возвр. от лаппый=.

побуд. от лаппый=.

совм.-взаимн. от лаппый=.

ситэрэр үлэ (байытар үлэ ситимин бүтэһик түһүмэҕэ. Байытааһын сүрүн эбэтэр хос хатылыыр (хонтуруоллуур) улэлэрин кэнниттэн байытыллыбыт концентраты өссө төгүл лаппыйан ырааһыр-дан көрдөбүл таһымыгар тиэрдии.)

аат. Икки аҥыы хайдан мээчигинэн оонньуур анал быраабылалаах оонньуу. ☉ Лапта (игра)
Лапта о о нньуута.  Биһига түөрт-биэс буолан, мэлдьи доҕордоһон оонньуурбут. Оонньуубут …… үксүгэр лапта. П. Тобуруокап
Ааһар күн-дьыл Мин олоҕум хонуктарын Лапта маһыныы лаппыйарын билэбин. СДТА
Лапта оонньуута кыһыннары, тиһигин быспакка оонньоноро. «Чолбон»

сыһ. Дьоһуннаан, иҥэн-тоҥон. ☉ Основательно; обоснованно
Кыратык билсибит киһи быһыытынан, арыый олохтоохтук кэпсэтэргэ билигин акылаатын охсон бэлэмнээтэҕэ дии. Д. Таас
Оҕонньор кыра да, улахан да дьыалалары биир тэҥник тутан төрдүгэр-төбөтүгэр тиийэ олохтоохтук быһаарсар үгэһинэн, лаппыйа ыйыта-ыйыта олордо. В. Иванов
Халлаан уулуссаны, дьиэлэри кырпа маҥан маҥнайгы хаарынан олохтоохтук үллүйэрдии оҥоһунна быһыылаах. П. Аввакумов

тутун I диэнтэн тиэт
көрүҥ. Былаатынан сирэйин саба туттумахтыыр. Суорун Омоллоон
Өссө лаппыйан иккитэ-үстэ хардыылаата, сутуругун ыга туттумахтаата. М. Доҕордуурап
Тыа кыыла халымыр да буоллар, син туттумахтыы түспүт эбит. Н. Заболоцкай
♦ Туттумахтаан (туттумахтаһан) хаал — тоҕоостоох кэми мүччү туппакка, үгүһү, элбэҕи оҥоро, ыла сатаа. ☉ Стараться успеть много сделать, не упуская удобного момента, случая
[Чолооску:] кытаатан сибилигин туттумахтаан хаалыахха, мин аал-уот көмүскэлин көрдөһөөрү гынабын. Амма Аччыгыйа
Сорсуннаах булчут маннык кэмҥэ туттумахтаһан хаалар. Далан
Халлаан, туттумахтаһан хаалларбын диэххэ айылаах, тымныыта бэргээн, сэтэрээн аҕай турар. «Чолбон»

даҕ., к эпс. Быһа охсон лаппыйбыт курдук быһыылаах (туох эрэ уһугун этэргэ); лаппаҕар. ☉ Низкий; ровно срезанный (о конце чего-л.)
ХIХ үйэ бастакы аҥаарыгар Бүлүү сүнньүгэр биир лаппычах түгэхтээх ханна эрэ ыраах оҥоһуллубут иһит көстүбүтэ. БИГ ӨҮөС
Удэгеецтар оҥочолоро диэн уһун лаппычах биир киһи хайа баҕарар соһон таһаарар чэпчэки тыыта буолар. В. Арсеньев (тылб.)
△ Кэтит уонна нам ы һ а х. ☉ Низкий и широкий
Лаппычах чөҥөчөк үрдүгэр эриэн моҕотой …… одуулаан чэҥэриҥнии олорон ойон түһэр да, дү лүҥ көҥдөйүгэр сылыпыс гынар. А. Фёдоров
Хос ортотугар …… бэйэ оҥоһуута остуол, лаппычах икки олох мас тураллар. «ХС»
△ Намыһах уҥуохтаах гы нан баран модьу, бигэ-таҕа. ☉ Небольшого роста, коренастый (о ком-л.); приземистый (о чём-л.)
[Иван Тумусов] иннигэр суон тиит кылгас дүлүҥүн атахтаан баран хаамтаран кэбиспиккэ дылы лаппычах киһи хааман лааһарыйан иһэрин таба көрбүтэ. Р. Баҕатаайыскай
Күөл кытыытыгар орулуостар тахсан кумах быарыгар үүммүт лаппычах оту сии сылдьар эбиттэр. «ХС». Тэҥн. лаппаҕар

сыһ.
1. Туох эмэ ыараханы, улаханы лаппыйа тутан, түөскэр өйөөн (көтөх, илт). ☉ С большим усилием, напряжением (поднимать что-л. тяжёлое и нести его на груди)
[Киргиэлэй] түөһүгэр мараччы көтөхтө [тимир буочуканы], мадьаччы үктэннэ уонна хааман мадьыкычыйан ыскылаатыгар нэһиилэ тиэртэ. Болот Боотур
Били икки ардыгар Байбал араас бэйэлээх таҥаһы мараччы көтөҕөн киллэрдэ. Эрилик Эристиин
Дьааһыктаах пакляны мараччы көтөхпүт дьон быһыт кэтэх өттүнэн сүлбэ түгэҕэр күлүкүс гыныталаатылар. В. Яковлев
2. Олус тото аһаан, истэнэн (көһүн). ☉ Так, чтобы раздуло живот, от пуза (наесться)
Менюларынан баай остуоллаах ол ыа л ла рыгар Митрофанов субуота, баскы һыанньа ахсын марочнай арыгылары иһэ-иһэ, мараччы тотуор диэри сокуус калыыр. Р. Баҕатаайыскай
Биһиги ыттарбытын киэһэ аайы тотуохтарыгар, истэрэ мараччы кэлиэр диэри аһатабыт. Я. Семёнов

туохт.
1. Уһунуттан быһан кылгат, уһунун кыччат. ☉ Укорачивать, подрезать что-л. Күрдьэх угун сарбый. Бэрэбинэни сарбый
□ Хаста, хаста лаппыйан, Хаста, хаста сарбыйан, Тиһэҕэр дьэ ыпсардым, Тиэтэйбэккэ тупсардым. Болот Боотур
Суумкатыттан харандаас уһуктуур быһаҕын ылан талаҕы төрдүнэн быста, …… уонна бэйэтиттэн арыый улахан гына төбөтүн сарбыйда. А. Фёдоров
2. Туох эмэ ахсаанын кээмэйин аччат, аҕыйат, көҕүрэт. ☉ Уменьшать, урезать, сокращать количество, размеры чего-л.. Көрүллүбүт үбү сарбый
□ [Эмээхсин:] Айыым таҥарам, …… сотору харайаҥҥын сынньат, айыыбын-харабын хаҥатыма, эрэйбин сарбый. Суорун Омоллоон
Сиэмэ көстүбэтинэн сылтанан ыһыыны сарбыйа сатыыр салайааччылар эмиэ көстүтэлиир буоллулар. П. Егоров
Өтөрдөөҕүтэ холкуостаахтар тус бэйэлэрин кэтэх хаһаайыстыбаларын сарбыйар үлэ бара сылдьыбыта. А. Николаев
3. көсп. Ким-туох эмэ тугунан эмэ үчүгэйгэ тиийэрин, үчүгэй буоларын харгыстаа, буомнаа, туохха эмэ кыаҕын быс. ☉ Подрезать крылья кому-л., лишать права, возможности проявить свои силы, способности. Киһи кэскилин сарбый
□ Ити өтөрүнэн быһаарыллара биллибэт дьиэ боппуруоһа төһөлөөх күүһү, дьоҕуру, сайдар кыаҕы сарбыйбыта буолуой? Н. Лугинов
Ийэтин, кэргэнин, убайдарын Кэтириис сүтэрэн кырыйда, Соргулаах эдэркээн саастарын Сэрии уот сыллара сарбыйда. И. Артамонов
«Бастакы суорумньу күндү уонна ытыктабыллаах буолар. Маны аккаастаатахпытына биһиги кыыспыт дьолун сарбыйабыт», — диэн Кирийээн быһаарда. П. Ламутскай (тылб.)
△ Киһини тугунан эмэ быстыыга тириэрт, киһи аатыттан аһар. ☉ Доводить кого-л. до полного краха, гибели
[Арыгы] Сарбыйыан сахтаҕына Сапыкаанка буолан саамыланар, Сабыллар күнүгэр Самасаалка буолан саататар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хатан ыстаал быһаҕы Дьэбин адьас алдьатар, Киһи бэрдин даҕаны Санаа-оноо сарбыйар. Айталын
♦ Кынатын сарбый көр кынат
Бу сыакаар Манчаары курдук улуу ороспуой буолууһу. Эрдэтинэ кынатын сарбыйдахха сатаныыһы. И. Гоголев. Арааһа, эр киһини Дьахтар айар быһыылаах… Баҕарыа — таҥара оҥостуо, Баҕарыа — кынатын сарбыйыа… Н. Харлампьева. Сааһын сарбый — тугунан эмэ киһи үйэтин кэбирэт, үйэтин кылгат (үксүгэр улахан эрэй, кыһалҕа туһунан). ☉ Укорачивать кому-л. жизнь (напр., о жизненных невзгодах, тяжёлом труде)
Мин билигин эндэппэккэ билэбин Хайдах олох хараҥа дьайыҥынан Киһи барахсан сааһын сарбыйарын. С. Данилов
Сааспын сэрии сарбыйбытын иһин Сардаҥалаах күн көрө турдаҕына, Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин. Санаатын сарбый — киһи өйүн-санаатын баттаа, мөлтөт, тууй. ☉ Подавлять дух, угнетать (напр., о горе, нужде)
Саха урааҥхай санаатын Сах аймаҕа Сарбыйбыта буолуо диэн, [сайын] Салаҥкый баҕадьы Сааллар чаҕылҕан сапсыырданна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кини [куттал] эрэ сөрүөстэн Киэҥ санааны сарбыйар, Эрбэх саҕа эрэйтэн Өлүү суолун арыйар. С. Данилов
ср. др.-тюрк. йар ‘рассекать, расщеплять’