сущ лидер

1. даҕ., кэпс. Ханнык эмэ бөлөх дьоҥҥо улахан сабыдыаллаах, ытыктанар. ☉ Имеющий авторитет, уважаемый кем-л. [Эписиэр:] Бас-көс дьоммутун барыларын хаайталаан кэбиспиттэр
   Сааны, сэби-сэбиргэли бука-барытын былдьаабыттар. Күндэ
   «Саатар биир да бас-көс киһибит суох буоллаҕа», – Мытаха абаккаран төбөтүн тарбанар. А. Федоров. Туундара дьоно, бэл диэтэр, бу үс бас-көс киһи, ыраахтааҕы итиэннэ таҥара туох уратылаахтарын соччо-бачча арааран өйдөөбөттөр этэ. С. Курилов (тылб.)
2. аат суолт. Ханнык эмэ бөлөх дьоҥҥо былаастаах киһи, салайааччы, баһылык (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Тот, кто снискал уважение, авторитет, лидер
   Биһиги улууспут баһа-көһө, ытык кырдьаҕаспыт Харитон Киприянович суорума суолламмытыгар эйиэхэ, ылгын оҕотугар, дириҥ кутурҕаммын биллэрэрбин көҥүллээ. Л. Попов
   Туох ханнык иннинэ, салайааччыларын, чөмчөкөлөрүн бултаһаллара сөп. Атыттара диэн, баһа-көһө суох тугу даҕаны гыныахтара, ханна даҕаны барыахтара суоҕа. Н. Якутскай
   Үрүҥ сэриитин ыстааба үлтүрүтүллүбүтүн туһунан олохтоохтортон истибиппит. Колчак тирэх пууннара баһа-көһө суох хаалбыттара. ӨӨККҮ
   ♦ Бас-көс буол – кимиэхэ эбэтэр ханнык эмэ бөлөх дьоҥҥо былаастаах салайааччы, баһылык буол. ☉ Стать лидером, руководителем кого-чего-л. [Дьонум] эчи мунньахтара хойуутун сөҕөрүм
   Ону таһынан, сотору-сотору утуу-субуу командировкаҕа бараллара. Онон бэйэм-бэйэбэр бас-көс буолан хааларым. Г. Колесов
   Дыгынтан ордук хараамынай санаалаах оччотооҕу сахаҕа бас-көс буолбут сурахтаах баай-тот үөскээбитэ биллибэт. Саха сэһ. I. Баскөс тутун – кими эмэ баһылык, салайааччы быһыытынан билин, киниэхэ бас бэрин (көҥүл өттүгүнэн). ☉ Признавать кого-л. руководителем, лидером, подчиняться ему (добровольно)
   Бас-көс туттар икки-үс аҕамсыйбыт холкуостааҕы кытта ону-маны, үксүн булт, от үлэтин туһунан кэпсэтэн баран утуйдум. Н. Габышев
   Саамай бухатыырбыт, бас-көс туттар уолбут – Гена, эр бэрдэ, нуучча. «ХС»

1. даҕ.
2. Саамай тутаах, саамай наадалаах, сүрүн. ☉ Самый важный, основной, главный
   Сеня сэттэ уон төрдүс хосхо кылаабынай киһи буолара кини барбытын эрэ кэннэ биллибитэ. Н. Лугинов
   [Бадин:] Аны иккис кылаабынай сонунум: куоракка соҕурууттан улахан көмө кэллэ. С. Ефремов
   Биһиги кылаабынай ырыынакка киһи наһаа элбэҕин, иһиллибэтэх элбэх араас табаар үллүктэнэ сытарын, ханна уонна туохха барытыгар сүрдээх бэрээдэк баарын сөҕөн кэбиспиппит. АЕВ ОҮИ
   Бырамыысыланнас — норуот хаһаайыстыбатын кылаабынай салаата. ТХЭ
3. Дуоһунаһынан барыларыттан саамай үрдүк, үлэни сүрүннүүр, дьаһайар (киһи). ☉ Старший по рангу, должности
   Ол сарсынын сарсыардатыгар Аянитовы кылаабынай быраас кэбиниэтигэр ыҥырбыттара. Софр. Данилов
   Никита Петрович кэбиниэтигэр …… кылаабынай огурунуому, кылаабынай инженери, киин отделение управляющайын ыҥыртаата. С. Никифоров
   Кылаабынай судьуйа күрэхтэһии быраабылатын халбаҥа суох тутуһуу иһин эппиэттиир. СНККБ
4. аат суолт.
5. Баһылыыр-көһүлүүр киһи. ☉ Руководитель, начальник, лидер
   [Пистолет:] Табаарыс Саввин! Мин бу саамай кылаабынайдарын тутан аҕаллым. С. Ефремов
   Биһиги Чимииппит эмиэ бухатыыр буолбут. Буолаары буолан бухатыырдар кылаабынайдара эбит. И. Данилов
   Типография сыаҕар Фрол Евсеевич кылаабынайдара. М. Прилежаева (тылб.)
6. Саамай наадалаах, тутаах туох эмэ. ☉ Что-л. самое нужное, важное, главное
   Иитэр үлэҕэ кылаабынайынан оҕону кытта кэпсэтии буолбатах, дьиэ кэргэн олоҕун таба тэрийии …… буолар. Дьиэ к. Киһи олоҕор туох кылаабынайын баҕас бэркэ билэбин. М. Шолохов (тылб.)

1. аат.
2. Көтөр тоҥсуйан аһыыр уоргана. ☉ Клюв
   Эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор, хойутаан турбут чыычаах хараҕын хастар (өс хоһ.). [Тус хоту диэкиттэн] тумус тыаһа чуубур гынар, тыҥырах тыаһа дыыбыр гынар. П. Ойуунускай
   Тоҥсоҕой хаппыт тииккэ хатана түһээт, чоруун тумсун батары саайан баран, кэтэҕин титирэппэхтээн, тыа төбөтө дуораһыйыар диэри дорулатар. Амма Аччыгыйа
   Куосаампыйдыын сааскы кус тумсунан сааһыттар буола оонньуубут. В. Иванов
3. Сорох кыыл сирэйин уһук синньигэс өттө. ☉ Вытянутая вперёд передняя часть головы некоторых животных, рыло
   Кээрэкээн, ол ыты тутан, тумсугар томторук кэтэрдэн, түөрт атаҕын түүрэ кыаһылаан кэбиспит. Амма Аччыгыйа
   Оруобуна борокуруор түннүгүн аннынан, хайаларын эрэ сибиинньэтэ тумсун анньан баран иһэ көппөҥнүү сытара. В. Гаврильева
   Саһыл тумса — дьахтар оҕолонор кыаҕын, күүһүн араҥаччылыыр ымыыта. НБФ-МУу СОБ
4. Киһи-сүөһү хаанын уулуур үөннэр (хол., бырдах) хаан оборор уорганнара. ☉ Хоботок кровососущих насекомых (напр., комара)
   Хараан түүннэргэ бырдах тумса эбии тууһуран, киһини-сүөһүнү уот халахайга түһэрэр. Н. Заболоцкай
5. Туох эмэ иһит, тэрил (хол., чаанньык, тыы) уһук синньигэс өттө. ☉ Передняя выступающая часть какой-л. посуды, предмета, нос, носик (напр., чайника, лодки)
   Тыы тумса уҥуоргу кытыл ньиччэҕэй буоругар тыаһа суох анньылынна. Н. Якутскай
   Мин эрдэ туран уу баһар күөлбэр киирэн далаһа тумсугар сууннум. И. Гоголев
   Уол чаанньыгы ылан тумсуттан тымныы чэйи иҥсэлээхтик ыйырбахтаата. «ХС»
6. Тумул сир уһуга, бараныыта. ☉ Край мыса, выступ
   Хатыҥ арыы тумсугар биир киһи күөх окко умса түһэн сытар эбит. А. Софронов
   Эмискэ тумустан үс тыылаах киһи күөрэс гына түспүттэрэ уонна биһигини тоһуйа турбуттара. М. Доҕордуурап
   Былыргылар элбэх тумустардаах сири сөбүлээбэттэр. Иччилээх сиринэн ааҕаллар. Багдарыын Сүлбэ
7. даҕ. суолт. Быган, тумуллаан киирбит. ☉ Выступающий мысом
   Биир тумус тыаны мүччү түһэллэрин кытта, тумуллар үрдүлэригэр, анныларыгар дьиэлэр бачыгыраһан көһүннүлэр. Болот Боотур
   Тумус хайалары икки чаас холобурдаах хааман киэһэ күн киириитэ базабытыгар кэллибит. «ХС»
   ♦ Айаҕын абатын (тумсун тууһун) көр айах I
   [Чоочо (Манчаарыны):] Бу тумсун тууһун, айаҕын абатын, бэҕэһээҥҥи бэдик үөнэ! В. Протодьяконов
   Атаҕын тумсун эрэ сирдэтэр көр атах. «Оо, мин эмээхсиним барахсан кыараҕас хараҕа сытыытын, дьэ уонна наада тирээтэҕинэ, атаҕын тумсун сирдэппэт ааттаах», — диэн били киһи тэбэнэттээхтик күллэ. М. Доҕордуурап. Атаҕын эрэ тумсун батыһар — туох да толкуйа суох, мээнэ сылдьар (киһи). ☉ Бездумно проживающий свою жизнь, бестолковый (букв. идущий за носком своей ноги)
   Атаҕын эрэ тумсун батыһар Адьас акаары киһи Арыгыһыт буолуон, Иннин-кэннин билбэт Иирээки эрэ киһи Иһээччи буолуон сөп. А. Софронов. Атаҕыҥ тумса көстө илигиттэн кэпс. — субу саҥа кэлээт да (тастан саҥа кэлбит киһини этэргэ). ☉ Не успев войти, только что явившись (о новичке, человеке, новоприбывшем куда-л.)
   Бу үөрэхтээх оҕо, атаҕыҥ тумса көстө илигиттэн, нэһилиэккин аймаабыккар, кырдьаҕастаргын үөхпүккэр баһыыба!.. М. Доҕордуурап
   Атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ көр атах. Аны мин улууспар атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ! Суорун Омоллоон
   Атаҕыҥ тумсуттан ырааҕы көрүмэ — муннуҥ анныттан ырааҕы көрүмэ диэн курдук (көр мурун). «Былыргылар муннуларын анныттан, атахтарын тумсуттан ырааҕы көрбөт этилэр», — диэн, халыҥ баайы мунньан биэрбит аҕатын …… хомуруйар буолан эрэр. А. Софронов
   Атахтарын тумсуттан ырааҕы көрбөт дьон үгүстэр. М. Доҕордуурап. Тумсугун угума кэпс. — ханна эбэтэр кимнээххэ эмэ олох сылдьыма, көстүмэ. ☉ соотв. носу не казать, не показывать (букв. не совать свой клюв)
   [Александр:] Ааныскаа, айманыма. Биһиэхэ [сэтээтэллээх] тумсуларын угуохтара суоҕа диэтэ Сидоров. М. Доҕордуурап
   Ээйиис! Бу хотуммут, хотоҥҥо тумсун угаат, туох буолла? С. Федотов
   [Лэкиэс (Кэтирииһи):] Кини обургу тумсун эрэ угуо кэрэх, дьэ уонна омуннаан, сымыйалаан холуннарыы бөҕөнү холуннарара буолуо. С. Ефремов. Тумсугун ук кэпс. — тугу эмэ эккинэн-хааҥҥынан билээри боруобалаан, амтаһыйан көр; тугу эмэ саҥалыы билкөр. ☉ Попробовать что-л., чтобы испытать это на себе; только начинать узнавать что-л. (букв. сунуть свой клюв)
   Үлэҕэ тумсугун саҥа уган иһэн, аккаастана сылдьарыҥ табыллыбат. Р. Баҕатаайыскай
   Ити барыта — алкоголь наркотик буоларыттан, тумсугун уктуҥ да — ылан барарыттан, ылла да — инчэҕэй эттээҕи аанньанан ыһыкта охсубатыттан. «Кыым»
   Тумсун дулҕаҕа соттор көр дулҕа I. Тумсугун дулҕаҕа соттума: дьуккуруйуо (өс хоһ.). Уоруйах эрэ үгэһэ, тумсун дулҕаҕа соттуммут бэйэтэ. Ф. Постников
   Тумсун оҕунуохтаа көр оҕунуохтаа. Тулаайах оҕону тумсун оҕунуохтаабыкка дылы (өс ном.). Элбэх тойон-хотун тумсун оҕунуохтаан, сорохторго байымнык куду анньыталаан, бэйэтин интэриэһин таарыйтарбат гына хайыҥ охсуталаабыта. Болот Боотур. Тумус буол — тугу эмэ көҕүлүүр, саҕалыыр киһи буол. ☉ Быть заводилой в каком-л. деле. Бу уол, улахана өтөн, доҕотторугар оонньууга, көргө куруук тумус буолар
   □ Туохха барытыгар тумус буолар киһибит — кини. НАГ ЯРФС. Тумус киһи — туохха эмэ ордук кыайыылааххотуулаах, инники сылдьар киһи. ☉ Лидер
   [Балаатабытыгар] кэлбит-барбыт, сургулдьуйбут, Курскай киһитэ, ханнык эрэ собуот инженерэ Алексей Астраханцев — тумус киһибит. Н. Кондаков
   Тумус киһибит Кэҥкэдэ ыараханнык бааһыран хаалла. «ХС». Тумус тутун — кими, тугу эмэ туохха эмэ бастатар күүс оҥоһун; киминэн эмэ киэн тутун. ☉ Использовать кого-что-л. в качестве основной, ударной силы в чём-л.; гордиться кем-л., делать кого-л. предметом гордости
   Оҕонньор дуобакка, …… хаартыга …… «Бэлэм буоллар» биир тумус туттар оонньооччулара быһыылаах. С. Руфов
   Оҕолорбуттан тумус туттар оҕом этэ. Барҕа өйдөөҕүнэн, сырыыны, атыыны-эргиэни кыайа-хото тутарынан тэҥнээҕэ суоҕа. ИН ХБ. Чыычаах (чооруос) тумсун саҕа — олус кыра, быыкаа, дуона суох. ☉ Очень маленький, крохотный, незначительный (букв. величиной с птичий клюв)
   Санаатыгар, лэппиэскэ тобоҕо хаалбыта буолаарай диэн, суумкатын хасыһан көрдө да, чооруос да тумсун саҕаны булбата. С. Никифоров
   Туһалааҕы тугу эмэ оҥордорбун диэн биир баҕа санаалаахпын да, чыычаах тумсун саҕаны тобула иликпин. С. Федотов
   ◊ Атах тумса — киһи атаҕын эбэтэр атаҕын таҥаһын илин быгар, көстөр өттө. ☉ Передний конец ступни или обуви, носок
   Микиитэ атаҕын тумсунан иирэ сэбирдэҕин өрө баһан ылла. Амма Аччыгыйа
   Ааныс аргыый туран, …… атаҕын тумсунан үктэнэн, аан хоско таҕыста. Н. Заболоцкай
   Бөрө тумса көр бөрө. Күһүҥҥү халлаан хараҥаран, бөрө тумса чаҕылыйан көстөр буолбут. Суор тумса хотуур көр суор II. Атаһым Хабырыыс оҕонньор былыргы суор тумса хотуурун оҥорон-оҥорон, сэрэнээр диэн сэрэтэн-сэрэтэн миэхэ уларсыбыта. Э. Соколов
   Тумус арыы — тумул арыы диэн курдук (көр арыы I). Кинилэр «Святой нос» тумус арыыны чинчийбиттэрэ. В. Алданскай. Тумустаах этэрбэс — тумсугар сукунаттан кыбытык киэргэтиилээх саары эбэтэр түнэ этэрбэс. ☉ Торбаса с декоративными суконными вставками на носках
   Оҕонньор дьогдьуурдаах билиис сонун, …… тумустаах саары этэрбэһин кэппит. Н. Якутскай
   Эдэркээн дьахтар ураһа иһиттэн оһуордаах билэлээх, тумустаах үрүҥ түнэ этэрбэстээх элэстэнэн таҕыста. Л. Попов
   ср. др.-тюрк. тумшух, тумшых ‘клюв’, тат. томшык ‘клюв’, тув. тумдьук ‘клюв, нос’

1. аат.
2. Оҕолоох эр киһи (оҕотугар, оҕолоругар сыһыаннаан этиигэ). ☉ Отец (детей)
   Хара киһи — Микиитэлээх Өлөксөй аҕалара — Лэглээр уола Дьөгүөрдээн эбит. Амма Аччыгыйа
   Иһит, доҕоруом, ытыктаа Ийэҥ тылын, аҕаҥ тылын, Хомотума, ытатыма, киһилии кэпсэт эбэҕиниин! С. Данилов
   Төрөппүт аҕа, ийэ аатын Түһэн эрэ биэримэҥ! Аҕа алгыһын ыланнар, Уолаттар тарҕастылар. Эллэй
3. Кимтэн эмэ (үксүгэр этиллэр, этэр, ахтыллар киһиттэн, дьоннортон) элбэх саастаах, сааһынан баһыйар киһи (дьон). ☉ Старший (старшие) по возрасту
   Намыын оҕонньор сааһа сүүс уон үһэ. Оҕонньор Чүөчээскиттэн оруобуна сүүс эрэ сылынан аҕа. Суорун Омоллоон
   Максим оҕо эрдэҕиттэн аҕа дьон тылын хаһан да быһа гыммакка үөрэммитэ. Н. Лугинов
   Нахов сааһынан Сергей Петровичтыын утаа-сабаа быһыылаах да, быдан аҕа курдук көстөр. Софр. Данилов
   △ Кырдьаҕас, ааспыт көлүөнэ дьоно (билиҥҥи көлүөнэҕэ, эдэрдэргэ сыһыаннаан этиигэ). ☉ Старшее поколение (по отношению к молодому)
   Бу Кыһыл Знамя аннынан Аҕаларбыт Интернационалы ыллыыллара. П. Тулааһынап
4. кэпс. Дьон ытыктыыр, сүгүрүйэр, бас-көс туттар киһилэрэ. ☉ Самый уважаемый, почитаемый человек; защита и опора, глава, вождь
   Сүүһүнэн ыаллаах учаастак биригээдэ аҕатынан «ыал аайы баар киһи» талыллыбата чахчы. С. Федотов
   Кэс тылларын эппиттэр аан дойду аатырбыт аҕа физиктэрэ. В. Яковлев
   Аҕа тойонуом, аһын! Алҕаспын хааллар, Аныгы буруйум буоллун. А. Софронов
5. көсп. Тугу эмэни төрүттээччи, саҕалааччы (үксүгэр улахан общественнай-культурнай суолталаах дьыаланы). ☉ Основоположник, основатель, родоначальник
   Ааптар кинигэтигэр бэйэтин оҕо сааһын туһунан ахтыыны киллэрбитэ, биһиги литературабыт аҕата А.Е. Кулаковскай олоҕуттан сырдаппыта олус кэрэхсэбиллээх, махталлаах суол. КНЗ ОТК
   Эбээн литературатын аҕата Николай Саввич Тарабукин урут соччо-бачча биллибэт хас биирдии айымньыта тахсыытын ааҕааччы бэркэ сонургуу көрөрө, биллэн турар, оруннаах. «ХС»
   Дьиҥнээх хомус аҕата уус киһи оҥорбут эбит. Истээриҥ эрэ, оонньоотоҕуна хайдах эрэ дьикти кылыһахтанан барар. «Кыым»
6. даҕ. суолт., кэпс. Кимтэн эмэ ордук чорбойор (кыаҕынан, дуоһунаһынан, үлэһитинэн эҥин). ☉ Выделяющийся чем-л. (напр., силой, сноровкой, мастерством, должностью). Кини миигиттэн аҕа охсооччу
   □ Уол сааһынан да, солотунан да аҕа киһиэхэ куруубайдаабытын кэмсинэн, күлүүгэ-оонньууга аралдьытан кэбиһиэн баҕарда быһыылаах. Амма Аччыгыйа
   ср. тюрк. аҕа ‘старший брат, отец’
   ♦ Аар тойон аҕа үрд. — аҕаны ытыктаан, аҕаҕа сүгүрүйэн этии (үксүгэр фольк. тут-лар). ☉ Высокопочтимый господин отец (церемонно-торжественное обращение к отцу, обычно употр. в фольк.)
   Аар тойон аҕам! Күн күбэй хотун ийэм! Мин этэр тылбын Истэн өйдүөн туруҥ эрэ! Болот Боотур
   Ол, Аана суох Атаҕастабыл адаҕыйбытын Аан маҥнай Аар тойон аҕабыттан анаарбытым. А. Софронов
   Данил оҕонньор оҕотун диэки, аар тойон аҕа аһыныылаах хараҕынан көрөн олордо. М. Доҕордуурап. Аҕа аата аҕа — төрөппүт аҕа диэн чугас, таптыыр, сүрэҕэ чараас киһи (онон бырастыы гыныа, аһыныаҕа диэн этии). ☉ Отец есть отец (близкий, родной человек — формула прощения проступков детей отцами)
   Кытаанахтык, мас-таас курдук аккаастаан кэбис, этэр киһилэригэр тахсыма! Аҕа аата аҕа, ийэ аата ийэ буолар, Өлөрүөхтэрэ суоҕа. Мөҕөр-этэр диэн улахан буолбатах... М. Доҕордуурап. Аҕа баһын тосту олор — аҕаҕынааҕар өссө ордук ааттаах-суоллаах киһи буол, аҕаҕын баһый. ☉ Затмить славой своего отца, превзойти во всем своего отца
   Охсуулаахтык үлэлээн, уйгулаах, дьоллоох-соргулаах олохтонуох, ыал буолан буруо таһаарыах, аҕа баһын тосту олоруох санаалаах этим. Ф. Софронов
   Биир кэмҥэ дьоҥҥо-сэргэҕэ тахсыбыттара, дьиэ-уот тэринэн, этэргэ дылы, аҕа баһын тосту олорбуттара [Кешалаах Никон]. «Хомус». Кини [С. Зверев] аҕа баһын тосту олорон, 80 сааһын томточчу туолуута биһиэхэ бүтүн саха норуотун бүттүүнүн үөрүүтэ, бырааһынньыга буолла. «ХС». Аҕа курдук аҕаттан (төрөөбүтүм, айыллыбытым) фольк. — дьоһун, ытык-мааны холоонноох аҕаттан төрөөбүтүм (төрүппүнэн-ууспунан эйигиттэн тутах буолбатахпын диэн суолталаах көһөр олук). ☉ Я родился от достойного, почтенного отца (постоянная формула, означает: и своим родом нисколько не хуже, вполне достоин того, с кем разговаривает герой). Мин да аҕа курдук аҕаттан айыллыбытым, ийэ курдук ийэттэн төрөөбүтүм. Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрүөбүт Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу убайдаахпын, Айыы Умсуур удаҕан аҕастаахпын, Айталы Куо аҕастаахпын. Ньургун Боотур. Аҕалаатар аҕа үрд. — аҕаны эбэтэр төрөппүт аҕа курдук күндү киһини ытыктаан, маанылаан, «баар-суох күндү киһи» диэн этэр көһөр олук (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Церемонно-почтительное обращение к родному отцу или человеку, почитаемому как родной отец
   Бу орто туруу бараан ийэ дойдуга Эн эрэ, эн эрэ тускар олоробун. Ийэлээтэр ийэбин, аҕалаатар аҕабын Эйигин, эйигин эрэ хоһуйабын. С. Данилов
   Антип Сантынов оҕонньор, ама, аҕалаатар аҕата, убайдаатар убайа буолбатах үһүө? «ХС». Аҕа тутун (оҥоһун) — кими эмэ ытыктаан, сөбүлээн, көҥүл өттүгүнэн бас бэрин, баһылык, сирдьит оҥоһун. ☉ Признавать кого-л. своим предводителем, главой
   Кинини этэрээккэ бөлүһүөк диэн ааттыыллар, Байыастар ытыктыыллар, аҕа тутталлар. «ХС»
   Аҕатын туйаҕын хатарбыт көр туйах. Оҕом булчут бэрдэ буолсу, аҕатын туйаҕын хатарыыһы. «ХС»
   Арай уола Лэгиэнтэй аҕатын туйаҕын хатарыыһы. Д. Очинскай. Айах ыла аҕа — бэрт кыранан (хол., хонугунан даҕаны) аҕа (ыһыахха бастакы айаҕы (чороону) кыранан да аҕа саастаах саамай кырдьаҕас оҕонньор-го бастатан туттараллар). ☉ Чуть-чуть старше по возрасту (у одногодков учитываются месяцы, даже дни — букв. старше настолько, что может взять (первым) кумысный кубок (первый почетный кубок вручается старейшему из всех собравшихся на Ысыахе))
   Кини миигиннээҕэр сааһынан айах ыла аҕа этэ уонна манна төрөөбүт-үөскээбит буолан, бэйэтин нэһилиэгин дьонун билбэхтии түһэр быһыылааҕа. А. Бэрияк. Араҥ (аас) аҕата, иринньэх ийэтэ — үтүө санаалаах, аһыныгас, тиийиммэттэргэ-түгэммэттэргэ, быстыбыттарга көмөлөһө сатыыр киһи туһунан. ☉ Отец больных (голодных), мать хилых (о добрых, сердобольных мужчине и женщине)
   Чоочо баай тойон абаҕам, Икки атахтааҕы иҥнэрэн Иринньэх ийэтэ, араҥ аҕата Аатырарыҥ биллибэт. А. Софронов
   Кэнэҕэски кэлэр ыччакка, Хойукку уһун үйэлэргэ Иринньэх ийэ буолар, Араҥҥа аҕа буолар Амарах санаалаахтар төрүөхтэрэ. С. Зверев
   ◊ Аҕа баһылык — 1) былыргы аҕаийэ ууһун баһылыга. ☉ Старейшина рода
   Улуу тойоммут, аҕа баһылыкпыт! Биһигини аһынарга, абырыырга ананан айыллыбытыҥ буолуо, урут да аһынар, араҥаччылыыр этиҥ. П. Ойуунускай
   Олоҥхо дьоно, ааптар этэринэн, аҕа ууһунан, биир кэргэн курдук тутуспутунан олороллор Барыларын аҕа баһылыктара ытык кырдьаҕас (патриарх) салайар. Эрчимэн; 2) кэпс. бас-көс киһи; ытыктанар салайааччы. ☉ Глава, руководитель; уважаемый, почитаемый человек
   Үлэһит дьон үрдүктүк сыаналыыр киһилэрин лидер, аҕа баһылык салайааччы оҥосторго дьулуһуулара мэлдьи күүстээх буолааччы. «Кыым». Аҕа дойду көр дойду. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии көр сэрии. Аҕа дойду сэриитэ көр сэрии. Аҕа кылын көр кылын. Аҕатын аата — төрөөһүн туһунан сибидиэтэлистибэҕэ ыйыллар, киһи толору аатыгар аҕатын аата. ☉ Отчество. Кини аата Сергей, аҕатын аата Федорович
   □ Кини [Семен Васильевич] куурус устудьуоннарын бүтүннүүлэрин ааттарынан, аҕаларын ааттарынан ыҥырар
   Өйдүүрэ да бэрт! Н. Лугинов. Аҕа уустаа эргэр. — аҕа уустарынан араҕыс, аҕа уустарынан хайдыһан олор. ☉ Жить родовыми (отцовскими) группами, обособляться по родовым признакам
   Дьон-сэргэ аҕа уустаан олоруулара кэм баар кэмигэр, билиҥҥи Сахаар оҕонньор саҥа туран, булду-алды кыайа-хото тутар буолан эрдэҕинэ биирдэ силлиэлээх күн буолбута. В. Яковлев
   Аҥаардас акаарылар эрэ аҕа уустаан аймахтаһан олорор алаастарыгар тиийдим. П. Тобуруокап. Аҕа уустас эргэр. — аҕа уустарынан атааннас, өстөс (хол., сири былдьаһан). ☉ Устраивать, возбуждать межродовые раздоры, столкновения (напр., из-за покосов, выпасов)
   Кулгаахха сибигинэйэн, хоп тылы тарҕатан, аҕа уустаһан, атааннаһыыны күөртүү сылдьаллар. Амма Аччыгыйа. Аҕа уустаһыы эргэр. — аҕа уустарынан атааннаһыы, өстөһүү (хол., сири былдьаһан). ☉ Межродовые раздоры, столкновения (напр., из-за покосов, выпасов и др.)
   Ар-бур саҥарсыы элбээтэ, Аҕа уустаһыы сыарҕа быатын кэрбээтэ. С. Васильев
   «Кырдьыга даҕаны, бу аҕа уустаһыыта улаханнык атахтаабыт дьонноробут», — диир биир чилиэн. Күндэ. Аҕа ууһа — биир өбүгэттэн төрүттээх, хас да ийэ ууһун холбуур улахан уус (өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи чарчыына кинээс баһылыктаах нэһилиэк иһинээҕи сирдээх бэйэни салайынар бөлөх). ☉ Род, происходящий из нескольких ийэ ууһа, большая семья; основная единица якутского самоуправления (несколько таких единиц составляют наслег)
   Кинилэртэн Таҕаранньа аҕатын ууһа диэн халыҥ аймах дьон үөскээн, тарҕанан, билигин араас сирдэргэ олорор сурахтара иһиллэр. Болот Боотур
   Олоҥхо дьоно, ааптар этэринэн, аҕа ууһунан, биир кэргэн курдук тутуспутунан олороллор. Эрчимэн
   Дьуона кинээс Салбаҥ нэһилиэгин аҕыс аҕатын уустарын чарчыыналарыттан мунньахха төһө киһи кэлбитин ыйытан бүтэр. Н. Якутскай. Ииппит аҕа — төрөппөтөх, оҕону кыра эрдэҕиттэн иитэн улаатыннарбыт киһи. ☉ Приемный отец
   [Семенов:] Эмээхсин, тугу-тугу тыллаһаҕын? Уолуҥ ииппит аҕатын итинник саҥарарыҥ сатанар үһү дуо? С. Ефремов
   Кииринньэҥ аҕа көр сүтүөр аҕа. Сүөдэр бэрэссэдээтэл кииринньэҥ аҕатын Солтуохабы аҕарҕаабатаҕа. П. Аввакумов
   Кииринньэҥ аҕата, Кирилэ диэн киһи, хаайыы олоҕун хайҕаан кэпсиирэ иһиллэр. Р. Баҕатаайыскай
   Кэргэн аҕата көр ыал аҕата. Онно баар эдэркээн Бу дьиэ, кэргэн аҕата, Ааҕааччыа, эн кэрэхсиир Тыйаатырыҥ артыыһа. С. Данилов. Сүрэхтээбит аҕа эргэр. — христианскай сиэр-туом быһыытынан оҕону сүрэхтииргэ кыттыыны ылбыт эр киһи. ☉ Восприемник, крестный отец
   Кинини миигиннээҕэр ытыктыах тустааххын: сүрэхтээбит аҕаҥ буолар. Н. Неустроев. Сүтүөр аҕа — оҕолор ийэлэрин кэлиҥҥи кэргэнэ, төрөппөтөх, кииринньэҥ аҕа. ☉ Отчим
   Дьэ хайдах сүтүөр аҕа түбэһэр. Болот Боотур. Ыал аҕата — кэргэннээх, оҕолоох дьиэ-уот баһылыга, (үксүгэр элбэх кэргэннээх ньир-бааччы ыал баһылыгын туһунан). ☉ Отец семейства, глава семьи (обычно большой крепкой семьи)
   Баҕа санаалаахпын, хаһан эрэ төннөн, Төрөөбүт дьиэбитин сөхсүтэргэ, Буруо таһааран, төрүөх төрөтөн — Ыал аҕата буолан олорорго. С. Данилов
   Дьэ, ыал аҕатынан, тэрилтэ салайааччытынан дииллэрэ чахчы эбитин билэн сылдьабын. «Кыым»