фольк., поэт. Алгыстарга туттуллар суолтата умнуллубут тыл. ☉ Слово из старинных благопожеланий-алгысов, значение забыто (воспринимается как поэтизм с положительным эмоциональным оттенком)
Алгыс алҕаатаҕым буоллун! Айылы кэскил диибин ахан. Аны сайынтан ыла Алааскар атыыр оҕус лаҥкыначчы айаатаатын. Болот Боотур

аат. Мааскалаах, анал көстүүмнээх кэлэн оонньууркөрүлүүр биэчэр (хол., саҥа дьылга). ☉ Бал-маскарад
Нина саҥа дьылга баалмаскараат тэрийиэҕиҥ диэн мустубут дьону барытын көҕүттэ. Н. Габышев
Бу баал-маскараат... Музыка... Кэрэ буолбаат?! Өссө күлүүй лаҥкыначчы! И. Гоголев
Кэлин агитзоналар үлэлэрэ сүрүннээн уус-уран самодеятельноска, баал-маскараакка, араас быыстапкаҕа бэлэмнэниилэринэн доҕуһуолланан барар буолла. «Кыым»

лыглай диэн курдук
Лыглаллыбыт б ы һ ы ы л а а х , Лаҥкынастай саҥалаах Таҥараны сырдатар далбарайым Талах үрдүгэр олорон Лаҥкыначчы, сырылаччы ыллаатаҕына, Таҥара чахчы сырдаата. Саха нар. ыр. I
Хоноһуйан иһэр Хоҥор хаасчаантан Лыглаллан олорон Лыглык ыйытта. М. Ефимов

аат., кэпс.
1. Уруулуу буолуу, уруулаһыы; урууаймах. ☉ Родство; родня
Оттон аҕабытын Дьэкиимкэ бутуйара буолуо, кини соҕотох буолбатах, тымырдаах-сыдьааннаах киһи. А. Софронов
Тымырсыдьаан быһаарбат үйэтэ үөскээн турар. Л. Попов
[Артыамый:] Эбии күүсуох тардыстабыт. Улуус аайы тымырбыт-сыдьааммыт баллайар баһаам. Л. Габышев
2
тымыр 2 диэн курдук. Дьэ, мантан ыла Бүөккэ Оччугуй Ботуобуйа тымырдарын-сыдьааннарын кэрийэн, сис тыаларын быһыталаан саһыллыахтаах. Н. Якутскай
Тоҕус ый тухары тууйа баттаабыт хаар, муус ууллан, уонунан, сүүһүнэн тымыр-сыдьаан буолан лаҥкыначчы ыллыыр. Н. Заболоцкай
Туруйалаах үрэҕин баһыттан атаҕар диэри, үрэх бары салаатын, хочотун, күөллэрин, бары үрүйэтин-харыйатын, дүөдэтин-аппатын, тымырын-сыдьаанын, кимнээҕэр даҕаны, биэс тарбах курдук билээччи Уйбаанчык Унаарап буоллаҕа дии. «ХС»

туохт.
1. Дуорааннаахтык, күүскэ лаҥкыначчы хаһыытаа (оҕус, аҥыр, кулааһай туһунан). ☉ Гулко, протяжно реветь (напр., о быке, изюбре)
Алаас сыырын анныгар Атыыр оҕус айаатыыр, Эргэ титиик ааныгар Эриэн ынах маҥырыыр. П. Тулааһынап
Ынах маҥырыыра, оҕус айаатыыра, сылгы кистээн дьырылатара, аны санаатахха, судургутун иһин, истэргэ кэрэтиэн! Н. Лугинов
Ханна эрэ күөлгэ аҥыр айаатаан айдаарар. Н. Якутскай
Кулааһай айаатыыр дьылҕатын тускулаан Мин хардам эҥээрэр ол үрдүк хайаттан. Н. Калитин
2. Дуорааннаах, ыраах эҥсиллэр тыаһы, дорҕооннору таһаар. ☉ Издавать гулкие, протяжные, далеко раздающиеся звуки, шумы
Онно тутуу турбалара Халлааҥҥа ураатыыллар, Туундараны сатаратан Түүн үөһэ айаатыыллар. С. Данилов
Таас хайата хайыта ыстанан Айаатаан дьааһыйан, Аан дойдутун Барык-сарык оҥорор эбит. С. Зверев
Алмаасчыт фабрика Аар тайҕам үрдүнэн Айаатаан аарыгырар. Л. Попов
3. көсп. Кими, тугу эрэ дарбааннаахтык айхаллаа, аатын-суолун арбаа; дарбааннаахтык билин, аатыр. ☉ Громко славить, шумно расхваливать кого-что-л.; быть громко, шумно прославленным
Албан аатым Атыыр оҕус буолан Адаардаах аҕыс аартыкка Айаатаан лаҥкынаабыта. П. Ойуунускай
Эн курдук кэрэ бэйэлээх Эбэ хотун албаннаах аатын Аан дойду үрдүнэн Айаатаан тарҕаппатахпын. С. Васильев
Олус да боруода-ириэдэ буолан айаатаабатар, син быр курдук хойуу үүттээх-астаах эриэн саадьаҕай саха ынаҕа этэ. В. Гаврильева

I
албаа диэнтэн атын
туһ. Ытыллыбыт, Ылламмыт, Кыайыынан албаммыт Кыһыл былаахпытын Сэттэ муора ардыгар Тилэри ыйаабыппыт. А. Абаҕыыныскай
Албаммыт, таптаммыт ат сылгы, быраһаай! Күннүк Уурастыырап
II
даҕ., үрд. Аатырбыт, бэртээхэй, уһулуччулаах (үксүгэр поэз. тутлар). ☉ Славный, отменный (обычно употр. в поэз.)
Үтүө кэскил, Үөрэхбилии, Албан үлэ, Айар идэ Аана биһиэхэ аһаҕас. А. Абаҕыыныскай
Манна куйаар да салгыҥҥа, эрэл уота, эн албаҥҥын!.. И. Чаҕылҕан
Саха омук дьонуттан Саллар сааскыт тухары Сата буурай махталы …… Арассыыйа албан ыччатыгар Иэскит курдук иэйэҥҥит Туттараахтыы Тураарыҥ! С. Зверев
△ Ыар-нүһэр. ☉ Священный, тяжкий (о клятве)
Албастаах санааттан талыллан тахсыбыт албан андаҕартан ордук ыарахан бэлиэ тапталга баар буолуо диэбэппин. Өксөкүлээх Өлөксөй
♦ Албан уккуйан (алкыйан) фольк., үрд. — 1) ким, туох эрэ туһа диэн анаанминээн, ыарахан сындалҕаннаах айаны тэлэн (ханна эрэ дьулус, кэл-бар). ☉ Во имя кого-чего-л. преодолевая труднейший путь (идти, ехать, устремляться куда-л.)
Күөх муох таҥастаах Көй Боллох тойоҥҥо аат ааттаан, албан уккуйан киирбитим. Күннүк Уурастыырап
Аан ийэ дойду Алыс адьырҕалара Албан алкыйан ааҥнаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ураты дойдулартан Атын аартыктартан Аат ааттаан, Албан уккуйан Араас омук ааттаахтара Ураты дойду урдустара Кэрэмэс бэйэтин көрөөрү Кэлэр идэлэммиттэр. С. Зверев; 2) анаан-минээн сиһилии, ыатаран (ааттаа — үксүгэр олоҥхоҕо дьулааннаах, улуу күүстэри). ☉ Проникновенно, подробно, с особым пристрастием (называть, перечислять великие и грозные имена в олонхо, что может быть чревато тяжелыми последствиями)
Аллараа адьарай аймахтарын Аҥаарыйар атыыр ааттаахтарын Албан уккуйан тураммын Ааҕан таһаардахпына [АанДьааһын диэн Ааттаах дьахтар хотуннаахтар эбит]. П. Ойуунускай
◊ Албан аат үрд. — үрдүк хайҕалынан киэҥник биллии (уопсастыбаҕа, норуокка уһулуччулаах үтүөнү оҥорон). ☉ Громкая слава; широкая известность (обычно о людях, имеющих выдающиеся заслуги перед обществом, народом)
Өрүү мин түүлбэр киирэр, Өрүү көстө күлүбүрэр Манчаары маҥан ата, Манчаары албан аата. С. Данилов
Айылҕаны баһылыыр Албан ааттаах үлэлээх Суола, Суола дьонноро, Сураҕырыҥ — аатырыҥ! С. Зверев
Ийэ дойду чиэһин, Кыайыы, көҥүл иһин Кыргыһан Охтубуттарга Албан аат, норуот махтала! А. Абаҕыыныскай. Албан аат кулууба — өрөбөлүүссүйэ, үлэ уонна сэрии бэтэрээннэрин түмэр тэрилтэ. ☉ Клуб Славы (общественная организация, объединяющая ветеранов революции, войны и труда)
Албан аат кулуубун оройуоннардааҕы тэрилтэлэрэ улахан кыһамньыларын уураллара эрэйиллэр. «Кыым». Албан аат музейа — өрөбөлүүссүйэ уонна сэрии кыайыыларын көрдөрөр аналлаах музей. ☉ Музей, посвященный победе в революции, Гражданской и Великой Отечественной войне
Тиксии орто оскуолатыгар киирдэххэ албан аат музейыгар хараҕыҥ хатанар. «ББ». Албан ааттаа — үтүө дьыаланан аатырт; уруйдаа, айхаллаа. ☉ Славить, прославлять
Субу сиргэ олорорго Уотта оттуҥ, маста мастааҥ — Субу сири өрүү хайҕааҥ, Өлбөт-сүппэт албан ааттааҥ! Күннүк Уурастыырап
Биһиэхэ, ама, аҕыйах үһүө — Аҕа дойдутун албан ааттыыр Оҕо сааһыттан соруммут? С. Федотов
Киһини үлэ көтөҕөр, албан ааттыыр (өс ном.). Албан ааттан көр албан аатыр. Ааттаах албан ааттанаар, Улуу дьоллоох сурахтанаар. С. Зверев
Айхал этэбит ньургун дьоннорго — Өлөр өлүүнү кыайбыттарга, Төрүүр дьиэттэн албан ааттанарга Анал пааспар ылбыттарга. И. Эртюков. Албан аатыр — үтүө дьыаланы оҥорон киэҥник билин, уруйдан, айхаллан. ☉ Быть прославленным, получать широкую известность, громкую славу (своими большими добрыми делами)
Тыл албан аатырбыт худуоһунньуга Горькай өлбөт-сүппэт айымньыларынан бүтүн аан дойду култууратын сайдыытыгар саҥа суолу арыйбыта. Софр. Данилов. Ньургун Боотур өстөөхтөрүн өһөртөөн, аартык ахсын атыыр оҕус курдук лаҥкыначчы айаатыыр албан аатырбытын туһунан көбө-саба кэпсээн кэҕийэр, ыллаан чоргуйар. Болот Боотур
Кырдьаҕас хомуньуус бэтэрээннэр ыччат ортотугар аҕа көлүөнэ албан аатырбыт бойобуой уонна үлэҕэ үгэстэрин пропагандалааһыҥҥа көхтөөхтүк кытталлар, үгүс сыраларын, билиилэрин-көрүүлэрин биэрэллэр. «Кыым». Албан аатырыы — улахан үтүө дьыаланы оҥорон киэҥник биллии, уруйданыы, айхалланыы. ☉ Широкая известность, громкая слава
Үлэҕэ баар — албан аатырыы, Үлэ — ырыа, үлэ — үөрүү. Дьуон Дьаҥылы
Албандьаһах аат көр албан аат. Ат тиийиэҕинэн албан-дьаһах аат (өс ном.). Аартык тиийиэҕинэн Албан-дьаһах ааккын Ааттаан эрэбин, Суол тиийиэҕинэн Суон-модун сураххын Сураҕалаан эрэбин! П. Ойуунускай
Туох да өйдөппөт билигин Аар Гудал албан-дьаһах аатын, Кини кэрэ Тамаратын! М. Лермонтов (тылб.)
III
аат., түөлбэ. Дьаҥ, ыарыы. ☉ Эпидемическая болезнь, эпидемия.