа, тыын, ир, умай, итий, мөлтөө, соһуй, күрээ — бу бары көспөт туохтуурдар. Көспүт күөл — уута тоҕо түһэн барбыт күөл. ☉ Озеро, из которого ушла вода, высохшее озеро
Отторун үксүн күөллэр кытыыларыттан уонна көспүт күөллэр оннуларыттан оттууллар. ГКН МҮАа. Көспүт суолта тыл үөр. — тугу эмэ туохха эмэ тэҥнээн, хоһуйан этэргэ тыл атын тыл оннугар туттуллар суолтата. ☉ Переносное значение слова
Предметтэр бэлиэлэрэ тугунан эмэ маарыннаһар буоллахтарына, онно олоҕуран тыл суолтата көһүөн сөп. ПНЕ СТ
Арыт бүтүн этии көспүт суолталанар. СТ С. Көһөр туохтуур тыл үөр. — хайааһына атын предмеккэ туһуланар, көнө толорууланар кыахтаах туохтуур. ☉ Переходный глагол. Быс, сот, төлөө, умун, суруй, көҥүллээ — бу тыллар көһөр туохтуурдарга киирэллэр. Көһө сылдьар — 1) сиртэн сиргэ сыҕарыйа сылдьар (омук, дьон). ☉ Кочевой (об этносе, народе, племени); 2) саҥа кыайыылаахтарга бэриллэн иһэр (наҕараада). ☉ Переходящий (о награде). Көһө сылдьар кубок; 3) олохтоох сириттэн атын сиргэ ыытыллар (хол., суут, үрдүкү тэрилтэ мунньаҕа). ☉ Выездной (напр., заседание). Суут көһө сылдьар сиэссийэтэ
тюрк. көч
II
аат.
1. Сахалыы уста кээмэйэ, ортотунан 10 килэмиэтир ыраахха тэҥнэһэр (урут айан көрүҥүттэн көс ырааҕа араас буолара). ☉ Кёс — якутская мера длины, равная в среднем 10 км (раньше в зависимости от способа передвижения кёс обозначал различное расстояние).
2. кэпс. Олус ыраах сир, сиэрэ суох ыраах сир. ☉ Большое расстояние; чрезмерно большое расстояние (выходящее за рамки воображаемого)
Тыһыынчанан биэрэстэни тыынан көрбөтө, Сүүһүнэн көскө сүүрэрин мөлтөппөтө. Өксөкүлээх Өлөксөй. Таптыыбын: Күндээрэр мөһүүрэ Уотунан күлүмнүүр, Көһүнэн тайааннаах Көмнөхтөөх тайҕабын. Күннүк Уурастыырап
Киниттэн [Дьэлликтэн] атын ким итиччэ ыраахтан, букатын көс сиртэн, бадарааны-маары хаба ортотунан солоон, быарынан сыыллыбыт үһүө. Н. Заболоцкай
△ кэпс. Бэрт өр кэм, быһаарыыта биллибэт кэм. ☉ Продолжительное время, неопределенно долгий срок
Охсуулаахтык, киэҥник эттэххэ …… хамначчыттар-дьадаҥылар да тиэрэ-маары ыытыллыахтара. Онтон тахса охсоллоро үс көс. П. Ойуунускай
♦ Ат көһө эргэр. — 10 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Конный кёс (около 10 км). Оҕус көһө эргэр. — 7-8 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Бычий кёс (около 7-8 км). Сатыы көс эргэр. — 7-8 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Пеший кёс (около 7-8 км). Сиэлэр ат көһө — 13-14 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Кёс бегущей рысью лошади (около 13-14 км). Тыыллар көс — саамай ыраах (толору) көс. ☉ Самый большой, протяженный (полный) кёс
Бас Күөл мантан төһөнүй? — Үс тыыллар көс буолуо, Хонуккар эрэ тиийиэҥ. «ХС»
ср. тюрк. көч ‘переход, переезд’
III
1. даҕ.
1. Ханна эмэ көһөн иһэр (дьон, ыал); көһөн иһэр айан дьоно. ☉ Находящиеся в пути на новое место жительства (семья, люди со своим имуществом). Көс ыал. Көс дьон
2. Баайдарын-малларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар олохтоох (дьон, норуот). ☉ Ведущие кочевой образ жизни, кочевники
Көс олохтоохтор. Көс омуктар. — Суртаах уонна ураһалаах көс тоҥустарга тиийэн [Тороев] кэриим аҕабыыта буолан, саҥа төрөөбүт, сүүрэ да сылдьар оҕолору сүрэхтиирэ, кэриэс этитэрэ, өлбүттэргэ мэлиибэни ыллыыра. Л. Попов
Былыргы саха көс аҥаардаах олохтоох этэ диэххэ сөп. Багдарыын Сүлбэ
Түүрдэр олохторун майгытынан көс олохтоох сүөһү иитээччилэр этилэр. АНК БТТ
Биһиги туундараны кэрийэн көс олохтоммуппут ыраатта. С. Курилов (тылб.)
△ Көһө сылдьар олоххо сыһыаннаах. ☉ Относящийся к кочевому образу жизни (напр., о жилище)
Көс ураһа. Көс дьиэ. — Аҕам хаһан эрэ эдэр эрдэҕинэ оҥорбут көс ураһабытын тиэргэҥҥэ туруоран баран, кытыанынан арчылыыра. Ч. Айтматов (тылб.)
3. кэпс. Элбэх буолан күргүөмүнэн сир уларытан барар-кэлэр (үксүгэр кыыллар, көтөрдөр тустарынан). ☉ Мигрирующие, перелетные (обычно о животных, зверях, птицах)
Көс табалар айанныыллар. Арыы тыалыы арыллаҥныыллар. Р. Баҕатаайыскай
Витя, күүппэтэх сиригэр хонууга көс куһу көрсүһэн, долгуйуута, сөҕүүтэ-махтайыыта ааһан биэрбэтэ. Н. Заболоцкай
Көс кымырдаҕастар диэн ааттанааччылар уһун колуонналарынан сыҕарыйаллар уонна суолларыгар түбэспит харамайдары барыларын кыдыйаллар. КВА МГ
2. аат суолт.
1. Баайдарын-малларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар олохтоох дьон, норуот; ханна эмэ көһөн иһэр дьон, ыал. ☉ Кочевники, кочевой народ; путники, переселенцы
Суол сылаалаах, көс эрэйдээх (өс ном.). Уончаҕа тиийэ табаны холбонон, үүрэн, малларын тиэнэн, оҕону-дьахтары сыарҕаҕа олордон көстөр күккүрээн-саккыраан кэлэн истилэр. Болот Боотур
Ханнык эрэ көстөр иһэллэр, Эбиллэ турар оройуон ыала. С. Васильев
Уучахпын куоттаран кэбистим, онтукам көс диэки сиэлэ турда. Н. Тарабукин (тылб.)
2. Кими эмэ буруйдаан, үксүгэр ыраах уонна ордук куһаҕан усулуобуйалаах сиргэ күүс өттүнэн ыытыы (үксүгэр көскө диэн ф-ҕа тут-лар). ☉ Ссылка (вид наказания; обычно употр. в дат. п. — көскө)
Көскө бар. Көскө ыыт. Көскө кэлбит. — [Манчаары:] Көскө да ыыппыттарын иһин, Көмүскэм уутун көрдөрүөм суоҕа. А. Софронов
Тимир суол ыстаансыйатыгар көскө барааччылары илдьэр пуойас адьас бэлэм турар. Эрилик Эристиин
Нэһилиэккэ көскө кэлэн олоро сылдьыбыт судаарыскайдары кытта куодарыһар сураҕа иһиллэрэ. Н. Заболоцкай
◊ Көс олохтоохтор — баайдарынмалларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар дьон. ☉ Кочевники
Көс олохтоохторунан үксүгэр сүөһү иитээччилэр буолаллара. КФП БАаДИ

аат. Көрөр, истэр кыах. ☉ Способность хорошо видеть и слышать
Мин да улам кырдьан, мөлтөөн иһэрим бэрт: харах-көс буорайда. Амма Аччыгыйа
Эгэ билии-көрүү үрдүк чыпчаалларыгар ыттар киһи хараҕа-көһө төһө кэҥиэ, сырдыа этэй. Суорун Омоллоон
Хараҕа-көһө мөлтөөн, сааламмат буолбутуттан абатыйбыта. «ХС»

разг. главный, руководящий; нэһилиэк бас-көс киһитэ глава наслега.

I 1) переезжающий, кочующий, кочевой; || кочевник; көс дьон а) переезжающие (напр. с одного места на другое, с одной квартиры на другую); переезжающие люди; б) кочевники; көс бииһэ кочующее племя; 2) поселение, ссылка; көскө ыыт = отправлять на поселение, ссылать.
II миля (якутская, равная, примерно, 10 км); ат көһө уст. конная миля (10 км); оҕус көһө уст. бычья миля (7—8 км); сатыы көс уст. пешая миля (7 —8 км); сиэлэр ат көһө уст. миля бегущей рысью лошади (13 —14 км); үс көһү бар= пройти три мили.

кочевать, переселяться; переходить (на новое место, на новую работу); атын сиргэ көһөбүт мы переезжаем на другое место; мантан көһөбүт мы отсюда выселяемся; атын үлэҕэ кес= перейти на новую работу.

1) становиться видимым; показываться, виднеться; ыраахтан көһүн = показаться издали; 2) быть найденным, обнаруживаться, открываться; онно нефть көстүбүт там обнаружена нефть; ат көһүннэҕинэ , ыҥыыр көстүө , быһах көһүннэҕинэ , кыын көстүе посл. будет конь — найдётся и седло, будет нож — найдутся и ножны.

n. arch. eye

n. mile, migration

v. to migrate, move from one place to another