ложь, неправда || ложный, неправильный; сымыйа буруйдааһын ложное обвинение; сымыйа сурах ложный слух; сымыйаны итэҕэйимэ не верь лжи; сымыйаны саҥарыма не говори неправду; кырдьаҕас ыт сымыйанан үрбэт погов. старый пёс попусту не лает; сымыйа үрдүгэр кырдьык ыттыбат погов. ложь над правдой не поднимется.

1) сосед || соседский; чугас ыал близкий сосед; ыал ынаҕа соседская корова; ыал буол = быть соседом; 2) семья, дом; ыал аҕата отец семьи; ыал ийэтэ мать семейства; ыал мааны оҕото любимец семьи; ыал соҕотох оҕото единственный ребёнок в семье; ыал буол = обзавестись семьёй; жениться; ыал ааттаах буоллахпыт семья есть семья; ыал аатын ыл = создать свою семью (и отделиться); ыал аатыттан аһар = разрушать семью (чужую); ыал киллэрбэт, ыт үрбэт (буолбут ) посл. его и в дом не пускают, и собака на него не лает (об окончательно опустившемся человеке); 3) перен. житель; куорат ыала житель города, горожанин # орто ыал середняк; ыал аайы баар обычный, ничем не отличающийся (букв. встречающийся в каждом доме); ыал аанын саппат (буолбут ) любитель шататься по чужим домам (несмотря на то, что его не ждут); ыал баранан неужели негде? (напр. переночевать, попросить что-л. и т. п.); ыал устун бар уст. нищенствовать, ходить по миру; ыал устун ыыт = сделать нищим, обездолить; пустить по миру; ыалы кэрийээччи уст. бродяга, странник; ыалы тэпсимэ не надоедай людям (своими частыми посещениями).

собака; пёс || собачий; псиный; булчут ыт охотничья собака; куобахчыт ыт гончая; киҥнээх ыт овчарка; кусчут ыт собака, с которой охотятся на уток; көлүүр ыта борзая (быстроногая, в упряжке); тайахсыт ыт собака, с которой охотятся на лося; тииҥньит ыт собака, с которой охотятся на белку; дьиикэй ыт дикая собака; харабыл ыт дворняжка; саха ыта якутская собака; сыаптаах ыт цепная собака; атыыр ыт кобель; тыһы ыт сука; ыт оҕото щенок; ымыылаах ыт а) защищенная (от злых духов) собака; б) собака, не подпускающая к дому злых духов; ыт айыыһыта божество, покровительствующее собакам; ыт тыһа собачья лапа; ыт тириитэ собачья шкура; ыт үрүүтэ собачий лай; ыт саҕынньах собачья доха; ыт этэ собачина; кусчут да ытынан булуоҥ суоҕа погов. и с охотничьей собакой не сыщешь (соотв. днём с огнём не найдёшь); сыаптаах ыт (курдук ) погов. (как) цепная собака (говорится о злом человеке); ыт курдук ымсыы посл. жаден, как собака (соотв. как собака на сене); ыт сыҥсыйбытыгар дылы погов. как собачья понюшка (говорится о чём-л. незначительном); ыт ууну салаабытыгар дылы погов. словно собака лакала воду (употр., когда говорят о чём-л. без всяких к тому оснований); ыт үрбэт , ымыы ыллаабат и собака не лает, и птица не поёт (т. е. ни одной живой души) # хааннаах ыт тириитин курдук көр = брезговать, гнушаться кем-чем-л. (букв. смотреть, как на кожу окровавленной собаки); хара ыт бран. негодяй, мерзавец (букв. чёрная собака); ыкка биэр = забраковать (букв. отдать собаке); ыккын үрдэримэ груб, не ори (букв. не заставляй рычать свою собаку); ырдьыгыныыр ыт бран. хам ; ыт атаҕын тут = остаться с пустыми руками; ыт атах лёгок на ногу (букв. с собачьей ногой); ыт буола сыс = едва не погибнуть из-за пустяка; ыт да тэппитин саҕа суох пустяки; ыт да үрбүтүгэр холоомо = оставить что-л. без всякого внимания; ыт курдук ньылаҥнаа = лицемерить; ыт куоска курдук (олороллор) (живут) как кошка с собакой; ыт өлүүтүн көр = напрасно трудиться (букв. испытать собачью участь); ыт мас клячи невода (палка, края прикрепляется к верхней и нижней бечеве крыла невода на расстоянии четверти от конца); ыт мунна берёзовая губа; трут (букв. собачье рыло); ыт мунна баппат (ойуура ) лесная чаща; ыт сирэй бран. мерзавец (букв. собачья морда); ыт сыппат ото плохое сена (букв. сено, на которое даже собака не ложится); ыттан тириитин сүлүөҥ дуо ? разве с собаки шкуру сдерёшь? (говорится о том, кому нечем платить долг); ыт тиҥилэҕэ княженика; ыт тыла пиявка; ыт тыһын курдук кылгаата у него пороху не хватило (букв. он укоротился, как собачья лапа); ыт уола бран. сукин сын; ыт уос буол = остаться ни с чём; ытын киллэрбит он в дурном расположении духа.

I
1. туохт.
1. Турар сиргиттэн хайа эрэ диэки сыҕарый, тэй, ыраат. ☉ Передвигаться, перемещаться со своего места в каком-л. направлении, идти
«Бар» диэтэххэ кэлэр, «кэл» диэтэххэ барар киһи (өс хоһ.). Барар да, суола биллибэт баар үһү (тааб.: балык). Аны чаас аҥаарынан мантан сатыы барабыт. Н. Якутскай
Таһаҕасчыттар Саха дьоно олорор уонча көһүн устатыгар ат көлөнөн бараллар. Онтон антах таба көлө буолар. Амма Аччыгыйа
2. Баар сиргиттэн атын сиргэ тиий (туох эмэ сыалы ситиһэргэ). ☉ Передвигаться из одного пункта в другой (для каких-л. целей)
Балтыбыныын, бырааппыныын үһүө буолан ханнык эрэ кыра наадаҕа эргэ балаҕаҥҥа бардыбыт. Т. Сметанин
Талкы оҕонньор күһүөрү Муҥур Атах иһинээҕи Байбал өтөҕүттэн оҕуһунан от тиэйэ барда. Күндэ
Артыалым күрүөтүн Ааннарын аһаммын Куоракка мин бүгүн Үөрэнэ барабын. П. Тулааһынап
Ыыт эрэ эн миигин, ийэкээм, Ыыт эрэ үөрэххэ барыахпын, Үөрүүлээх эдэркээн үйэкэм Килбиэннээх суолунан көтүөхпүн. Эллэй
3. Туох эмэ хамсатааччы дьайыытынан, көмөтүнэн сыҕарый, хамсаа (хол., сөмөлүөт). ☉ Двигаться, перемещаться при помощи какого-л. средства передвижения (напр., самолета)
Атаҕа да суох буоллар барар, айанныыр (тааб.: сүүрүк). Манна биир эрэ сөмөлүөт соҕуруу барарга бэлэм турар үһү. Амма Аччыгыйа
Ыас хара буруолаах буойастар Ыарахан ындыылаах бараллар. Т. Сметанин
4. Салгыҥҥа уйдаран сыҕарый (хол., көтөр). ☉ Перемещаться по воздуху (напр., о птице)
Саалаах эбит буоллар, сыалга сыһыары тутан ытарга кус бэртик барда. Амма Аччыгыйа
Онуоха куһа өрө көтөн тахсан мастары быыһынан, тыаны үрдүнэн бара турбута. Суорун Омоллоон
Тааҥка көрбөккө Таһынан ааһан истэҕинэ, Тобуктуу түһээт, Быраҕан көрбүтэ Бытыылката сыыһа барда. Күннүк Уурастыырап
5. көсп., кэпс. Эргэ таҕыс, кэргэн, ойох буол. ☉ Выходить замуж, становиться чьей-л. женой
Былырыын саас Аанчык Суудап учууталга барбыт үһү диэни истибитим. Амма Аччыгыйа
Таптаабат киһибэр бараммын, Мин «ойох» буолан олоортум. Күннүк Уурастыырап
Суос-соҕотох эйиэхэ эрэ Сонуммун этэбин: Валя кыыс Ваня уолга Барыах буолбут үһү. П. Тулааһынап
6. көсп. Хайа эмэ хайысханан субулун, тэнийэн ыраатан ис (хол., суол). ☉ Пролегать, протягиваться, быть расположенным где-л. каким-л. образом (напр., о дороге)
Ырааһыйа улаҕа өттүнэн хахыйах былаастаах ыарҕа талах бүөлүү үүммүт кыараҕас үрүйэтэ орҕочуйан барар эбит. Амма Аччыгыйа
Хас да сиринэн солоҥдо уонна тииҥ үрүйэни быһыта охсуталаан ааспыт омоон суол барда. Н. Якутскай
Үрэх кыракый төгүрүк көлүччэлэринэн, күөллэринэн ситим тардан хоруу курдук буолуталаан ыла-ыла, салҕанан бара турар. А. Сыромятникова
7. көсп. Сыалгын ситиһэр иһин үгүс сыраҕын-сылбаҕын ыыт, көлөһүҥҥүн тох. ☉ Приложить много труда и усилий для достижения цели
Ала-чуо биһиги сынньанарбыт сатаммат. От үлэтигэр сылдьар дьон ордук сыралара барар. М. Доҕордуурап
Кырдьыга даҕаны, биирдэ баран эттэххэ, мин бу холкуоска элбэх көлөһүнүм барда. С. Ефремов
Барахсан, кыра-хара норуот иһин Сыаналаах сырата бардаҕа. Баал Хабырыыс
8. көсп. Үпкүн-харчыгын ыыт, кут, туохха эмэ ороскуотур. ☉ Израсходовать средства, тратить деньги на что-л. Ити таах хаалан турар куһаҕан маар баҕайы сири куурдан оҥостон олорбутум
Дэлэлээх үбүм барбатаҕа. Күндэ
Хотун күүлэйдээн көччүйэригэр дэлэлээх харчы барбат. Далан
Төһө харчыта кураанахха барбытай? Амма Аччыгыйа
9. көсп. Ааһан ис, устан ис (бириэмэ туһунан). ☉ Проходить, протекать (о времени)
Туох да туһата суохха күндьыл бөҕө барда. —Мааны ыал кыыһын ыларга элбэх бириэмэ барыаҕа, сир түҥэтигэ ону көһүтүө суоҕа. П. Ойуунускай. Ый хонуга ыраатан барда, нэдиэлэ хонуга тэйэн барда. Саха фольк.
10. көсп. Тэнийэн ис, тарҕан (хол., сурах). ☉ Становиться известным многим, распространяться (напр., о слухах)
«Үүннэрбит бурдуктарын сииллэр үһү, дьэ, минньигэһэ бэрт үһү», – диэн, атын үүннэрбэтэх дьоҥҥо сурах барбыт. Саха фольк. Суол аайы сурах бардын диэн, Суон саалынан мохсуо охсубуттар, Халыҥ хаһанан Харчы кэбиспиттэр. П. Ойуунускай
11. көсп. Сууйуллан, сотуллан хаал, сүтэн хаал (хол., кырааска). ☉ Стереться, исчезнуть от каких-л. внешних воздействий (напр., о краске)
Бу дьиэ муостатын кырааската барбыт. Ылтаһын чаанньыгы солоххо да оргуттахха кирэ барыа суох. —Лаҥхара хараарбыт алтан чаанньыгы Сууйа сатаан кэбистибит: Долуой ырааһырбат, дуйа барбыт эбит. Р. Баҕатаайыскай
Ол былыргылыы кип-киппэ оҥоһуулаах, кыһыл кырааската баран харааран көстөр, эргэрбит-эчэйбит, улахан сурук остуола этэ. Софр. Данилов
12. көсп. Иҥэн-сүтэн, уолан эбэтэр сүүрэн хаал (хол., халаан уута). ☉ Усыхать, высыхать, уходить под действием внешних причин (напр., о паводковой воде). Өрүс сааскы уута барбыт. Дэриэбинэ ыалларын аһыыр күөллэрин халаан уута илдьэ барбыт
13. көсп. Өрө күүдэпчилэнэн таҕыс (уот туһунан). ☉ Загораться, воспламеняться (о пожаре)
Мин буруону көрөөт, уот бардаҕа буолуо диэн куттанным. Н. Якутскай
«Сор эбит, өрт барбыт», – дии санаат, Яков атын муҥ кыраадыһынан үрүйэни таҥнары ууннаран киллэрдэ. М. Доҕордуурап
Мэрэлээх эбэ [сир аата] алааска отчут күөстэммит отуутуттан улахан баһаар барбыт. С. Васильев
14. көсп. Туох эмэ иһиттэн тоҕун, сүүр (хол., киһи хаана). ☉ Стекать, вытекать, струиться из чего-л. (напр., о крови из вены)
[Бадин Саввиҥҥа:] Хааныҥ төһө барда? С. Ефремов
15. көсп. Оҥоһуллан, толоруллан ис (хол., үлэ). ☉ Постепенно выполняться, исполняться (напр., о какой-л. работе)
Ол эрээри үлэ-хамнас тохтоло суох барара. И. Данилов
Лоҥкууда хоту сиһигэр түрбүөннээх үлэ салҕанан барара. Оттон өтөх сирдэри хорутааччылар үлэлэрэ эмиэ бэркэ барда. М. Доҕордуурап
16. көсп. Атын киһи бас билиитигэр киир. ☉ Переходить в чужую собственность
[Ыраахтааҕы саҕана] биир тоҥолохоон ынахпыт хабалаҕа барара, оттон бэйэбит кэрэдэк аатын ыларбыт, ийэбитин-аҕабытын кумалааҥҥа биэрэрбит. Суорун Омоллоон
17. көсп. Лоп курдук сөп түбэс; тупсар, киэргэт (хол., таҥас). ☉ Подходить, быть к лицу (напр., об одежде)
Бу бэргэһэ эйиэхэ бэркэ барар. —Күөрэгэй кутуйахтарга, ол иһигэр «Туораахха» ханнык да таҥас барбатын өйдөөтө. Т. Сметанин
Маша сиэркилэ иннигэр хара хааһын хамсатан, тэрбэҥнии турда. Хааһа киниэхэ олус барар. А. Сыромятникова. Халлаан күөҕэ гимнастерката киниэхэ [Габунияҕа] анаан тикпит курдук олус барар. И. Кожедуб (тылб.)
18. көсп. Лаппа биллэр гына сууралын, үчүгэйдик суураллан амтаннан (хол., эт миинэ). ☉ Делаться наваристым и вкусным (напр., о мясном бульоне). Сылгы этэ мииҥҥэ барбат. Үрүҥ чаанньыктаах чэй үчүгэйдик барбыт. Күөспүт миинэ бара илик
19. көсп., харыс т. Өлөн хаал, суох буол. ☉ Умереть, скончаться
Бокуонньук атааннаах, арҕастаах аан ийэ дойду түбүгүттэн арахсан, быстыбат уһун сынньалаҥҥа барбыт. Н. Заболоцкай
Мин, биллэр, бэбээрэ ытаабытынан Окко түспүт буолуохтаахпын, Ол иһин дьиэрэччи ыллаабытынан Күн сириттэн барыахтаахпын. С. Данилов
Эмээхсиним эрэйдээх, Эн урутаан бардаҕыҥ... Баҕар, мин сотору Батыһарым буолуоҕа. Күннүк Уурастыырап
2. көмө туохт. суолт.
1. Хайааһын саҕаланан эрэрин көрдөрөр. ☉ Обозначает начало действия
Сытар киһи түөһэ улам күөгэҥнээн баран, кубарыйа өлбүт сирэйигэр улам хаан киирэн, тэтэрэн барда. Амма Аччыгыйа
Кыратык сэллиэхчэ буолан иһэн, самыыр эмиэ ыаҕастаах уунан кутан барда. Софр. Данилов
Онуоха эдэрдии тэбэнэттээхтик күлэн бардылар. В. Яковлев
2. Хайааһын саҕаланыыта түргэнин, тиэтэллээҕин көрдөрөр. ☉ Обозначает поспешность начала действия
Тыанытолоону, үрүйэни барытын саба түһэн сыппыт хаар үрдэ аата-ахсаана биллибэт сырдык тырым уоттарынан умайбахтыы оонньообутунан барда. Амма Аччыгыйа
Кыра баҕайы аһыы отону таах олоруохтааҕар итигэстээбитинэн бардылар. А. Федоров. Баһыыккалаахха киирэн көмөлөспүтүнэн барбыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Кылгастык соһуччу буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает кратковременность, внезапность действия
Ол икки ардыгар боробуой тосту ыстанан хаалла, халыҥ халҕан тэлэ барда. Эрилик Эристиин
Эһэ ойон кэллэ да, киһим тутан турар туурка саатын туура садьыйан ылбыта тииккэ охсулунна, саа эстэн дэлби барда. Т. Сметанин
4. Буолан бүппүт хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает завершенность, исчерпанность действия
Саабын ылан, мончууктарбын эспэккэ эрэ кустарбын тутан аргыый дурдабыттан тахсан барбытым. Суорун Омоллоон
Кини сайабылыанньатын суруйан бүтэн баран, бартыбыалыгар уган кэбиспитэ. В. Яковлев
Кини хас саастааҕын ким да билбэт, эмээхсин бэйэтэ да сааһын ааҕан эрэйдэнэ барбат. И. Гоголев
5. Ис хоһоонунан утары суолталаах этиилэри ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения предложений, которые по своему содержанию противопоставляются друг другу
Тогойкин икки кыыстан хайата үөмэн кэлэн үллүйэн барбытын билбэккэ хаалла гынан баран, хайдах эрэ уйадыйа санаабытынан, чуҥнуу сытта. Амма Аччыгыйа
Чокуурап бөҕөхпүн диир буолан баран, кистээбэккэ эттэххэ, кини да аһыан баҕарар быһыылаах. С. Ефремов
Үсүһүн ытта, куобах табылынна буолан баран, көҥдөйдөтөн, бытаан соҕустук барбытын курдук бара турда. Д. Таас
♦ Аһара бар (түс) – наһаалаа, баһааҕырт. ☉ Перегибать палку
Кини саралыыр тыллара аһара түһүүлээх соҕустар. «Сахаада»
Атах балай бар көр атах балай. Эрбантей сокуон тас өттүгэр турар дьыаланы оҥостон, атах балай барбытын Бурхалей бастаан соһуйа иһиттэ. Эрилик Эристиин
Атах балай барбыт сылгылар эһэ-бөрө сиэҥэ буолбуттар. Күннүк Уурастыырап
Кини аҕата «дьол көрдөһө» сир-дойду устун атах балай барбыта. Л. Попов. Барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла – кыһарҕантан, иэдээнтэн быыһанар кыах суох буолла. ☉ Попадать в безвыходное положение; некуда деваться
Хочуон бу дьон баппаҕайдарыттан сүгүн мүччү көппөтө биллэр, Онон эмиэ барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла. И. Оконешников. Оо, үлүгэр да буолар эбит: барар сир баҕана үүтэ, кэлэр сир кэлии үүтэ буолан таҥнары дьапсыйдаҕын. С. Зверев
Доҕоччуок, дьэ барар сирим баҕана үүтэ, кэлэр сирим кэлии үүтэ буолла. «ХС». Бара (бара-кэлэ) сатаан – муҥур уһугар тиийэн, кыһалҕаттан ыксаан. ☉ Под давлением обстоятельств, вынужденно
«Ийэм дьэ ыалдьан өлөөрү гынна, бара сатаан бу эйигин кэлэн, хонон бардын», – диэн ыытта. Күндэ
Сир булбакка, баракэлэ сатаабыт эрэ киһи учуутал буолар. ГНС СТСДТ. Барбатах балык (мунду) миинин курдук бадыа-бүдүө дойду фольк. – Аллараа дойдуну хоһуйар халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, который используют при изображении сумрачного Нижнего мира
Барбатах балык миинин курдук Бадыа-бүдүө дойдуга тиийдэ. П. Ойуунускай. Аллараа дойду орто дойдуттан ураты айылгылаах, кэлтэгэй ыйдаах, кэрис барыа күннээх, барбатах мунду миинин курдук бадыа-бөдүө дойду. Саха фольк. Барбатах ыт сыгынаҕы үрэригэр дылы – тус эбээһинэһин толорбокко гынан баран, харах баайан толорбута буола сатыыр. ☉ Не справляясь со своими прямыми обязанностями, делать все для отвода глаз (как плохая охотничья собака не может преследовать зверя и с досады лает на упавшее дерево)
Били барбатах ыт сыгынаҕы үрбүт диэбиккэ дылы, уһуллан баран тоҕо ньаҥсыйаҕын. ГНС СТСДТ. Барбат киһитигэр барбат, биэрбэт киһитигэр биэрбэт – табыллыбатах киһи наар аанньа барар, мэлдьи табыллыбат. ☉ Неудачник (букв. тот, кому не идет (фортуна); тот, кому не дается (удача)). Бу үлүгэр баай күөл барбат киһитигэр барбат, биэрбэт киһитигэр биэрбэт диэбит курдук балыгыттан ыраастык мэлиттэ. Бардар бараммат – төһө да барбытыҥ иһин муҥура көстүбэт (хол., хонуу). ☉ Беспредельный, безграничный для ходьбы (напр., о поле)
Бардар бараммат киэҥ ходуһаҕа өлгөм оту оттооннор, кэбиһэн үллэһитэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Бардар бараммат былларааттаах хайалар тэллэхтэринэн, сороҕор хойуу мастар быыстарынан халлаан көҕөрөн көстөр дириҥ аппаларынан [Дьөгүөссэ] айаннаан сылдьырытар. М. Доҕордуурап. Бар туома (дуома) – аатыгар эрэ, суолтатыгар эрэ, бэрт кыратык. ☉ Немного, немножко; для вида
Биһиги киһибитин нуучча грамматикатынан оччо олуйбат эбиттэр. Бар туомун, баһын-атаҕын балкыһар буолла да, син буолан истэ. Амма Аччыгыйа
Сири биирдэ да сынньатар диэни билбэттэр, хорутууну, барымньылааһыны, оннооҕор сиэмэни ыһыыны бар дуомугар барыгылдьытан ыыталлар. С. Никифоров
Кэбээйи сиригэр отут тыһыынча гектардаах Тарбаахы ходуһалара бар дуома оттоноллор. «Кыым». Барыахкэлиэх сирин булбата – соһуччута бэрдиттэн тугу гыныан, ханна барыан булбата. ☉ Не знать куда деваться (от неожиданности)
Максим соһуйбута бэрт буолан, бастаан барыах-кэлиэх сирин булбата. «ХС»
Баскар дылы иэскэ бар көр бас II. Аныгы үйэҕэ дьадаҥы киһи оҕото байыан кэриэтэ баайдарга баһыгар дылы иэскэ барар буолбат дуо. А. Софронов. Быркыта суох бар – суола-ииһэ, сураҕа суох сүтэн хаал. ☉ Потеряться, исчезнуть бесследно, пропасть без вести; как в воду кануть
Ким эмэ каравантан хайдах эмэ хаала түстэҕинэ быркыта суох барыан сөп. «ХС»
Илиим (илиитэ) барбат көр илии. Адьарайы [ыты] өлөрүөхпүн илиим барбат ээ. Син тыынар тыыннаах буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
Кыра эрдэҕиттэн биирдэ да күргүйдээн көрбөтөх, биирдэ талах лабаатынан тарып гыннарбатах оҕото буолан, бу да сырыыга илиитэ барбата. Р. Кулаковскай
Мындыр сахалар былыргыттан Улахан көтөргө илиилэрэ барбат. И. Гоголев. Илэ бар (барбыт) – 1) миф. өлөн баран үөргэ кубулуйан тыыннаах курдук сырыт. ☉ После смерти превратиться в үөр (злого духа, беспокоящего живых)
«Ол былыр абааһы буолан илэ барбыт киһи туһунан эмиэ тоҕо кэпсээтэххитий, доҕоор», – дии Кириһээн кыһалҕата суох күлэн кэбистэ. Д. Таас; 2) кыбыстар, саатар диэни билбэт буолуоххар диэри кэрээҥҥиттэн таҕыс. ☉ Беззастенчиво, нагло совершать постыдные поступки
Ирбитин [киһи аата] кэргэнин итинник дьыалаҕа эрэ булкулуннаҕа [атын киһиэхэ иирдэҕэ] диэн түһээн да көрбөккө, бэйэтэ-бэйэтигэр үөрэ-көтө сылдьыбыта. Иоганцевтаах Липа ол аайы эр ыла-ыла, илэ барбыттара. В. Яковлев
Күлүүгэ (элэккэ) бар көр күлүү. Арыт хамсабын уоба сылдьан көрдөөн, арыт бултуу сылдьан саабын умнан, дьоҥҥо элбэхтик күлүүгэ барбыт бэйэкэм. С. Никифоров
Хата, дьонум көрбөтөхтөрө үчүгэй, көрбүттэрэ буоллар, күлүүгэ барыа эбиппин. Далан. Күппүлүү бар (барда) кэпс. – кыайтаран таҕыс, сүүйтэр. ☉ Потерпеть полное поражение, разгром
Туох эмэ ымпык аахайыллыбакка хааллаҕына, үлэ бүтүннүү күппүлүү барар үлүгэрэ кэлиэҕэ. Амма Аччыгыйа
Кыыл бар (сырыт) көр кыыл. Мин баай батталын тулуйбакка, кыыл баран, Бодойбоҕо сырыттым ээ. Эрилик Эристиин
Өрө бар көр өрө. Киһи бултаатаҕын ахсын, өссө тууһугурбут курдук бултуон баҕарар. Онон мин итинтэн дуоһуйбакка өрө бардым. Т. Сметанин
Кини сэмэлээһиҥҥэ өрө барыах санаалааҕа. Н. Заболоцкай
Сирэй бар (барда) көр сирэй. Киһи көтүөр сөп диэн дакаастаан [биһиги дьоммут] көтүтэ оҕустахтарын көр. Америкалар, дьэ сирэй баран таҕыстылар. Н. Босиков
Үүттэригэр [үүт туттарыытыгар] сити аҕай сирэй барбыттара эмиэ баар. У. Нуолур. Тута бар – эмискэ өлөн хаал, суох буол. ☉ Умереть, погибнуть сразу, мгновенно
Ис киирбэх, нарын-намчы, саҥа тыллан эрэр кулуһун курдук доҕоро, өстөөх буулдьатыгар табыллан тута барда. «ХС»
Икки козел оҕотун ытан ыллым; биирэ тута барда, атынын атахха таптым. Д. Дефо (тылб.)
Тэҥн. тыла суох барда. Тыла (саҥата) суох бар (барда) көр тыл. Кини бу сырыыга үчүгэйдэттэ: үс моонньоҕон тыла суох барда, биир сатыылаан өрө даллахтыы түстэ. Д. Таас
«Ол күтүрү [кэрэх абааһытын] көрөн куттаммытым. Онтон ыла», – диэн иһэн киһим эмиэ суорҕанын бүрүнэн, саҥата суох барбыта. Амма Аччыгыйа
Тылым барбат (тахсыбат) көр тыл. Икки атахтааҕы уһун уҥуоҕун урусхаллаан, кыа хаанын тоҕон, алаһа дьиэтин алдьатан өлбөт ааттан, үрдүк сурахтан диэхпин тылым барбат. П. Ойуунускай
Ким билэр, доҕоор, кэпсиэхпин тылым барбат. И. Гоголев
Кини сымыйалаатаҕа диэхпин тылым тахсыбат.Р. Баҕатаайыскай. Уҥуоҕа босхо (халыр босхо) барар көр уҥуох. «Тыый да, кэбис аньыыны саҥарба!» – эмээхсин уҥуоҕа босхо бара түстэ. В. Яковлев
Сараапап ыскылаатын аанын лип гына саба баттыыр, уҥуоҕа босхо бара-бара, хатаан халыгыратар. Н. Якутскай
Мин куттанаммын уҥуоҕум босхо баран хаалбыта. А. Неустроева
Ыал устун бар көр ыал. Оччоҕо бу сордоохтор ыал устун бараллар дии. Амма Аччыгыйа
Билигин да эн сэттэ сүөһүлээххин. Ыал устун барыаҥ суоҕа. Хара көлөһүммүтүнэн айахпытын син ииттиниэхпит. М. Доҕордуурап
Отут икки ыал баарыттан алта ыал олох ыһыллыбыт, кинилэр кэргэттэрэ – сүүрбэттэн тахса киһи ыал устун барбыт. Болот Боотур
◊ Ас барбат буолбут көр ас III
Уончалаах уолчаан эрдэҕинэ, ас барбат буолан өлбүт ийэтэ кини үүтээнигэр тиийэн кэлбитэ. И. Гоголев. Барбат (барбатах) бараахтаах фольк. – төгүрүк сылы быһа сайыннаах үтүө дойдуну ойуулуур кубулуйбат эпиитэт сороҕо. ☉ Часть постоянного сложного эпитета, живописующего прекрасную страну, где царит вечное лето
Өрөөбөтөх өтөннөөх Үтүө дойдуларыгар, Барбат бараахтаах Бастыҥ сирдэригэр чугаһаатылар. П. Ойуунускай
Онно буолуохтаах, били этэллэрин курдук, барбат бараахтаах, көппөт көҕөннөөх, өрөөбөт өтөннөөх, кэрээбэккэ этэр кэҕэ кыыллаах дойду. Н. Заболоцкай
Көнньүнэн бар көр көнньүнэн өл. Көрүлүүр-нарылыыр оннугар Көнньүнэн барар күһэйдэ. Арыгылыыр, аһыыр оннугар Аччык сылдьар ананна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Өскө-сааска бар көр өс-саас. Мировой судьуйа Семенов баайдар хоруонай сирдэрин былдьаан ылыҥ диэн сокуон суох, бостуой өскө-сааска барыахпыт диэн ыҥырыыта үгүс киһини сааратта. М. Доҕордуурап
Утары бар көр утары. Бүтүн нэһилиэк уопсастыбатын уурааҕын утары бараары гынаҕын дуо? Н. Якутскай
[Михаил:] Мин олус кыһыйдым. Кини этэр: «Эн бэйэҥ төрөөбүт убайыҥ, аймаҕыҥ утары бараҕын». С. Ефремов
Ханна барыай (барыахтарай) көр ханна. Оттон итэҕэс быһаҕас ханна барыай, этэргэ дылы, оннооҕор күн күөх бээтинэлээх диэн буолар. Софр. Данилов
Билиэн-көрүөн баҕалаахтар былыр да ханна барыахтарай. Р. Кулаковскай
Эргэ бар (таҕыс) көр эр. Эдэр дьахтар эргэ барыа, оччоҕо ити биир тулаайах кыыс баайын сиэн-аһаан кэбиһиэ. Эрилик Эристиин
Мин эргэ барыам суоҕа. Ону күүстэринэн хайдах биэрэллэр эбит. Бэргэһэлэнэрбэр аккаастаан кэбиһиэм. М. Доҕордуурап
II
даҕ. Хойуу, биир күдьүс хойуу. ☉ Густой, сплошь густой
Түөһүгэр түспүт кугас баттахтаах, будьуруһа санньылыһан түспүт бар түү сирэйдээх кырдьаҕас луохтуур оргууй аҕай киирэн кэлбитэ. И. Никифоров
Бар хара тыа иччитэ Баай Барыылаах тойон Бары булдуттан Маанылыы сырыттын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Суол икки өттүнэн халыҥ хаар анныттан бар кырыа буолбут кымньыы титириктэрэ быгыалаһан тураллар эбит. Күндэ
тюрк. бар, пар
◊ Бар дьаҕыл фольк. – улахан хотой (ала тойоннооҕор бөдөҥ). ☉ Большой орел, беркут (крупнее, чем ала тойон)
Тыҥырахтаах кырдьаҕаһа бар дьаҕылтан ордук баһаам улахан тыҥырахтаах көтөрү быыһаан көрбөтөҕүм. Саха фольк. Хачыгыраччы хабырынан, Хахай курдук хаһыыран, Бар дьаҕыл курдук бабыгыраан Абааһы бухатыыра ыллаан илгиһиннэрдэ. П. Ойуунускай
Күтүр бар дьаҕыл күүлэйдиир киллэмҥэ Айылҕа итиинэн алгыйар кэмэ Салаллан кэллэ сааскы Маай. И. Чаҕылҕан

I
1. аат.
1. Өйдүүр-толкуйдуур, кэпсэтэр, үлэлиир-айар дьоҕурдаах, икки атахтаах, икки илиилээх тыынар тыыннаах (э. ахс. дьон, түөлбэ. киһилэр). ☉ Человек (мн
ч. люди). Чиччик, абааһы буолбатахпын, киһибин. Н. Неустроев
Киһи кыылтан уратыта өйө уонна санаатын күүһэ. Софр. Данилов
Киһи отууланан аһаабыт суола баар. Үөт төрдүгэр тымтай турар. Т. Сметанин
2. Бэйэҕэ чугас ким эмэ. ☉ Близкий, знакомый
Доҕоор, кэл эрэ манна. Киһибит бэргээтэ эбээт. Амма Аччыгыйа
Дайыыла дьиибэргээн киһитин сирэйин өрө көрө түстэ. Софр. Данилов
Бу киһигит балыыһа маһын уоран оскуолаҕа атыылаабыт. Күндэ
3. кэпс. Көссүү. ☉ Любовник
Арааһа, манна эн миигинэ суох киһи булуммуккун быһыылаах. Далан
4. кэпс. Кэргэн (үксүгэр эр киһини этэргэ). ☉ Муж. Киһим бэҕэһээ бултуу барбыта
2. с. солб. суолт.
1. Мин, кини. ☉ Я, он
Киһини сүгүн олордоллоруттан аастылар ээ. Н. Неустроев
— Бэйи, оргууй, табаарыс, тоҕо киһини талкайдыыгын? С. Ефремов
2. Ким эрэ атын. ☉ Кто-то, некто
Киһи кэлэ сылдьыбыт. — Сатаатар, киһи ыытан билиһиннэрбэтэ. Р. Кулаковскай
Киһинэн киһини ускайдаатылар. С. Васильев
♦ Абааһы киһи (дьон) көр абааһы «Уой, туох абааһы киһитэй! Киэр бар...» — диэбитэ, оҕолуу намчы саҥа иһиллибитэ. Н. Габышев. Айыы киһитэ миф. — Үөһээ дойдуга олохтоох үрдүк биистэр айбыт уонна араҥаччылыыр, Орто дойдуга олорор үтүө санаалаах, сиэрдээх киһи. ☉ Человек светлого Среднего мира, сотворенный и покровительствуемый божествами Верхнего мира
Айыы киһитэ көрдө да, муҥур тиит саҕа киһи ойон тура эккирээтэ. Ньургун Боотур
Мин эрэйдээх иннибэр күн киһитэ көмүскүүрүн көрбөтүм, Айыы киһитэ аһынарын санаабатым. С. Зверев
Ийэм ньилбэгэр олорон Айыы киһитин аһыйан Харахпыт уута тохторо. Баал Хабырыыс. Бэйэ киһитэ (дьоно) көр бэйэ
1.
Бэйэ киһитэ диэн аатырыы ол тугуй? Р. Баҕатаайыскай
Семен Иванович артыал дьонугар бэйэ киһитэ буолбута ыраатта. Т. Сметанин
Васильев оскуоланы кытта эмиэ доҕордоһоро. Кини онно бэйэ киһитэ этэ. АҮ
Киһи аатыттан аһар көр аһар. Бэйэбин, киһи аатыттан аһаран быһыта сынньан баран, үүрэн кэбиспиттэрэ. Эрилик Эристиин. «Семен, миигин үүрэн-үтүрүйэн киһи аатыттан аһардахтарына эн туох дии саныаҥый?» Р. Кулаковскай
Кырдьык даҕаны киһи аатыттан ааһар суолга үктэнним дуо, бу? П. Аввакумов
Киһи аахсыбат киһитэ көр ааҕыс. Ити баҕайыны тыытыма, тукаам, киһи аахсыбат киһитэ. Амма Аччыгыйа
Ийэтэ икки хараҕа суох, киһи дьүүлдьаабы аахсыбат балай эмээхсинэ. Эрилик Эристиин. Киһи айаҕар киирэн барыах (киириэх) курдук кэпс. — олус болҕойон. ☉ Слушать очень внимательно, во все уши (букв. словно вот-вот войдет в рот человека)
Бары аппаһан олорон, киһи айаҕар киирэн барыах курдук иһиллииллэр. Р. Баҕатаайыскай
Киһи айаҕар (кулгааҕар) баппат көр айах I. Биирдэстэрэ сытыган сыттаах эти тула эргитэ сылдьан көрө-көрө, киһи айаҕар баппат тылынан үөхсэрэ. Н. Якутскай. Киһи аҥаара — 1) улахан ыарыһах, ыарыыга ылларбыт киһи. ☉ Инвалид (букв. полчеловека)
Баламаатап кэргэнэ баралыыстаан, киһи аҥаара буолан сытарын Очуурап бэркэ диэн билэрэ. Н. Якутскай
Атаҕым суох... аны дьону кытары тэҥҥэ хаампаппын-сиэлбэппин. Киһи аҥаара буолбутум. «ХС»; 2) улаханнык ырбыт, дьүдьэйбит (киһи). ☉ Одни кости (о сильно исхудавшем человеке)
Хоргуйан кыаммат буолбутун биһиэннэрэ кэлэн балыыһаҕа ылан өрүһүйдүлэр. Билигин да киһи аҥаара. Н. Кондаков. Киһи баара холлуо дуо — кыаҕа кыра да буоллар син туһалыыр (оҕо кыратык да туһалаатаҕына итинник этэллэр). ☉ Хоть и маленький, но уже приносит пользу (о ребенке)
Киһи баара холлуо дуо, билиҥҥиттэн бугул түгэҕин харбаан туһалыыр. — Сэгэрим, киһи баара холлуо дуо, үөрэннэҕэ буолан, онуманы билбэтэҕин-көрбөтөҕүн билэнкөрөн эрдэҕэ ити дии. Күндэ. Киһи билэр киһитэ сэнээн. — куһаҕан майгытынан-сигилитинэн, кэмэлдьитинэн биллибит киһи. ☉ Известный своими недостатками человек, с ним все ясно (букв. известный
«Сараанап даҕаны киһи билэр киһитэ этэ, билигин киилдьийэлээх атыыһыт буолан төһө да наһаа киэбирбитин иһин,» — эҥин диэн Маача олохтоохторо кистии-саба үөхсэр этилэр. Н. Якутскай
Анучиннар диэн киһи билэр дьонноро, оннооҕор балта …… кыыһыран баран, хамначчытын кулгааҕын төрдүттэн туура ыстаан ылбыта буолбат дуо. «ХС». Тэҥн. билэр күөлүм балыга; биллэр киһи. Киһи буол <эбэтэр> кии буол — олох үчүгэй эбэтэр олох куһаҕан буол. ☉ соотв. быть или не быть; все или ничего; пан или пропал
Алдан ньууругар кэлэн, Хаппытыан: «Хайдах сиргэ кэллим буолла, мин манна эбэтэр киһи буолуом, эбэтэр кии буолуом,» — дии саныыр. Бэс Дьарааһын
Тапталбын, эрэлбин бэйэм киэр хаһыйдым, аны манна мин тардыстарым суох. Киһи буоллахпына киһи, кии буоллахпына кии буолуум. ТСА ХДь. Киһи гыммат (оҥорбот) — 1) чэпчэкитик кыайар, тулуппат. ☉ Легко одолевать, побеждать кого-что-л., ему он не соперник. Кини күүстээх улахан тустуук, миигин киһи гыммат; 2) өлөрөр, өһөрөр. ☉ Привести к гибели, губить
Сааҕын төттөрү ыл, хааллардаргын эрэ эйигин үрүҥнэр киһи гыныахтара суоҕа. Бэс Дьарааһын
Далаһаны сыыһа үктээтэххинэ, өрүс эйигин киһи гыныа дуо? «ХС». Киһи иилэн ылар киһитэ (суох) — дьоһуннаах, киһи аахсыах, билиниэх айылаах киһитэ (суох). ☉ Нет ни одного достойного (кто достоин внимания), не на кого смотреть
Хатарча ууһугар улахан баай, биир эмэ бастаах киһи үөскээн сылдьыбыта баар дуо? Билигин да киһи иилэн ылар киһитэ суох. А. Федоров. Үс киһиттэн киһи арыый иилэн ылара — аргыспыт Бүччүк Баһылай диэн, биллэр олоҥхоһут. Н. Заболоцкай. Киһи иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> — олус быдьардык (үөҕүс, ыыстаа). ☉ Скверно, мерзко, непристойными словами (ругаться, браниться)
Туох да киһи иилэн ылбатынан үөхсэрэ, бу быдьара сүрүкэтин истиэ этиҥ. Н. Заболоцкай
[Аанчык] Киһи иилэн ылбатынан, Эдьиэйэни үөхпүт-мөхпүт. Н. Босиков. Киһи иннин сарбыйар — киһи инники кэскилин алдьатар, киһи киһи буоларын сарбыйар. ☉ Лишающий человека будущего, перспективы
Бу күннэргэ диэри умсугуйан испит испиирэ киниэхэ сааттаах дьыалаҕа тириэрдэр, киһи иннин сарбыйар алдьархайдаах ас буолара дьэҥкэтик көһүннэ. Д. Токоосоп. Киһи иһинэн оҕо — киһиэхэ сөбүлэтэр, таптатар, ис киирбэх оҕо. ☉ Милый, симпатичный, располагающий к себе (молодой человек, ребенок)
Кириисэбит барахсан киһи иһинэн оҕо. Далан. Киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа) — киһи ахсаанын ситэрэр суолтаҕа сылдьар сыппах, мөлтөх киһи. ☉ Одно название, что человек
Киһи итэҕэһигэр кэлбит дууһа быһыылаах. Софр. Данилов
Тэҥн. киһи эрэ аатын ылан (сылдьар). Киһи киһитэ көр дьон. Мөрүөн Бүөтүр …… чахчы бааччы киһи киһитэ! Барахсанов дьэллэмин көрүө этигит! Э. Соколов
Эйэҕэс, сымнаҕас, кэпсэтимтиэ, туора киһи кыһалҕатын кыһалҕа оҥостор, холку киһи былыр былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри киһи киһитэ диэн ааттанар. «Кыым»
[Рена] бырааһынньык аайы бириэмийэ ылар, хаартыската Бочуот дуоскатыттан түспэт. Уопсайынан да киһи киһитэ. А. Кривошапкин (тылб.). Киһи <киэнэ> киилэ — эт-хаан өттүнэн чэгиэн, доруобай. ☉ Человек-кремень
Сэнии, намтата көрбүппүт, Кыракый, хатыҥыр бэйэтин. Испитигэр сэмээр күүппүппүт Киһи толуутун, киһи киилин. М. Ефимов
[Доҕорум чучунаа] киһи киилэ, омук чулуута этэ. Н. Абыйчанин
Ол сылдьан эмискэ, киһи киэнэ киилэ, уол оҕо одьунааһа буола оҕустум. С. Федотов. Киһи киэнэ кил- биэннээҕэ — үтүө-мааны, чаҕылхай. ☉ Замечательный, достойный, выдающийся
[Амма Аччыгыйа] …… остуоруйа инибиилэриттэн кэлин хайаан да куччугуйдара киһи киэнэ килбиэннээҕэ буолан тахсарын санаатахпына, бу псевдоним символиката ордук кэҥиир, эҥсиллэнэр. ФЕВ УТУ
[Владик] бастаан [үлэлии] кэлэрин утаата …… холобурга сылдьар үлэһит үтүөтэ, киһи килбиэннээҕэ этэ эбээт. Э. Соколов
Бу Василий Протодьяконов — Дьэргэли диэн, киһи барыта ытыктыыр оҕонньоро. Киһи киэнэ килбиэннээҕэ. П. Филиппов. Киһи киэнэ киргиллээҕэ фольк. — бастыҥтан бастыҥ, чулууттан чулуу. ☉ Лучший из лучших. Карчаага диэн кыраҕы харахтаах ытааччы, кус быһый, ат бөҕө, киһи киэнэ киргиллээҕэ төрөөн үөскээн олорбута үһү. Уот ч. Тэҥн. киһи киэнэ кэрэмэһэ; уол оҕо одьунааһа. Киһи киэнэ кылааннааҕа көр кылааннаах. Киһи киэнэ кэрэмэһэ — кэрэттэн кэрэ киһи. ☉ Прекрасный во всех отношениях (человек)
Ону өйдөөн-дьүүллээн көрбүттэрэ... киһи киэнэ кэрэмэһэ... буолбут. Саха сэһ. I
Киһикиэнэүсуһуктааҕа (түөрт, аҕыс) кырыылааҕа көр аҕыс I. Аҕата даҕаны киһи киэнэ аҕыс кырыылааҕа этэ. Н. Лугинов
Алексей Елисеевич... «киһи киэнэ үс уһуктааҕа, түөрт кырыылааҕа этэ» диэбитин... туттубут буолуохтаахпыт. Н. Заболоцкай
[Сүөдэр] дьоҥҥо сырыы бөҕөнү сылдьыбыт, өстөөх бөҕөнү өһөрүспүт, киһи киэнин үс кырыылааҕын тэҥэ көстөрө. П. Аввакумов. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол — кырдьан, буорайан эбэтэр дьадайан киһи аахайбат, ахсарбат киһитэ буол. ☉ Постареть, одряхлеть или обнищать настолько, что никто за человека не считает (букв. человек (его) не видит (не разговаривает), собака (на него) не лает). Ол курдук сытан, киһи көрбөт, ыт үрбэт буолан, оккомаска иҥнибэт, дьүдьэйии бөҕөнү дьүдьэйэн баран …… өлбүтэ үһү. Саха фольк. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт оҥор — кими эмэ дьадатан киһи аахайбат, ахсарбат киһитэ оҥор. ☉ Довести (себя, кого-л.) до такого состояния, что другие за человека не считают
Баайбын бараатым, бэйэбин киһи кэпсэппэт, ыт үрбэт оҥордум. Далан. Киһи кулгааҕархараҕар баппат — олохсуйбут сиэргэ, майгыга сөп түбэспэт. ☉ Выходящий из ряда вон (о чем-л. необычном, ненормальном)
Ким да итэҕэйиэн баҕарбата, Ньукулааскыны, хайдах ыл да үүрүөххэ сөбүй, киһи кулгааҕар баппат суол дэһэллэр. У. Нуолур
Соруйан, иирсээниайдааны тардыы диэн — хайдах эрэ киһи кулгааҕар- хараҕар баппат суол. «ХС». Киһини билбэт буолбут I — өйүн сүтэрбит, өйө суох сытар (ыарыһах киһи туһунан). ☉ Без сознания (о больном)
Ася үс хонукка күүскэ ыалдьыбыта, киһини билбэт буола сыһаттаабыта. Дьүөгэ Ааныстыырап. Киһини билбэт буолбут — улаханнык сананан, улахамсыйан, кыра киһини ахсарбат буолбут, бэйэтин билиммит. ☉ Важничать, зазнаваться, задирать нос. Үчүгэй аҕай, Мэхээлэбит киһини билбэт буолбут дуу? Киһини билиэҕиттэн — олох кыратыттан, кыра оҕо эрдэҕиттэн. ☉ С детства, с малых лет
Киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Киһини билиэхпиттэн хамначчыт гынан ынаҕын сааҕын күртэрбитэ буолуоҕа. «Чолбон». Киһини былдьаа харыс т. — алдьархайга (хол., уокка эбэтэр адьырҕа кыылга) түбэһэн өлбүт. ☉ Погибнуть трагически (напр., в пожаре)
Уот дьулаана да сүрдээҕэ. Киһини бэйэтин былдьыахха айылааҕа. Суорун Омоллоон. Киһи сирэйин <хараҕын> таба көрбөт — кыбыстар, саатар, дьулайар (тугу эмэ гыммытыттан, оҥорбутуттан). ☉ Стыдиться, стесняться, побаиваться (из-за содеянного) (букв. не смотрит в глаза (лицо)
Сарсыарда ойуун …… саатан киһи сирэйин таба көрбөт буолан турбута. Болот Боотур
Ньукуукка тугу да хардарбатаҕа. Биир да киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөтөҕө [кыыһы кытта кистээн көрсүһэрин дьон билбититтэн кыбыстан]. Н. Босиков. Киһи сыгынньах илиитинэн туппат — куотунарга-ааһынарга сатабыллаах, кыраҕа киирэн биэрбэт. ☉ соотв. голыми руками не возьмешь
Кини кимэ, киһи сыгынньах илиитинэн туппат киһитэ буолара, улуус улахаттарыгар биллибитэ. Болот Боотур
Оо, ким билэр. Ити урдустары киһи сыгынньах илиитинэн туппат дьоно. И. Бочкарев. Киһи сыгынньах илиитиинэн туппат кырдьаҕаһа буолуохтааҕа. «ХС». Киһи тахсыах оҕото — үчүгэй киһи буолуох оҕо. ☉ Из него получится хороший человек (о ребенке)
Киһи эрэ буоллар, уолчааны тыылга ыыттым ээ, — харса суоҕа бэрт, акаарытыттан таах өлүө... Кэлин киһи тахсыах оҕото. ӨӨККҮ. Киһи (дьон) тыла хонор — киһиэхэ куһаҕан тыл-өс олохсуйар, кини туһунан хоп-сип тарҕанар. ☉ соотв. стать притчей во языцех
Хайа, айыыта-харата бэрт буолаарай, киһи тыла хоноорой, ааппыт-суолбут сууллаарай. «ХС»
Былыр кырдьаҕастар: «киһи тыла хоммут киһитэ өр барбат» диир буолаллара. «ХС»
Киһи тылын истибэт буол көр тыл. Дьэ ити кэннэ киһи тылын истибэт буол. Н. Неустроев. Киһи тылын уйбат — сэмэни-суҥханы сөбүлээбэт. ☉ Человек, болезненно реагирующий на замечания
Бу оҕо киһи тылын уйбат. Киһи тылыттан тахсыма көр тыл. Этэр хоту элэстэнэр, киһи тылыттан тахсыбат, …… уолчааны дьон сөбүлээбиттэрэ. Н. Босиков
Киһи (саха) тэҥэ суох көр саха. Оҕолорбун санаатахпына, киһиэхэ тэҥэ суохтук туттарым. «ХС»
Чукча, аһыы ууттан киһи тэҥэ суох буола үөрбүт-көппүт. «ХС». Киһи-хара буол — 1) улаатан сит, улахан киһи буол. ☉ Стать (взрослым) человеком, повзрослеть
Ийэлэрэ эрдэ өлөн …… бэйэлэрэ бөрөһөн улааппыттара. Син, хата, киһи-хара буоллулар дии. Н. Лугинов
Дьон сэрии иннинэ төрөөбүт оҕолор улаатан киһи-хара буолалларын кэтэһэллэрэ. П. Аввакумов
Ол да буолларбын …… куйааска буһан, тымныыга тоҥон син улаатан киһихара буолан испитим. «Кыым»; 2) улаат, тыыннаах буол, тыыннаах хаал. ☉ Остаться в живых, выжить
Бэйэ бас билэр сүөһүтэ эстэн, ол аата үйэлэр тухары аһаан, киһи-хара буолан кэлбит төрүт аспыт үүт, эт эстэ аҕыйаабыта [холбоһуктааһын түмүгэр]. Багдарыын Сүлбэ
Ол эрээри, киһи-хара буолуох дьолбор, эмчит кыһамньытынан, эмп-томп күүһүнэн сыыйа үтүөрэн барбытым. «ХС»; 3) үлэһит, үчүгэй киһи буол. ☉ Выйти в люди
Дьэ билигин Максим, дьон этэригэр дылы, киһи-хара буолла. Л. Попов
Оҕом, дойдугар-сиргэр тиийэн соргулаахтык сырыт, киһи-хара буол. И. Оконешников. Бу оҕолор ортолоругар сылдьан киһи-хара буоллум дии. П. Аввакумов; 4) кэргэннэн, ыал буол. ☉ Обзавестись семьей
Кырдьаҕастар бу Байбал баҕайы киһи-хара буолан буруо таһааран олордоҕо диэхтэрэ. Күндэ
Дашаны ылбатахпына быйыл кэргэн ылыам суоҕа. Мин киһи-хара буолаары гыммытым, ити буолан таҕыстаҕа. М. Доҕордуурап. Ээ, оттон сөптөөх түбэстэҕинэ, мин да тоҕо киһи-хара буолуохпун баҕарбат буолуомуй. Туокка, халыымы кыайыам суоҕа. И. Оконешников. Киһи-хара гын (оҥор) — аһатан, иитэн, улаатыннаран үлэһит киһи оҥор. ☉ Вывести в люди, взрастить
Икки оҕону сүһүөхтэригэр туруоран киһи-хара оҥортоотум. П. Аввакумов
Бырааттарбын ким иитиэй? Ким кинилэри киһихара гыныай? Ыал устун барыахтара. Г. Угаров
Эйигин Егор Егорович ииттэаһатта, киһи-хара оҥордо. С. Ефремов
Киһи хараҕа халтарыйар көр харах. Тадж-Махал, дьиҥэр даҕаны, киһи хараҕа халтарыйар баай, нарын, кэрэдьикти оҥоһуу эбит. С. Данилов
Киһи холун иһинэн көр хол. Соччо улахана суох, киһи холун иһинэн үлэ эбит. Болот Боотур. Киһи эрэ аатын ылан (сылдьар) — мөкү көрүҥнээх, сыппах санаалаах, кыра ычалаах эрээри. ☉ соотв. Только слава, что человек; одно название, что человек
Дьүһүннээх бүрэтэ, уҥуохтаах омнуота, санаалаах сыппаҕа, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй уу туҥуй уол буол — диэн түҥнэри төлкөлөөн, таҥнары таҥхалаан кэбиспиттэрэ, ол иһин киһи эрэ аатын ылан чыыбырҕаан сырыттаҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тэҥн. киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа). <Киэҥ> халлаан киһитэ көр халлаан. О, киэҥ халлаан киһитэҕин, доҕор! — диэн Дьөгүөрдээн аймана түстэ. Көстөөх сиртэн ытаҕын дии! Амма Аччыгыйа
Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран куотуулаах Билбэт, Мэлдьэх Микиитэ — Биллэр, халлаан киһитэ. С. Данилов
Дьиҥэр, Айдар диэн отой халлаан киһитэ. Н. Лугинов. Суорҕан-тэллэх киһитэ буолла — сытар ыарыһах буолла. ☉ Быть прикованным к постели
Ньукуһуок оҕонньор үнүргү сындалҕаннаах, быһылааннаах сырыытын кэнниттэн, тымныйан, суорҕан-тэллэх киһитэ буолан сытар. Болот Боотур
Ыт охсор (охсуох) киһи суох көр ыт. Ол олордоҕуна дьиэ иһигэр ыт охсуох киһи суох. Ньургун Боотур
Бөһүөлэк иһигэр ыт охсуох киһи суох. С. Руфов
Бэл, хонтуорабар ыт охсор киһи суох. С. Ефремов
◊ Айан киһитэ көр айан
Кэлэр-кэлбэт тылгын эн биллэр бэрт түргэнник! Айан киһитин сааратыма, сырыы киһитин тутума. Ньургун Боотур
Айан киһитэ тугу эрэ толкуйдуур, тэлиэгэтин эргийэ хаамар, быатын-туһаҕын тардыалыыр. Эрилик Эристиин
Дойду киһитэ көр дойду. [Уоһук:] Бу эн, дойду киһитэ, дьиэлээх сөбүлээбэт буолтун кэннэ, тоҕо күүскүнэн мэһэмээннэнэҕин? Н. Неустроев. Киһи аймах — сир үрдүгэр олорор киһи барыта. ☉ Человечество
Киһи аймах кэскилин айхаллаан Биһиги сулуспут кыыста. П. Тулааһынап
Киһи аймахха Кэхтиитүһүү суох буоллун. С. Ефремов
[Алмаас] киһи аймаҕы оонньуур өҥүнэн умсугутар, кэрэтинэн кэрэхсэтэр, кытаанаҕынан кыайар дьикти таас! И. Данилов. Киһи күнэ — үлэни бириэмэнэн кэмнээһин: биир киһи биир күн үлэлээһинэ. ☉ Человеко-день
Аҥаардас ааспыт сылга борогууллааһынтан, боростуойдар тахсыыларыттан 2504 киһи күнүн сүтэрдибит. «Кыым»
Таах туруу суотугар үлэ бириэмэтин сүтэрии сүүрбэ тыһыынча кэриҥэ киһи күнэ буолла. «Кыым». Киһи уҥуоҕа — өлбүт киһини көмөр сир; киһи көмүллүбүт сирин үрдүгэр туруоруллубут өйдөбүнньүк. ☉ Надмогильный памятник; могила; кладбище
Бу кырдал үрдэ барыта бачымах курдук киһи уҥуоҕа. Н. Якутскай
Кини киһи уҥуохтаах үрдүк тумулга чугаһаан иһэн, дьэ куттана санаата. Болот Боотур. Уолан киһи — кэргэннэнэ илик сиппит эр киһи. ☉ Молодой зрелый неженатый мужчина
Кини [Марба] аттыгар кырыылаах харылаах, ньамаххай харахтаах уолан киһи …… күөх окко тиэрэ түһэн сытар. Күндэ
Икки эдэр чэгиэн уолан киһи …… аһыыр ыһыктарын сүгэн, куоракка сатыы түһүнэн кэбиспиттэрэ. Болот Боотур. Хаар киһи — сыстаҥнас саҥа түспүт сыа хаары мөчөхтөөн киһини үтүгүннэрэн оҥорбут хаар оҥоһук. ☉ Снежная баба. Оҕолор дьиэлэрин таһыгар хаар киһи оҥорбуттар. — Сымнаҕас хаарга чопчу түһэ сытан, сапсынан, лыах ойуутун түһэрэрбит. Ардыгар, хаар киһи оҥоро сатаан, Алҕас тарбахпытын иһэлитэрбит. С. Спиридонов. Эдэр киһи — оҕо сааһа ааспыт, сиппитхоппут киһи. ☉ Молодой человек
Эдэр киһи. Кыһаннаххына, оҕону булуоҥ буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
[Ааныска:] Тоойуом, ытаама. Мин баран Сахаарга өйдөтөн биэриэм, эдэр киһи уолҕамчы буоллаҕа дии. С. Ефремов
Эдэр киһи, бэйдиэ тыллаһыа суохха баара. «ХС»
Эр киһи көр эр. Эр да киһи, дьахтар даҕаны үктэлэ-тохтоло суох сөбүлэстилэр, бары төгүрүччү тураннар сылластылар. Ньургун Боотур
Оҕотуттан эр киһитигэр, оҕонньотторугар, кыыһыттан дьахтарыгар, эмээхсинигэр диэри бары дэлби киэргэммиттэр. Эрилик Эристиин
Дьахтар эр киһи буолбатах — Сүрэҕэ чараас, уйаҕас. П. Тулааһынап. Тэҥн. икки атах, иэҕэйэр икки атахтаах, инчэҕэй эттээх, урааҥхай
тюрк. кижи, киши
II
аат эб.
1. Болдьох киэбин суолтатын баҕарыы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает значение условного наклонения с оттенком желания
Аны сааска диэри өлбөккө тиийбит киһи, кустаан көрүө этэ буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Сынньана түспүт киһи, арыычча сэргэхсийиэ эбит. Күндэ
2. Кэпсиирэ буолбут ааспыт бириэмэлээх -быт аат туохтууру уонна -лаах сыһыарыылаах даҕааһыны кытта ситимнэһэн туохха эмэ баҕарыыны көрдөрөр. ☉ Употребляясь с причастиями прошедшего времени на -быт и прилагательными на -лаах, выступающими в качестве сказуемого предложения, выражает желание
Оо, хайыһардаах киһи. Амма Аччыгыйа
Аны биирдэ кинини көрсүбүт киһи! Суорун Омоллоон
Оо, өрүһүйбүт киһи. Софр. Данилов

I
туохт.
1. Туһаайан баран, эстэр сэп чыыбыһын тардан иитиитин эс. ☉ Спускать курок, производить выстрел (из огнестрельного оружия), стрелять
Кинилэри кыҥыырга, сааны иитэргэ, ытарга үөрэтиэх тустаахтар. Н. Якутскай
Кутаа уотунан сир үрдэ туоларга дылы гынна, манна эбии артиллериянан ыталлар. М. Доҕордуурап
Тииҥ буоллар, харахха ытыллыа этэ, оччоҕо тириитэ алдьаныа суохтаах. Т. Сметанин
2. Ох саа кириһин күүскэ тардан баран эмискэ төлө тардан оҕун ыыт. ☉ Спустить тетиву, выстрелить (из лука)
Уол ойон туран, ох саатынан эһэлээх бөрөнү түҥнэритэ ытта. Н. Якутскай
△ Арагаайка эрэһииҥкэтин күүскэ тардан баран эмискэ төлө тардан буулдьатын ыыт. ☉ Спустить резинку, выстрелить (из рогатки)
Уолаттар таба тириитэ олбоххо олорон эрэ, арагаайканан истиэнэҕэ сыһыарыллыбыт кус тумуһун ыта оонньууллар. «Чолбон»
3. Кими, тугу эмэ эстэр сэбинэн өлөр. ☉ Убить кого-л. из огнестрельного оружия, расстрелять
Ол саҕана ыраахтааҕы сокуонунан дьону ытар, ыйыыр эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Мин сибилигин эйигин манна ытан да кэбиһэрбэр көҥүлүм. Суорун Омоллоон
Ол ынаҕын көмүскээн биир эмэ тылы быктарбыт киһини ытан кэбиһэллэр. С. Ефремов
♦ Саанан ыппыт курдук көр саа
Кинилэр төһө да саанан ыппыт курдук быһа суолунан кэлбиттэрин иһин, бастакы дьону куоттаран кэллилэр. Т. Сметанин
Саанан ыппыт курдук чупчугас сир эбит, начаас тиийдибит. СМС. Манан букатын быһа, саанан ыппыт курдук. «Чолбон»
Ыппыт ох курдук (охтуу) — саанан ыппыт курдук диэн курдук. Ыппыт ох курдук көнө суолунан бибилэтиэкэ диэки түһүнэн кэбистэ. Р. Баҕатаайыскай
Дохсун дьулусхан, олус быыппастар уу сүүрүгэ ыппыт ох курдук суккуллар. И. Данилов
Баанчалаах мотуордара ууга ыппыт охтуу дьурулуур. Л. Попов
◊ Дал ытыах <сир> көр дал
Кыыл таба үөрэ дал ытыах сиртэн көстөр ырааҕынан ааһан эрэрэ. «Чолбон»
Дьөлө ыт көр дьөлө. Биирдэрин эмэ дьөлө ытан түһэрэриҥ буоллар, үөлэн сиэниллиэ этэ. Күндэ
Мин эһэ сүүһүн дьөлө ытарга бэлэмнэнэн, уун-утары кимэн киирэн истим. Суорун Омоллоон
Каасканы маска кэтэрдэн окуопа үрдүнэн быктардаххына, ньиэмэс снайпера дьөлө ытар. НТГ СУоС. Сыал ыт (ыттар) кэпс. — тугу эмэ ыраах туруоран баран таба ытарга эрчилин (эрчий), күрэхтэс (күрэхтэһиннэр). ☉ Стрелять (давать стрелять) в цель
Остуорас оҕонньор …… сыал ытарга ананан оҥоһуллубут хаптаһыны кыбыммытынан, ытыыр уол аттыгар турар. Амма Аччыгыйа
Уолаттар тиэтэлинэн сыал ыта бардылар. Эрилик Эристиин
Лейтенаны батыһан иһэн көрө түспүтүм, сыал ытар сиргэ кэлбит эбиппит. Т. Сметанин
ср. др.-тюрк. ат, тюрк. атмак ‘стрелять’
II
аат. Бөрөнү кытта биир төрүттээх, үрэн саҥарар дьиэ кыыла. ☉ Домашнее животное из семейства собачьих, собака
Ыттара чугас туох эрэ баарын биллилэр быһыылаах, үрэн маргыйаллар, иннилэрин диэки дьулуһаллар. Н. Якутскай
Сыарҕаҕа икки эрэ кэнники ыт хааллылар, уоннааҕылар сүүрбүттэрин курдук сүүрэ турдулар. Т. Сметанин
Кыра Баһылай отуу күлүгэр сытар ытын эйэргээбит харахтарынан көрө-көрө хайгыыр. С. Маисов
♦ Барбатах ыт сыгынаҕы үрэригэр дылы көр бар
Холоон да үлэһиттэр эбит, барбатах ыт сыгынаҕы үрэригэр дылы дьэ кэлэн оҥорбута буола сатыы сылдьаллар. «ХС»
Иирбит ыт көр иир I. Иирбит ыты кытта аахсан да диэн. Киҥҥин ыкка сиэт көр киҥ II. Туох ааттаах киҥҥин ыкка сиэппит киһигиний? Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол көр киһи I. Эмээхсин киһи көрбөт, ыт үрбэт буолбут сурахтааҕа. «Чолбон»
Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт оҥор көр киһи I. Кэлин иэстэһэннэр, ол баайы киһи көрбөт, ыт үрбэт оҥорбуттар. Киһи (ыт) иилэн ылбатынан көр иил. Кинилэри ыт иилэн ылбатынан үөҕэллэрэ, фашистар диэн ааттыыллара. И. Гоголев
Хас да күн арыгылаан, доҕотторун кытта ыт иилэн ылбатынан иирсэн баран, биир күн өйдөнөн, илистибит көрүҥнэнэн турда. П. Филиппов
Урут ол дьахтар кинини ыт иилэн ылбатынан үөҕэн турардаах. «Чолбон»
Күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр бар көр күөрт II. Бухатыырга холобурдаах киһи буолан бараммын, төннөн бардахпына күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыам буоллаҕа дии. Ньургун Боотур
Аны күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барарым хаалбыт эбит дии! Н. Заболоцкай
Өскөтүн хайалара эмэ аһаран биэрдэҕинэ, сааһын тухары күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыахтаах. Багдарыын Сүлбэ
Кырдьаҕас бөрө (ыт) көр кырдьаҕас. Ол киһи кырдьаҕас ыт буоллаҕа дии, ити кыһалҕаны баҕас түргэнник быһаарыан сөп этэ. «Чолбон»
Сыаптаах ыт курдук көр сыап. [Дьаакып:] Быыпсай оҕонньор санаата туолла ини, биһиэхэ сыаптаах ыт курдук тоҥ бэһиэччиги ыыттаҕа дии. А. Софронов
Хаартыһыттар сыаптаах ыт курдуктар, кэлин тиһэҕэр уолуктаһан бардылар. «Чолбон»
Сыаптаах ыт курдук көҥөс көр сыап. Сыаптаах ыт курдук көҥөс киһини үйэбэр көрсө илигим. Тары сиэбит ыт курдук көр тар. Арай тары сиэбит ыт курдук дэлби титирээн бабыгырыы сыттым. А. Софронов
Сэриилэһэ сылдьан, тары сиэбит ыт курдук тоҥоҕун, бөҕүөрэҕин. В. Яковлев. Тыһа кылгаата (ыт <кэлин> тыһын курдук кылгаабыт, ыт тыһыныы кылгаабыт) көр кылгаа. Бу кэмҥэ уол күүһэ-кыаҕа эстибит, өйө-санаата ыт тыһыныы кылгаабыт. Саха фольк. Тыһы ыт курдук ньылбый — өһүөннээх ис санааҕын биллэрбэккэ, аһара бэрт буол, албыннас. ☉ Быть, казаться очень милым, скрывать своё истинное лицо, не выдавать истинных злобных намерений
Ол иһин да, бэркэ тыһы ыт курдук ньылбыйбыккын. Софр. Данилов
Үрүгэн ыт оҥоһун көр үрүгэн. Үрүгэн ыт оҥостор киһигин булбуккун дии, бэйи, тохтуоҥ ээ. Күрүлгэн. <Хааннаах> хара ыт үөхс. — дьиккэр, сидьиҥ киһи. ☉ Негодяй, мерзавец (букв. чёрная собака)
Бу хааннаах хара ыт үөхпүтэ кыһыытын көр эрэ! П. Ойуунускай
Кулгуйа олорбутун, хара ыты, дэлби тэпсэн биэриминэ! Күннүк Уурастыырап. Хааннаах ыт курдук көр — сөбүлээбэккин биллэр; олус абааһы көр, абааһы көрөн кырыктан. ☉ Люто ненавидеть кого-л. (букв. смотреть, как кровавая собака)
Эдэр ойоҕо Дьэргэни хааннаах ыт курдук көрөр. Болот Боотур
Миигин бассабыыктар хааннаах ыт курдук көрөллөр, хас хардыыбын кэтэһэллэр. С. Ефремов
Өстөөҕү хааннаах ыт курдук абааһы көрөр санаам эбии сириэдийбитэ. КИ АДББ. Хара ыт хаадьыта кэпс. — күлүү-элэк оҥостуу. ☉ Насмешка, осмеяние, издевательство
Дьэ, хара ыт хаадьыта буолаары гынна быһыылаах. П. Ойуунускай
Ыкка биэр — ыкка тамнаа диэн курдук (көр тамнаа). Дьэ, били Биилээх Миитэрэй үрүҥнэри ыкка биэрэр, син биир кыайтарыахтара диир. Н. Түгүнүүрэп. Ыкка да холуйбат кэпс. — кими эрэ төрүт аахайбат, болҕомтоҕо ылбат, аахса да барбат. ☉ Совершенно не принимает во внимание кого-л., совсем не считаться с кем-л. (букв. [он его] даже собаке не уподобляет). Дэйбиир [киһи аата]: «Тоҕо саҥарбаккын, ыкка да холуйбаккын дуо?» Амма Аччыгыйа
Ыкка тамнаа көр тамнаа. Дьэбдьиэй сорох тириилэр тырыта бара сылдьаллар, уоттуйбуттар диэн ыкка тамнаата. Кустук. Ыккын үрдэримэ кур. — төрүт саҥарбакка олор, саҥаран көр эрэ. ☉ Не ори, закрой рот (букв. не заставляй рычать свою собаку)
Ыккын мээнэ үрдэрбэккэ олор, дьиккэр баара! А. Фёдоров. Ыккын ыарҕаҕа баай — иҥсэҕин кыана тутун. ☉ Не жадничай, не скряжничай (букв. собаку свою привяжи к тальнику). Наһаа иҥсэримэ, ыккын ыарҕаҕа баай. Ымыылаах ыт — 1) куһаҕан тыынтан көмүскэллээх, оннук айдарыылаах ыт. ☉ Защищённая (от злых духов) собака. Ити ымыылаах ыт быһыылаах; 2) дьиэни куһаҕан тыынтан харыстыыр айдарыылаах ыт. ☉ Собака, защищённая от злых духов, не подпускающая их к дому (букв. собака с талисманом). Ымыылаах ыт баар буоллаҕына, дьиэҕэ куһаҕан тыын чугаһаабат. Саха фольк. Ырдьыгыныыр ыт үөхс. — олус бардам майгылаах киһи. ☉ Грубиян, хам (букв. ворчащая собака)
Ол киһиэхэ бара да сорунума, ырдьыгыныыр ыт. «ХС». Ыта да суох кэпс. — бас билэр туга да суох, тугу да бас билбэт. ☉ Не имеющий никакого личного имущества (букв. даже собаки не имеет)
Миэхэ ыта да суох, кэтэр соно да суох кэлбитэ. Болот Боотур
Сорохтор ыттара да суох, дьэ уонна хайдах бары бииргэ кыттыһыахтарай, бииргэ аһыахтарай? «Чолбон». Ыт атаҕын (буутун) тут кэпс. — туохтан эмэ мат, матан хаал. ☉ Остаться с пустыми руками (букв. он схватил заднюю ногу собаки)
Дьиэтигэр тиийбитим, командировкаҕа барбыт үһү, ыт атаҕын туппут диэн итинниги ааттыыллар ини. Р. Баҕатаайыскай
Икки күөлбүтүн муҥхалаан мэлийэн, бүгүҥҥү күҥҥэ ыт буутун туттубут диэххэ сөп. «Кыым». Ыт атах кэпс. — кэлэрин-барарын ыарырҕаабат, сылаарҕаабат киһи (сүнньүнэн оҕону оонньуу оҥостон этиллэр). ☉ Лёгок на ногу (букв. собачья нога — обычно о ребёнке)
«Оҕом — ыт атах, аһаан баран Наадьаҕа илдьэн биэриэҕэ», — Даайа соруйса олордо. ЛМ А
Чиэнэ — оҕо, ыт атах уонна үөрүйэх буолан, олус хотторботох этэ. «Чолбон»
Төрдүс сүөһү үүрээччи — сорукка, көмөҕө сылдьар ыт атах Ыстапаан. «ХС». Ыт баһа төкүнүйэр кэпс. — көбүс-көнө, эриэ дэхси, оллура-боллура суох (суол). ☉ Ровный, без ухабов, бугорков (о дороге — букв. собачья голова катится)
Киллэмҥэ уонна Тулагыга кылгас кэрчик суоллары аспааллаан, ыт баһа төкүнүйэр эриэ-дэхси суол оҥоһулунна. «Кыым»
Уруккуга тэҥнээтэххэ, Сунтаартан Тойбохойго диэри ыт баһа төкүнүйэр суола. «Сахаада». Ыт буола сыста кэпс. — өлө, оһоллоно сыста (үксүгэр алҕаска). ☉ Едва не погибнуть, едва не искалечиться (обычно из-за пустяка — букв. едва собакой не стал)
«Дьэ, ыт буола сыспыппын, хата, эн хайдах түбэһэ кэлэн өрүһүйдүҥ?» — диэбитэ Сааска. Д. Таас
Хор, итиннэ сонуоктаахтарын өйдөөбөккө ыт буола сыста ээ. Е. Неймохов
Абааһы куоҕаһын ууттан ылабын диэн ыт буола сыстым дии санаата. «ХС». Ыт буутун саҕа кэпс. — улахан баҕайы (тугу эмэ этэргэ). ☉ Довольно крупный, большой (о чём-л.; букв. с собачий окорок)
Дьорҕоотоп кэтит курдаах, ыт буутун саҕа бэстилиэттээх, киһи астынар киһитэ. «ХС». Ыт гына сыста кэпс. — өлөрө сыста (оһолго, дэҥнээн биитэр сорунан туран). ☉ Едва не лишить жизни кого-л. (в результате несчастного случая или намеренно; букв. чуть в собаку не превратил)
Букатын ыт гына сыспыттар дии, доҕоор, итиччэ сорунан баран, хайдах илиилэрэ тутаабыта эбитэй? Күндэ
Кыһыллар эрэспиэскэлэрэ көрсөн чуут ыт гына сыста. П. Филиппов
«Оо, ол суолга ыт гына сыстылар дуо?» — эмээхсин ыйытта. А. Сыромятникова. Ыт <да> охсор (охсуох) киһи суох — ким да суох; биир да киһи суох. ☉ соотв. ни одной живой души
Томороон нэһилиэк ородобуойугар тэбиннэрэн тиийбитэ, ыт да охсор киһи суох. Болот Боотур
Дьиэ иһиттэн ойон тахсан эргим-ургум көрүтэлээбитэ, чугаһынан ыт охсуох киһи суох. С. Никифоров
Бэл, хонтуорабар ыт охсор киһи суох, бары окко сылдьаллар. С. Ефремов. Ыт да тэппитин саҕа суох (тэппитигэр холоомо) кэпс. — хамсаан да көрбөтө, силир да гыммата. ☉ соотв. как слону дробина, как укус комара (букв. меньше, чем лягнула бы собака)
Өрүтэ тардыалыы сатаатым да, киһим көтөлө ыт да тэппитигэр холообото. Р. Кулаковскай. Эн охсубуккун киһиҥ ыт да тэппитигэр холообото. СТБКТ. Ыт да үрбүтүгэр холоомо кэпс. — истибэтэҕэ буол, болҕомтоҕо ылыма, төрүт аахайыма. ☉ Оставить что-л. без всякого внимания (букв. он [это] даже лаю собаки не уподобляет)
Эчи, сорох киһи саҥарбыта ыт да үрбүтүгэр холооно суох. Н. Неустроев
Мөҕөн көрдүм да, ыт да үрбүтүгэр холообот. НАГ ЯРФС II
Ыт иллэҥэ көр иллэҥ. Бөтөс булка куруутун бэлэмэ, ыт иллэҥэ диэн эбэтэ мэнээк эппэтэ, ыҥырдар эрэ кэлэрэ. Далан
Киниэнэ төлөпүөнүнэн кэпсэтии, болдьоһуу, быһаарсыы, ыт иллэҥэ диэн кини. Н. Лугинов
Тиихэн Иэттээнэп биир үтүө сайын ыт иллэҥэ буолан хаалбыта. В. Титов. Ыт киҥэ киҥнээх көр киҥ I. Ээ, ол киһини кытта аахсыма, ыт киҥэ киҥнээх. Ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар <олоҕо> кэпс. — олус дэлэгэй, баай-талым, кыһалҕата суох олох. ☉ Жизнь без нужды, в изобилии, беззаботная (букв. [жизнь], что собаку выворачивает, и жаба скользит)
Ээ, ас баһаам, ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар үлүгэрэ. Саха ост. Ити кэмҥэ Кураатаптар куоракка киһи бэркиһиэн курдук дэлэгэйдик, хаартачыка систиэмэтэ диэни билбэккэ, ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар олоҕунан олороллор. Эрчимэн. Ыт курдук иҥсэлээх (ымсыы) кэпс. — аһара иҥсэлээх, ымсыы (киһи). ☉ Очень, чересчур жадный (букв. жаден, как собака)
Ыт курдук иҥсэлээх саҥнаахтар, Туолуо суох эһиги обоккут. Эрилик Эристиин. Ыт курдук ньылаҥнас кэпс. — кимиэхэ эмэ бэрт буола сатыыр, илин-кэлин түһэр, албыннаһар. ☉ Подлизывающийся, льстивый (букв. ласковый, как собака)
Киһитэ бүгүн дьэ бэһирбит аҕай, тоҕо эрэ ыт курдук ньылаҥнас буолбут. «ХС»
Үчүгэй буолбут дьоҥҥо эккэлэс ыт курдук ньылаҥнас киһи. Кустук
Ыт курдук (ыкка дылы) кирдиэлэт көр кирдиэлэт. Ыт курдук кирдиэлэтэн түһэҥҥин, киһини наһаа сэнээн эрэҕин ээ. «Чолбон». Ыт кэлин тыһа буол түөлбэ. — олус уолуйан хаалан, тугу да гыныаххын билимэ, мунан-тэнэн хаал, мээнэ булумахтан. ☉ Растеряться, прийти в замешательство
Онон икки саары икки ардыгар түһэн, буорайан, ыт кэлин тыһа буолан олордо. Н. Түгүнүүрэп
Ыт мунна баппат ойуура көр ойуур. Тоҕой Сэлэ арҕаа кэриититтэн ыт мунна баппат ычыкыын ойуура саҕаланар. Л. Попов
Куулата лааҥкы, ыт мунна баппат иһирик ойуура этэ. И. Федосеев
Тумул тыа өттө …… отой ыраахха диэри тайыыр ыт мунна баппат ычыкыын ойуура этэ. С. Маисов. Ыт мунна куурдаҕына кэпс. — хаһан да буолбатах буоллаҕына биирдэ (ыт мунна куурбат, ол аата хаһан да буолбат). ☉ соотв. когда рак на горе свистнет. Эн биһиги ол аатырар дойдуларыгар ыт мунна куурдаҕына тиийээ инибит. Ыт олоҕо калька., кэпс. — олус ыар, эрэйдээхкыһалҕалаах олох. ☉ соотв. собачья жизнь
Ыт олоҕо, ыттыы быһыы! Амма Аччыгыйа
Ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын көр өлүү I. Дьэ, доҕоор, дьоллоох киһи эбиккин, ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын. «Чолбон». Ыт өлүүтүн өллө кэпс. — солуута суохха, кураанахха таах эрэйдэннэ. ☉ соотв. мартышкин труд
Бу таах кэлэммин ыт өлүүтүн өлө оонньоотоҕум, саатар суумкабын ылбыт буолбатахпын! М. Доҕордуурап
Ити көрдөһүүтүн быһа гыммакка толоробун диэн бу ыт өлүүтүн өллөҕө. Е. Неймохов
Ол сылдьан арыт табаны куоттаран кэбиһэн, ыт өлүүтүн өлөҕүн. В. Васильев. Ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах кэпс. — аһара кыра уҥуохтаах. ☉ Слишком маленького роста, ростом с ноготок (букв. даже кость для собаки больше, чем он)
Чаппа уола Мэхээлэ ньахчайа сытыйбыт, ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах. Амма Аччыгыйа
Тиийбэппин ээ, үрдүгэ бэрт, ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах. В. Сыромятникова. Ыт сирэй үөхс. — саатар сирэйэ суох киһи туһунан. ☉ Мерзавец, сволочь (о человеке, потерявшем всякую совесть — букв. собачья морда)
«Ыт сирэй баара, итинтэн ураты тугу этиэххиний?» — диэт хабырынан хачыгыратар. Н. Якутскай
Ыт сирэй, түрмэҕэ түүнүгүрдэххинэ, хара маска хам кэлгиллэн таһылыннаххына өйдөнүөҥ! «ХС»
Дьэ, ыт сирэй, күннээн эр! Кустук. Ыт сиэбэт буо- ла — илистиэхтэригэр, сэниэлэрэ эстиэр диэри (хол., мөккүстүлэр, этистилэр). ☉ До изнеможения (напр., спорить, пререкаться) (букв. даже собака не позарится)
Сотору-сотору ыт сиэбэт буола мөккүһэллэрэ. «ХС». Ыт сыҥсыйбытыгар дылы түөлбэ. — олох кыра, аҕыйах, дуона суох. ☉ соотв. кот наплакал. Аата, ыт сыҥсыйбытыгар дылы, бу бэрсибит ото аҕыйаҕын. Саха сэһ
1977. Ыт сыппат ото — никсийбит, сытыйбыт, туһаҕа турбат буолбут от. ☉ Сено плохого качества, сгнившее сено (букв. даже собака не ляжет)
«Ыт сыппат ото буолбут, сытыйбыт, туһаҕа туруо суох», — биригэдьиир этиитин түмүктээтэ. Күрүлгэн. Ыт сырыытын сырыт көр сырыы. Бору-бостуой бараммын, ыт сырыытын сырыттаҕым үһү!
□ «Дьэ, ыт сырыытын сылдьан төннүүһүбүт, доҕор», — Соппуруон дьиэтигэр хайыы үйэ тиийбит курдук саҕа үөрдэ. Күндэ. Ыттаах куоска курдук олороллор калька. — төрүт тапсыбаттар, куруутун айдаарсаллар. ☉ соотв. жить как кошка с собакой
Ыалларбыт сотору-сотору айдаарсаллар, ыттаах куоска курдук олороллор быһыылаах. «Чолбон». Ыттан тириитин сүлэн ылыаҥ дуо — иэс ылбыт киһи тугунан да төлүүрэ суох буоллаҕына этэллэр. ☉ соотв. с нагого взятки гладки (букв. разве с собаки шкуру сдерёшь)
Кэспит да кэспит, ыттан тириитин сүлэн ылыаҥ дуо, сокуонумсуйа турума! И. Никифоров. Ыт уйата (уйатын саҕа) кэпс. — наһаа кыараҕас (дьиэ-уот, хос). ☉ Конура, клетушка (о тесном помещении (букв. собачья конура))
Ыт уйатын курдук ыыспаларыгар ыал буолан олорбуттара. Эрилик Эристиин
Уоллара сэттэ сылы быһа кыбартыыра ыла илик, төрдүө буолан ыт уйатын саҕа хоско симиллэн олороллор. Софр. Данилов
Олорор хоһум наһаа кыараҕас, хос да буолуо дуо, ыт уйата. Н. Босиков. Ыт уола үөхс. — эр киһини үөҕэргэ туттуллар. ☉ соотв. сукин сын. Ыт уола баара, ханна дьөлө түһэн хааллаҕай?! Ыт уос буолла — ыт атаҕын (буутун) тут диэн курдук. Бэҕэһээ бултуйбатахтара, ыт уос буолан төннүбүттэрэ. Ыт ууну кэспитин курдук (ыт ууну салаабытыгар дылы) көр уу I. Ыт ууну кэспитин курдук халтай сырыы буолла. Ыт үрбэт, ымыы ыллаабат дойдута — ким да сылдьыбат буолбут, иччитэхсийбит сир-дойду. ☉ Безлюдная, опустелая местность (букв. страна, где собака не лает, птица не поёт)
Оҕо эрдэхпинэ олорбут алааспыт ыт үрбэт, ымыы ыллаабат дойдута буолаахтаабыт. Ыт үрбэт, ынах маҥыраабат буол — киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол диэн курдук (көр ки- һи I). Ыт үрбэт, ынах маҥыраабат дьоно буоллахпыт тугун баҕас кыһыытай! Саха сэһ. I. Ыт хаалтыстаммытыгар дылы кэпс. — тоҕооһо суох кэмҥэ аһара маанытык таҥнан-симэнэн сылдьар киһини этэргэ. ☉ Разодеться, вырядиться, расфуфыриться не к месту (букв. всё равно, что собаке носить галстук). Ыт хаалтыстаммытыгар дылы, тоҕо бачча киэргэнэн кэлбит бэйэккэтэй? Ытын киллэрбит кэпс. — киҥэнаара киирбит, кыыһыра-тымта сылдьар буолбут. ☉ Быть в дурном настроении (букв. собаку свою впустил). Ити киһи ытын киллэрбит, өйдөтө да сатаан туһа тахсыа суох. <Ыт ыыта,> саһыл дьаара буолбут — сылайбыт-элэйбит, сырата-сылбата эстибит, олус аччыктаабыт. ☉ Сильно устать и проголодаться, обессилеть
Ыт ыыта, саһыл дьаара буолан, Ааһан-туоран сырыттахха Үтэһэ мунду даҕаны Үөрүүтэ өлгөмүн өйдүүбүн. С. Зверев. Ыт эрэ буолан үрбэтэҕим кэпс., сэмэ. — этэ сатаабытым да, ким да истибэтэҕэ диэн сэмэлээн этии. ☉ соотв. как об стенку горох (букв. только что собакой не лаял)
Ыт эрэ буолан үрбэтэҕим, кининэн сурукта ыыт диэммин. НАГ ЯРФС II
Этин ыт сиэбэт гына көр сиэ. Эттэрин ыт сиэбэт гына ибили сылайан төннүбүттэрэ. Далан
◊ Бөрөһүт ыт көр бөрөһүт
Бөрөһүт ыттарын туспа тутар. Кыылдьыт ыт көр кыылдьыт. Былырыын күһүн Кырса диэн кырдьаҕас кыылдьыт ытын куобах күрэҕэр алҕаска ытан кэбиспиттэрэ. С. Никифоров
«Ол да буоллар, үөрэттэххэ кыылдьыт ыт тахсыыһы», — дии саныыр иччитэ. «ХС»
Сир ыта көр сир II. Сир ыта Саха сиригэр үөскээбэт. Тииҥньит ыт көр тииҥньит. Тииҥньит ытын батыһыннарбытынан, тыа диэки барда. Тэллэх ыта көр тэллэх. Онуоха тэллэх ыта, көрдөөбүппүн ыллым ээ диэх курдук, сүүрэн бэйбэрийэ турда. Н. Неустроев
Тэллэх ыта Бойборооску Чигдигэ хаайан тоҥорооччу. Болот Боотур
«Тэллэх ытыгар дылы, киһи атаҕар тоҕо хатаастаҕын?!» — дии-дии дэлбэритэ барда. М. Доҕордуурап
Ыт кэтэҕэ көр кэтэх. Тула өттө кураан сайыҥҥа түргэнник куурар-хатар, ыт кэтэхтээх, дулҕалаах, кымырдаҕас уйалаах ыарҕалаах кураайы толооннор. Г. Нынныров. Ыт мас — 1) муҥха кынаттарын төбөтүн туруору тардан таһаарарга аналлаах мас (бэчимэҕэ иилиллэр). ☉ Палка на конце крыла невода, которая поддерживает его перпендикулярное положение к поверхности воды во время вытягивания (прикрепляется к бечеве)
Ыт мастарын ууга түһэрдилэр, атырдьах маһынан үтэн сыҕарытан киирэн бардылар. «Чолбон»; 2) ачаах диэн курдук
Хара бараан киһи оҕонньордуун ыт маска дүлүҥ ууран эрбии тураллара. П. Аввакумов
Ыт мунна көр мурун. Туоһу кырааскалыырга хатыҥҥа үүнэр ыт мунна диэн тэллэйи уматан, хара чоҕун сүөһү сыатын арыытыгар, сүөгэйгэ булкуйан хара кырааска оҥороллоро. ПСН УТС
Сири иһити ыт мунна тэллэйинэн, сылгы хоруончукатынан өҥнүүлэрин иһин бу иһиттэри «хоруолаах» диэн холбуу ааттыыллара. НБФ-МУу СОБ
Хатыҥ маска үүнэр ыт муннун уматан, хоруо оҥороллор, саарыны онон оҕунуохтууллар. «Кыым»
Ыт сыарҕата көр сыарҕа. Икки ыт сыарҕата Кириэстээх Тумус диэки сыыйылыннара турар. Суорун Омоллоон
Ыт тииһэ — чүмэчи от диэн курдук (көр чүмэчи). Ыт тииһэ сэлэлии үүммүт сирэ эбит. Ыт тиҥилэ- ҕэ — киис тиҥилэҕэ диэн курдук (көр киис). Сугун эбии хойдор, ыт тиҥилэҕэ быыстала суох кытарчы көрөн сытар. Н. Заболоцкай
Дулҕалаах сайыҥҥы суолу кыйа эрбэһин будьуруйар, ыт тиҥилэҕин хатыы сэбирдэхтэрэ үллэһэн олороллор. «Чолбон»
Ыт тыла көр тыл I. Ыт тылын бааһы оһорор эмтээх сэбирдэх быһыытынан туһаналлар. АНК ТСТЗС
Кыа эрбэһин сэлиэһинэйдээҕэр балтараа төгүл, ыт тыла икки төгүл элбэх сииги туһаналлар. ЛИК СОТҮҮүТ
Ыт тылын сиппит аһа туох эмэ түүтүгэр, киһи таҥаһыгар хатанан, үүнээйиттэн ыраах баран хаалар. КВА Б
др.-тюрк., тюрк. ит