даҕ. Бэйэтин дьүһүнүттэн тутулуга суох сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ С белой отметиной на морде независимо от масти (о домашних животных)
Балаҕан иһиттэн маҥаас ынах Батыччахтаан тахсан, Маҥан хаарга баһыйтаран, Барар сирэ баранан, Маҕыраан марылатта. А. Софронов
[Бөтүҥнэр] түөрт атаҕа хатыҥ тоһоҕотун курдук баһырҕастаах атахтаах, маҥаас тиҥэһэ оҕуһу өлөрөн, илбис кыыһыгар бэлэх биэрдилэр. «Чолбон»
Сылгы сирэйин бэлиэлэрин ураанньык, туоһахта, маҥаас, моҕотой, хатыр тумус, томторуктаах тумус диэн бэлиэтииллэр. ОМГ ЭСС
◊ Аалай маҥаас — бэйэтэ кытархай дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, с ы лг ы туһ уна н). ☉ Тёмно-рыжий с белой отметиной на лицевой или лобной части (о масти лошадей, крупного рогато го скота)
Лампа [бухатыыр] аалай м а ҥ а а с ата ыҥыырданан, сэргэтигэр баал лан тэлэкэчийэ турар эбит. «Чолбон». Араҕас маҥаас — бэйэтэ кыһыллы ҥы са һарх ай дьү һү ннээх, сирэйэ олоч ч у эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Бледно-рыжий с белой отметиной на ли цевой, лобной части (о масти лошадей, круп ного рогатого скота)
Баай Харахаан тойонтон арбах бастаах атыыр ойуунунан алгыс ылан, аар баҕах астаран, унаар саламаны тиирдэрэн, араҕас м а ҥ а а с атыыры арбатан аттаныах тустааххын. ПЭК ОНЛЯ I. Кугас маҥаас — бэйэтэ кугас дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү туһунан). ☉ Рыжий с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти крупного рогатого ско та)
Тэйиччи хатырык өрүттээх титиик оҕотугар кугас маҥаас ынаҕын Олес ь Дуда р туос ыаҕайаҕа ыан б ири лэтэ олорор. Л. Попов. Күрэҥ маҥаас — бэйэтэ кутуйах курдук күрэҥ дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (сылгы туһунан). ☉ Мышастый с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти лошадей). Кэлтэгэй маҥаас — сирэйин аҥаара кэлтэччи маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ С белой отметиной на одной стороне лицевой части (о масти лошадей, крупного рогатого скота). Сылгы сирэйин аҥаара үрүҥ буоллаҕына, кэлтэгэй маҥаас дэнэр. Сылгыһыт с. Тэҥн. хаччаҕай маҥаас. Маҥаас сэбирдэх бот. — күөллэр кытыыларыгар, бадарааҥҥа, кутаҕа дэлэйдик үүнэр, элбэх сыллаах силиргэхтээх от үүнээйи. ☉ Белокрыльник болотный. Маҥаас сэбирдэх силиргэҕин күһүҥҥү кэмҥэ хомуйаллар. Маҥаас чуоҕур — чуоҕур дьүһүннээх, сирэйэ маҥан (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Чубарый с белой отметиной на лицевой части (о масти лошадей, круп ного рогатого скота)
[Чы чып-чаап Мардьааһайы үтүктэн:] Баай Сэрбэкэ аҕалаахпын, Мардьааһай диэн ааттаахпын, …… Ма ла ллыбыт с ирэй дээхпин, Мараллыбыт истээхпин, Маҥаас чуоҕур аттаахпын. Суорун Омоллоон. Хара маҥаас — бэйэтэ хара дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Чёрный с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти лошадей, крупного рогатого скота)
Үс сыллааҕыта биир кунаны Миитэрэй көлүнэн кэлэн баран, сойута баайбытын Киппиэннээх хара маҥаас атыыр оҕустара кэлэн кэйэн өлөрбүтэ. Амма Аччыгыйа
Ала ынах алааска Аһыы сырыттаҕына Хааччахха угуллубут Хара маҥаас ньирэй Доҕоруттан туораан, Туспа сиргэ туран, Ытамньыйа-ытамньыйа ыҥыранна. Р. Баҕатаайыскай. Хачча ҕай маҥаас — сирэйин аҥаара сүүһүттэн муннугар диэри бэйэтин дьүһүнүттэн адьас атын дьүһүннээх (маннык дьүһүннээх дьиэ сүөһүтүн үөһэттэн айда рыылаах диэн этэллэрэ). ☉ С о тм етиной на одной стороне лицевой части не зависимо от масти (животное такой масти обычно называли «божьей тварью»)
«Биһиги дьон манньабытын сэтинньи ый сэттис киэһэтигэр аҕыс хаччаҕай маҥаас атыыр оҕуһу таҥнары үтэттээриҥ, үс уу долгунун курдук күөх эбириэн ынах сүөһүтэ ыытаарыҥ!» — диэтилэр. Саха фольк. Күн Толомон Ньургустай Кыырар таҥаһын Кыыгыначчы симэннэ. Тоҕус хаччаҕай маҥаас Лоҥкур атыыр оҕустарын бэлэмнэттэ. ТТИГ КХКК. Тэҥн. кэлтэгэй маҥаас
ср. монг. манхан ‘со звёздочкой на лбу (напр., о лошади)’

1) лицо, лик; туналҕаннаах ньуурдаах уст. поэт, с сияющим лицом, светлоликая (эпитет красавицы олонхо); 2) лицевая сторона (гладкого предмета); остуол ыраас ньуура гладкая поверхность стола.

аат. Чэй иһэр кыра тутаахтаах иһит. ☉ Небольшой сосуд округлой формы с ручкой, предназначенный для питья чая и других напитков, чашка
Маайа чэйин сылытар, чааскыларын сотор. Н. Якутскай
Бытыылкаттан туох эрэ убаҕаһы сибэкки ойуулаах ыраас чааскыга кутан биэрдэ. И. Гоголев
Сүөкүлэ чааскыга чэй кутар. Р. Кулаковскай
◊ Чааскы уҥуоҕа — сото уҥуоҕун тобук диэки үөһээ өттүгэр баар чааскыга майгынныыр чааһа. ☉ Надколенная кость, коленная чашечка
Соххор буулуур …… илин-кэлин атахтарынан тэҥҥэ охсор-тэбэр, чааскым уҥуоҕун хайыта сыста. Тумарча. Харах чааскыта — бас уҥуоҕар сирэй диэки өттүгэр харах мөкүнүгэ киирэригэр аналлаах оҥхой. ☉ Углубление в лицевой части черепа, в котором помещается глазное яблоко, глазница
Бары бата курдук үрүҥ-кубаҕай сирэйдээхтэр, харахтарын чааскыта уолбут. С. Дадаскинов

аат., түөлбэ. Иннинэнкэннинэн быанан бобо тардыллар ичигэс таба бэргэһэтэ. ☉ Тёплая шапка из оленьей шкуры, стягивающаяся по лицевой и шейной кромкам кожаными тесёмками для плотного прилегания к голове
Ийэм ынтака уонна испиир сыыһа ыытаахтаабыт. Суорун Омоллоон
Олохтоохтор таба ынтакаларын ыпсары баанан …… кэтэ сылдьаллар. «ХС»
◊ Ынтака бэргэһэ көр ынтака
Киирбиппит — хотугулуу ынтака бэргэһэлээх, сирэйин тууна баанан, үтүлүк кэтэн баран тураахтыыр эбит. С. Руфов
Таһыттан Эйээндьэ эмээхсин сылдьырыйан киирдэ. Сабыс-саҥа күрүҥ тыс этэрбэстээх, сэнэх тугут ынтака бэргэһэлээх, кийиитин эргэ саҕынньаҕын кэппит. Болот Боотур
Кырса тулалаах ынтака бэргэһэлээх, хара быыһык сукуйдаах, курбуу курдук үрдүк, көнө уҥуохтаах кыыс хаарын тэбэнэн бурҕачытар. «ХС»

м. 1. ахсаан, ахсаан ааҕыы; счёт до ста сүүскэ диэри ахсаан; какой счёт игры? оонньуу ахсаана төһө буолла?; 2. (документ) суот; уплатить по счёту суотунан төлөө; 3. бухг. суот; ахсаан; лицевой счёт сирэй ахсаан; 4. счёты мн. ахсаан, аахсыы; личные счёты сирэй ахсаан; свести счёты с кем-л. 1) (о де- нежных расчётах) иэһи-күүһү аахсан кэбис; 2) (о взаимных претензиях) өскүн ситис; # без счёту ахса суох; в конечном (или последнем) счёте түмүгэр, тиһэҕэр тиийэн; за счёт чего-л. туох эмэ суотугар; принять на свой счёт бэйэҕэр ылын; быть на каком-л. счету (үчүгэй, куһаҕан) ахсааҥҥа сырыт; сбросить со счетов ахсаантан таһаар (болҕомтоҕо ыларгын уурат); счёту нет кому-чему-л. кэмэ суох; терять счёт ахсаанын сүтэр, кыайан ааҕыма; что за счёты разг. тугун ахсаанай.

I) лицо || лицевой; кубархай сирэй очень бледное лицо; уһун ньылбаа сирэй продолговатое, вытянутое лицо; ньолоҕор сирэй очень узкое вытянутое лицо; эйэҕэс сирэй открытое, приветливое лицо; тыйыс сирэй суровое непроницаемое лицо; эрдээх сирэй мужественное лицо; үчүгэй сирэй красивое лицо; ыраас сирэй а) чистое, гладкое лицо; б) довольно красивое, приятное лицо; сирэй былчыҥнара лицевые мускулы; сирэйэ кытарда он покраснел (от стыда, волнения); сирэйим итийдэ у меня лицо горит (от стыда); сирэйэ кубарыс гынна он побледнел; килбиэннээх сирэйгин киртитиэм фольк. я ославлю тебя (букв. я загрязню твоё сияющее лицо); кыыс оҕо дьоло сирэйигэр погов. счастье девушки в её лице (т. е. в её красоте); сирэйгэ биэр = (или тыаһат =) дать пощёчину; сирэйгэ бэрдэрбит курдук будто пощёчину дали (настолько ошарашен, ошеломлён чем-л. неожиданным или из ряда вон выходящим случаем); 2) лицо, поверхность чего-л.; сторона (предмета); остуол сирэйэ поверхность стола; сыыр сирэйэ поверхность склона; хайа сирэйэ одна из сторон горы; хайа арҕаа сирэйигэр на западной стороне горы; 3) страница; ааҕыллыбыт сирэй прочитанная страница; ср. страница; 4) грам. лицо; туохтуур сирэйдэринэн уларыйыыта изменение глагола по лицам # буор сирэй бран. негодяй; күөх сирэй презр. лодырь; икки сирэй буол = быть двуличным; сирэй бааһа оҥостор он постоянно попрекает кого-л. одним и тем же проступком; сирэй бар= а) карт, сыграть в масть, по мастям; б) перен. проиграть, обанкротиться; сирэй бэйэтинэн сам, лично; сирэй көрбөх а) лицемер; б) лицемерный; сирэй сабыылык гынар см. сирэй бааһа оҥостор ; сирэй сабыыта а) покрывало на лицо покойника; б) перен. маска (видимость, притворство); сирэйин саралаа = разоблачить, вывести кого-л. на чистую воду; сирэйиттэн көрөн на месте, на ходу, смотря по обстоятельствам, ориентируясь по обстановке (решать что-л., разбираться в чём-л.); сирэйинэн а) напрямик, без |обиняков; сирэйинэн эт = говорить прямо, без обиняков; б) то же самое; тем же самым (предметом); той же самой (вещью); сирэйинэн төлөө = платить, расплачиваться тем же; сирэй харчытыгар а) в чисто денежном выражении; б) наличными, за наличный расчёт; сирэйэ сааппат (или саатыа дуо ) у него стыда нет; сирэйэ сөллүбүт у него утомлённый вид; сирэйэ суох нахальный, бесцеремонный; сирэйэ суулбут (или самныбыт) у него убитый вид (об отчаявшемся неудачнике); сэттэ сирэй подхалим, льстец; угодник; хайа сирэйинэн как, с каким лицом (делать что-л., показываться где-л. — обычно о ранее провинившемся перед кем-л.); хайа сирэйинэн эмиэ иэс көрдүөҕэй ? с каким лицом он снова будет просить в долг?

с. 1. сирэй; она хороша лицом кини сирэйинэн үчүгэй; 2. (человек) киһи; частное лицо чааһынай киһи; 3. перен. сирэй, туе бодо; не иметь своего лица бэйэҥ туе бодото суох буол; 4. (лицевая сторона) сирэй өрүт, илин, тас; гладить материю с лица таҥаһы сирэй өттүнэн өтүүктээ; 5. грам. сирэй; изменение глагола по лйцамтуохтуурсирэйдэри-нэн уларыйыыта; # в лице кого-л. сирэйдээн; институт в лице своего директора институт бэйэтин директорынан сирэйдээн; от лица кого-л. ким эмэ аатыттан; перед лицом чего-л. иннигэр, тирээтэҕинэ; перед лицом опасности куттал тирээтэҕинэ; лицом к лицу уун-утары, сирэй-сирэйгэ; юридическое лицо юридическай сирэй (сокуонунан бырааптаах уонна эбээһинэстээх тэрилтэ, предприятие); лица нет на ком-л. сирэйэ сирэй дьүһүнэ суох (напаа куһаҕаныттан эбэтэр куттанан, соһуйан кубулуйбута бэрдиттэн); показать товар лицом үчүгэй өттүнэн көрдөр (тугу эмэ); лицом в грязь не ударить түһэн-охтон биэримэ; знать в лицо кого-л. көрөн бил; смотреть (или глядеть) в лицо чему-л. уун-утары көр, чаҕыйыма; не к лицу кому-л. себе суох, дьүөрэтэ суох.

ж. 1. (направление, пространство в каком-л. направлении) өрүт; в сторону леса ойуур өттүгэр; 2. (страна, местность) дойду, сир; родная сторона төрөөбүт сир; 3. (место или направление вправо или влево от кого-чего-л.) өрүт, ойоҕос; посмотреть в сторону ойоҕоскун көр; вытянуть руки в стороны илиилэргин икки өттүгэр уун; 4. (место по краям чего-л.) өрүт; по обеим сторонам дороги суол икки өттүнэн; 5. (бок чего-л.) өрүт, ойоҕос; 6. (место в отдалении от кого-чего-л.) ойоҕос, кытыы; стоять в стороне ойоҕоско тур, туора тур; 7. перен. (положение вне центра событий) ойоҕос, атын сир; держаться в стороне ойоҕоско буол, ойоҕоско сырыт; 8. перен. (посторонний, незаинтересованный взгляд) ойоҕос; со стороны виднее ойоҕостон ордук көстүмтүө; 9. (одна из поверхностей предмета) өрүт; лицевая сторона материи таҥас сирэй өттө; 10. (часть, элемент; свойство чего-л.) өрүт; положительная сторона дела дьыала туһалаах өттө; 11. (противопоставляемые группы) өрут; договаривающиеся стороны дуогабардаһааччы өрүттэр; 12. мат. өрүт; стороны прямоугольника көнө муннук өттүлэрэ; # идти на все четыре стороны ханна да бар (хайдах да буол); моё дело сторона мин кыттар кыһалҕам суох.

I
1. аат.
1. Ким-туох эмэ сирэй диэки өттө, туох эмэ инники чааһа, өттө; ким-туох эмэ сирэйин хоту хайысхата, туһаайыыта. ☉ Перед (передняя часть чего-л.); передняя, лицевая сторона
Кинигэ иннэ тырыттыбыт.  Тыыраахы көтөрүм иннэ суптуйан, кэннэ сарайан …… ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
Атаҕын халаачыктыы ууран куорап иннигэр олорон иһэн казахтыы ыллыы иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Иннибит диэки харса суох хаамабыт. И. Данилов
2. Ким-туох эмэ сирэйин туһаайыытынан баар туох эмэ. ☉ Находящийся впереди на некотором расстоянии от когочего-л.. Инним үчүгэйдик көстөр. Тыа иннэ барыта бадараан
3. Туох эмэ бэйэтэ дьаалатынан баран, устан иһэр хайысхата. ☉ Движение вперед
Туох барыта иннин диэки барар чаҕыл тэтиминэн. П. Тобуруокап
Олох иннин диэки устара. Д. Таас
Табаарыстар, биһиэхэ сорукпут биир. Иннибит диэки сырдык суолунан сайдыы. М. Доҕордуурап
4. көсп. Кэлэр, буолуохтаах кэм, кэнэҕэски. ☉ Будущее, будущность
Эдэр дьон буоллаххыт дии, онон иннигитигэр дьол-соргу күүтэр дьоно буоллаххыт. Эрилик Эристиин
Иннибитигэр маннааҕар күүстээх үлэ - быһыт оҥоһуута турар. М. Доҕордуурап
Эдэр саас иннэ уһун, Оҕо саас ундьура кэтит. С. Зверев
2. даҕ. суолт. Туох эмэ сирэй диэки өттүгэр баар. ☉ Находящийся впереди, передний, лицевой (о стороне)
Дьэ онтон ыла сылгы сүөһү үөһэ суох буолбут, ынах сүөһү илин тииһэ суох буолбут. Саха фольк. Урууп дулҕаҕа үктэнэн турар, оҕуһа икки илин атаҕынан тобугар диэри ууга туран уулуур. Күндэ
Эһэ ол түһэ сылдьан биирдэ атыыр үөрүктүйбүт кутуругун кылыгар илин аһыытынан иилсэн хаалта. Суорун Омоллоон
♦ Бэйэ <эрэ> иннин көрүнэр - бэйэтэ туһанарын, бэйэтэ үчүгэй буоларын эрэ саныыр. ☉ Заботиться, думать только о себе, преследовать только собственные интересы
Түүл алыбыгар бэриммэтэҕин, түһээн да соҕотох бэйэтин иннин көрүммэтэҕин астына санаата. Амма Аччыгыйа
Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. Л. Попов
Билигин, мин санаабар, сорох дьон бэйэлэрин эрэ иннилэрин көрүнэр курдуктар. Г. Колесов. Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! алгыс. - айан дьонун алҕаан этии: айаҥҥытыгар мэһэй, моһол суох буоллун! ☉ Благословение путникам: чтобы на вашем пути не было помех! Счастливого пути! Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! Саха фольк. Илин атаҕыҥ ибирэ суох буоллун, кэлин атаҕын кэбирэ суох буоллун! Охтоохтон охтума, саалаахтаан самныма! Ньургун Боотур. Илин былдьас - 1) спорт. күрэхтэһиигэ кими эмэ куотарга, ким эмэ иннигэр түһэргэ дьулус. ☉ Стремиться быть первым, опередить кого-л. в соревновании
Кинилэр спорт уон көрүҥэр илин былдьастылар. «Кыым»
Биһиги харса суох барабыт, илин былдьаһабыт. Н. Тарабукин (тылб.); 2) кимниин эмэ аат-суол былдьас, бэрт былдьас, кимтэн эмэ ордо сатаа. ☉ Соперничать с кем-л. в славе, известности, стараться превзойти, затмить кого-л.
Илин былдьасыһан, Иирсэн этиһэҕит да, Иһээччи да, илээт да Иккиэн даҕаны ини-бии идэлэр ини... А. Софронов
Баай баайы кытта төһө да илин былдьаспытын иннигэр, кылаассабай интэриэстэрэ биир. Бэс Дьарааһын. Иннигин быһа этинимэ - үксүгэр киһиргээн, чабыланан чахчы буолара биллибэт тугу эмэ саҥарар киһини «аны маннык саҥарыма, этимэ» диэн буойан, сэрэтэн этии (былыргы саха өйдөбүлүнэн тыл иччилээх: онон мээнэ, буолара биллибэти саҥардаххына төттөрүтүн оҥорон кэбиһиэн сөп). ☉ Не сглазь, не загадывай на будущее (по якутскому поверью, человеческая речь имеет собственного духа, к-рый может отвернуться от человека или сделать обратное ожидаемому, если вслух рассуждать о будущем, строить далеко идущие планы)
Сол эрээри билиҥҥиттэн, Суолбун ортолоон иһэммин, Иннибин быһа этимиим, Суҥхарымыым ирээппиттэн. М. Тимофеев. Иннигит (иннибит) диэки! - сирэйгит (сирэйбит) хоту барыҥ (барыаҕыҥ) диэн хамаанда, бирикээс. ☉ Вперед! (команда, приказ)
«Иннигит диэки!» - диир эн эрчим хамаандаҥ Абара сатараан дьиэһийиэ, Эн өрө күөрэппит өрөгөй знамяҥ Үрдүктэн үрдүккэ тэлээриэ. Эллэй. Иннигитин илиннээн эргэр. - эһиги тускутугар кыһанан; эһиги инникигитин быһааран. ☉ Делать что-л. в интересах кого-л. в ущерб своим собственным
Мин саллар сааһым тухары бу эрэ эмээхсин иннин илиннээн хаалаары гынным. Ньургун Боотур
Эһиги иннигитин илиннээн, эһигини аһатаары сордонор буолбаппын дуо? Л. Габышев
Оо, Дойдуом! Өһөх хаанынан тыыланан Өстөөх түһэр кэмигэр Мин Эн тыыҥҥын тыыннанан, Эн илиҥҥин илиннээн Өлөрсөөлөрсө Өлбөккө үүнүөм! Баал Хабырыыс
Икки илиилээҕи (урааҥхайы, иннинэн сирэйдээҕи) иннигэр түһэрбэт көр икки I. «Дарыбыан тылынан да, охсуһуутунан да урааҥхайы иннигэр түһэрбэтэх илэ дэриэтинньик», - диир Хаҥхата. «ХС». Иннигэр уктуо - ким эмэ өлбүтүн кэннэ кини өлүө. ☉ Умирать вслед за кем-л., пропустить кого-л. вперед себя (в смерти)
[Күлүк:] Арай сарсын эриҥ өлөн хааллын, оччоҕо эн талбыккынан сылдьыаҥ суоҕа дуо? [Кэтириис:] Миигин иннигэр уктаа ини. А. Софронов. Иннин биэрбэт - туох да модьуйууга, кыһарыйыыга бэриммэт, кыайтарбат, хотторбот. ☉ Не поддается на уговоры, не сдается, не уступает никому ни в чем
«Кимиэхэ да иннигин Биэримэ; Кырдьыбыккын!» - дииллэрин истимэ. С. Данилов
«Кэрэмэс, - ытын кэтэҕиттэн имэрийдэ,- табыллыбатыбыт ээ. Дьэ аны аппытын хайдах эргитэбит? Аны иннин биэрэрин аата суох». Р. Кулаковскай
Өһөгөйдөөх өстөөхтөргө иннин биэрбэтэх комсомолец, учуутал Г.Н. Васильев өлүүгэ уун-утары туран охтубута. «ХС». Иннин былдьаппыт - күүһэсэниэтэ эстэн, кыаҕын ылларбыт. ☉ Терять силу, способность сопротивляться чему-л.; морально покоряться, подчиняться кому-л. [Ат] тыҥата кыараан, тыынара кылгаан, иннин былдьатан илистэн иһэр эбит. П. Ойуунускай. Иннин быс - ким эмэ тугу эмэ гыныахтааҕын урут түһэн соруйан мэһэйдээ, атахтаа. ☉ Преднамеренно препятствовать кому-л. в осуществлении чего-л.
Хара саҥнаах, хас сыл кэтээтэ! Биир кэм иннилэрин бы-һа сылдьар. А. Сыромятникова. Иннин быһа хаампат - наһаа ытыктыыр, куттанар, толлор. ☉ Уважать, почитать, бояться кого-л.; сильно робеть перед кем-л. (букв. не сметь переходить дорогу перед кем-л.)
Былыр мин да хаһан эрэ кийиит буола сылдьыбытым, мин тойонноох, хотуннаах этим, онно тылларын утары саҥарыахтааҕар иннилэрин да быһа хаампат этим. А. Софронов
Кинилэр иннилэрин ким да быһа хаампат. Бэс Дьарааһын
Хайа эрэ алаас түгэҕэр олорор, төҥүргэстэрин уонна үйэ-саас тухары икки атахтаах иннин быһа хаампатах Туоллар баай сэргэлэрин кытта кэпсэтиһэр курдук буолуо дуо? «ХС». Иннин көрүнэр (хайынар) - туох буолуохтааҕын билэр, кэнэҕэскитин өйдүүр (киһи). ☉ Предусмотрительный, дальновидный (человек)
Туох алдьархайай! Икки атах өйдөннө ини, үөрэхтэннэ ини хайдах иннин сатаан көрүммэт? И. Гоголев
Дьиибэ, санаабатах баҕайы, киһи иннин көрүнэрэ буоллар, өрүү өлүө суох этэ, таҥара айдаҕа. А. Сыромятникова. Иннин тымтыктанан (тымтык уматынан) көрбөт - кэлэр өттүгэр туох буолуон эрдэттэн билбэт, таайбат. ☉ Не прозревает, не может предугадать, предвидеть свое будущее
Иннин, тымтык уматынан, Эрдэтинэн көрбүт суох. Күннүк Уурастыырап
Киһи иннин тымтыктанан көрбөтүн курдук, оҕо да иннин уоттанан көрбүт суох. Ити кыыс, баҕар киһи буолуо... Д. Токоосоп
Тыый, ол мэник кыыс оҕо баҕайы хойут маннык буолуо диэн хантан тымтыктанан көрөөхтүөҕэй даҕаны. «ХС». Иннин ыл - кыай, хот, баһый; киһи тылын истэр оҥор, өрөлөспөт, мөккүспэт гын. ☉ Сломить кого-л.; заставить кого-л. признать себя побежденным
Көстөкүүнү айах атан саҥа таһаарбат чааһынан баҕас икки атахтаах иннин ылыа дии санаабаппын. Күннүк Уурастыырап
Балбаараны кытта хайа да бэйэлээх дьахтар этиһэн иннин ылбатах киһилэрэ. И. Никифоров
Нина, кырдьык дуо диэбиттии, соһуйан, уолу одууласта, онтон хайдах да утарылаһан иннин ылыа суоҕун өйдөөтө. «ХС». Иннинэн буолан - улгумнук ылынан, сөбүлэнэн; өһөспөккө, көнө сүнньүнэн. ☉ Послушно, с готовностью (делать что-л.). «Чэ, мэ, бу суругу кыладыапсыкка илдьэн көрдөр. Көрдүөн булан биэриэ. Бу кэннэ манна кэлэ сылдьыма, - сымнаҕас соҕустук саҥарда. - Хайа ол киһиҥ иннинэн буолан көрдүө үһү дуо?» А. Софронов
Дьоммун-сэргэбин кытта иннибинэн буолан, үлэлэстэрбин диэхтиибин. А. Федоров. Кини ийэлээх эрэ аҕатыгар иннинэн буолан таҥыннартарар... «ХС»
Иннинэн сирэйдээх - икки атах (атахтаах) диэн курдук. Иннинэн сирэйдээх Орто дойду урсунуттан Ордорбокко олохсуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх Иирэр илбиһэ, хара кырыыһа, солото-сокуона суох буолбат. П. Ойуунускай. Иннэ-кэннэ биллибэт - чуолкайа туга-ханныга, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт. ☉ Неопределенный, неясный, неизвестный
Эчи иннилэрэ-кэннилэрэ биллибэт дьон, ханарытан этэллэр оҥоробун. Болот Боотур. Иннэ-кэннэ суох киһи - туох да аймаҕа, оҕото-уруута суох киһи, аймахтарыттан соҕотоҕун эрэ хаалбыт киһи. ☉ Безродный, одинокий человек, бобыль
Хайдах эн туох даҕаны иннэ-кэннэ суох киһи курдук алыс кырыыгын, хайа былыргы төрүт хааммыт биир сурахтааҕа. МНН. Иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> - кырдьыбыт, өлөрө чугаһаабыт. ☉ Состариться, приблизиться к концу жизни (о стариках)
Биһиги көлүөнэ иннибит чугаһаан иһэр. Софр. Данилов
Устан иһэр сыллар баттааһыннарыттан Дуугун бэйэтэ кырдьан, иннэ чугаһаан, кэннэ ыраатан, омуһаҕа сиҥнэн иһэр. М. Доҕордуурап
Уһунукиэҥи санаабакка олорбуккун. Онтуҥ дьэ билбитиҥ, кэнниҥ уһаан, инниҥ кылгаан бүтэрэ бу ыган кэлбит. Н. Лугинов
Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан, Кырдьан бардыбыт диэмиэххэ. Баал Хабырыыс
Кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуйуом (чугуруйуом) суоҕа! көр кэлин. Этэн баран кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуруйуом суоҕа! Ньургун Боотур
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин, Кэннибинэн эрэ кэхтиэм суоҕа, Иннибинэн эрэ чугуйуом суоҕа. П. Ойуунускай
◊ Илин аһаҕас дорҕоон тыл үөр. - саҥарарга тыл өрө көтөҕүллэн уонна иннин диэки баран үөскэтэр аһаҕас дорҕооно (саха тылыгар: и, э, ү, ө). ☉ Гласный звук переднего ряда (в якутском языке: и, э, ү, ө).
II
1. аат. Күн тахсар өттө, туһаайыыта. ☉ Восток (часть горизонта, где восходит солнце)
Кырдьаҕас бааһынай оҕонньор Чампарыын Саарга киирэн эппит: «Эн оҕоҕор сөптөөх дьахтар баар буолуохтаах мантан тус илин». Саха фольк. Сол күн бэрэссэдээтэллээх суруксут охсуспуттар үһү диэн хоту, соҕуруу, арҕаа, илин …… тыл-өс тарҕана түспүт. Күндэ
Бөһүөлэктэн тахсан тус илин диэки көс кэриҥэ сири бардаххына, сүөһү пиэрмэтигэр тиийэҕин. Н. Заболоцкай
2
даҕ. суолт. Күн тахсар өттүнээҕи. Восточный. Илин улуустар Иитимньилэрин тэрийбит Таатта хатын диэн баара. Өксөкүлээх Өлөксөй
Илин тумулга кини солооһуна сылтан сылга кэҥээн нэлэйэн иһэрэ. Амма Аччыгыйа
Марба олорбохтоон баран, тахсан илин өтөх диэки элэҥнии турда. Күндэ

аат.
1. Киһи төбөтүн илин өттө, киһиэхэ утары көстүүтэ. ☉ Передняя часть головы человека, лицо
Сирэйим эмиэ маҥан буолбатах — харатыҥы соҕуспун. Софр. Данилов
Сирэйдэринэн кинилэр [бырааттыылар] бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспаттар. Эрилик Эристиин
Наум сирэйэ итийбэхтээтэ. А. Фёдоров
2. Үрдүк сир көстөр, аһаҕас өттө, түһүүтэ. ☉ Видимая наклонная поверхность, видимый склон возвышенности, горы
Таас хайа сирэйигэр күн уота чаҕылыйбыт. М. Доҕордуурап
Чугастааҕы сыырдар сирэйдэрин оҕолор хайыһардарын суоллара дьураалаабыта. Н. Габышев
Мыраан сирэйэ адьас даҕаны буорунан кэриэтэ көрбүт. Э. Соколов
3. Тэрил, предмет үрүт эбэтэр илин өттүнээҕи, эбэтэр ордук кэтирээн көстөр хаптаҕайа, хаптаҕай өттө. ☉ Верхняя или передняя наиболее широкая плоская поверхность предмета
Күөх окко остуол сирэйдэрин уурталаан чэй тардыбыттар. Амма Аччыгыйа
Ыҥыырым сирэйин мас эмти тарта. Т. Сметанин
Ортоку уһун тарбаҕар сирэйдээх кыһыл көмүс биһилэҕэ көстөн килбэс гынна. М. Попов
4. Лиис кумааҕы, кинигэ, тэтэрээт о. д. а. лиистэрин биир өттө (үксүгэр суруллубут лиистэр тустарынан этэргэ, кинигэ лииһин нүөмэрин ыйарга). ☉ Одна сторона листа, страница (тетради, книги и т. д.). Тэтэрээт сирэйин марайдаама. Кинигэ онус сирэйин арыйыҥ
□ Аркадий үс сирэй тухары институт тиһэх сонунун …… суруйан кэчигирэппит. Н. Лугинов
Кини болокунуотугар үс сирэйи бүтэрэ оҕуста. «ХС»
5. көсп. Ким-туох эмэ дьиҥнээх дьүһүнэ, сигилитэ. ☉ Индивидуальный облик, отличительные черты кого-чего-л.
Колчак былааһын дьиҥнээх сирэйин бэйэҕит көрдүгүт. В. Протодьяконов
Үлэҕэ үтүө сыһыан — киһи гражданскай общественнай сирэйэ. ПБН КСКТ
Син биир, хаһан эмэ дьиҥнээх сирэйиҥ көстүө. ПН ДЫ
6. Төрүт түһүк форматыгар сыһыат суолталанар «атын киһинэн нөҥүө буолбакка, тус бэйэтэ (бэйэтин, бэйэтинэн) быһаччы». ☉ В форме основного падежа имеет наречное значение «не через кого-л., а лично сам, собственной персоной»
Бу атыыһыты кини сураҕын эрэ истэрэ, сирэй билсибэт. Н. Якутскай
Булбатах да иһин, бэйэ сирэй бара сылдьыбыта, көрдөөбүтэ кэм санааҕа да астык. Н. Заболоцкай
[А. Софронов дыраамаларыгар] Максим Аммосов, Платон Ойуунускай бэйэлэрэ артыыстаан сирэй кыттыбыттара. Н. Габышев
△ Төрүт түһүк форматыгар сыһыат суолталанар «атын киһинэн буолбакка тус бэйэтигэр быһаччы». ☉ В форме основного падежа имеет наречное значение «не через кого-л., а лично в руки кому-л. или прямо в лицо»
[Кулуба:] Маны бэйэтигэр сирэй туттараар, тугу эмэ биэрдэҕинэ илдьэ тахсаар. Н. Неустроев
Киниэхэ бэйэтигэр сирэй эппиттэрэ. Н. Якутскай
[Семёнов:] Бу суругу Степан Владимировичка сирэй туттараар. Н. Туобулаахап
7. Төрүт түһүк форматыгар даҕааһын суолталанар «тус бэйэҕэ сыһыаннаах, тус бэйэ киэнэ буолар». ☉ В форме основного падежа принимает значение прилагательного «касающийся непосредственно какого-л. лица, принадлежащий ему, личный»
«[Быһаҕы] сирэй эппиэппэр сайыҥҥа диэри хааллар» — диэтэ кини. Н. Босиков
Сирэй эппиэтинэһи үрдэтиэххэ. «Кыым»
Ити тоҕо Александр ыраахтааҕы мин сирэй өстөөхтөрбүн барыларын бэйэтигэр чугаһатан иһэрэ буолуой. Л. Толстой (тылб.)
△ Тус бэйэ быһаччы оҥорор. ☉ Осуществляемый лично
Тимир суол сыыйыы тимир сындааһынын уурсарга сирэй кыттыыны ылар дьоллоннум. Н. Босиков
Сирэй куоталаһыы саҕаламмыта. Ходуһа х. Бу сирэй киирсии биһиэхэ куһаҕаннык бүтэрэ буолуо диэн сэрэйэбин, — массыыналарга бука ньиэмэстэр пехоталара олордоҕо. В. Быков (тылб.)
△ (Дуоһунаһы) тус бэйэтэ сүгэр, тус бэйэтэ эппиэттээх. ☉ Лично ответственный (по должности), лично отвечающий за что-л. Сирэй биригэдьиир кэлэн, хонтуруолунай ыамы ыыппыта. С. Федотов
Мин кэбиниэккэ сирэй бэрэссэдээтэли тус бэйэтин көрсүөм дии санаабытым баара, манна солбуйааччыта түөллэн олорор эбит. П. Аввакумов
Сирэй миниистири төкүнүтэн кэбиһэллэр, ол оннугар Терентьевы аныыллар үһү диэн сурах тарҕанар. «ХС»
8. Сыһыарыы түһүк форматыгар сыһыат суолталанар: «киһи кэннигэр, суоҕар буолбакка кини истэригэр, баарыгар». ☉ В форме дательного падежа принимает наречное значение «прямо, открыто, в лицо»
Василий Павлович, эйиэхэ мин сирэйгэ аһаҕастык этэрим ордук. Н. Якутскай
Этэбин эйиэхэ сирэйгэр: — Дьиҥнээх бүрүкүрээт эбиккин. Баал Хабырыыс
Дьиҥнээх доҕор диэн кырдьыгы сирэйгэ этэр киһи буолуохтаах. «ЭК»
9. Тардыылаах түһүктээһин туттуу түһүгүн форматыгар сыһыат суолталанар: «кистээбэккэ эбэтэр кубулуппакка хайдах баарынан, чахчытынан». ☉ В форме орудного падежа притяжательного склонения принимает наречное значение «не утаивая или ничего не меняя, как есть»
Түүл да араастаах. Сорохтор сирэйинэн түһүүллэр үһү. А. Сыромятникова
Сирэйинэн этэрим Санаабын, сүрэҕим тугу диирин. И. Федосеев. Кини [чабырҕах] икки суолга хайдар: сирэйинэн кэпсииргэ уонна кубулдьутан этэргэ. Саха фольк.
10. тыл үөр. Кэпсэтиигэ ким туһунан этиллэрин көрдөрөр грамматическай категория: саҥарааччы киһини (1-гы сирэй), кэпсэтиигэ кыттар иккис киһини (2 сирэй), кэпсэтиигэ ахтыллааччыны (3 сирэй). ☉ Грамматическая категория лица
Мин, биһиги — сирэй солбуйар ааттар маҥнайгы сирэйдэрэ. ЕНВ СТ
Туохтуур олоҕо соруйар киэп биир ахсаанын иккис сирэйин кытта сөп түбэсиһэр. ПНЕ СТ
Иккис, үһүс сирэйдэргэ хайааһын араас предметтэргэ, сиргэ-дойдуга, өйдөбүлгэ да сыһыаннаах буолуон сөп. ЧМА СТҮөТ
♦ Буор сирэй көр буор
Буор сирэй! Бурҕалдьы сото, Тоҕо Буордаах сирэйгин кистээтиҥ?! Суорун Омоллоон
Буор сирэй, баҕар, эн манна букатын да хаал! Дуорас кыһаллыам суоҕа. С. Никифоров. Икки сирэй — дьоҥҥо биир тэҥник сыһыаннаспат, сирэй көрбөх. ☉ Двуличный, лицемер
Өскөтүн, сорохтор курдук, мин эмиэ туохха эмэ түбэстэхпинэ, куһаҕаннык саныы сылдьаайыккын. Олоххо икки сирэй буолар киһи бэлиэ. В. Гольдеров
Илин-кэлин сирэй (буол) көр илин-кэлин. Кини ким күүстээххэ ньылаҥныыр, хаптаҥныыр, сирэй көрүмсэх, биир олохтоох сүнньэ суох, илин-кэлин сирэй киһиттэн сиргэнэр. Суорун Омоллоон. Күөх сирэй көр күөх I. [Дьэбдьиэ:] Аны биһигини сиириҥ хаалла быһыылаах. Бу кэриэтин өрүү өлөртөөн баран сырыт. Күөх сирэй… Суорун Омоллоон. Сирэй барда кэпс. — туох эмэ эрэммитигэр хара ааныттан табыллыбата. ☉ С самого начала не везёт в чём-л., на что возлагалась надежда
Сирэй барда… Тииҥ бөҕөнү көрдө ээ, уонна туох да тахсыбата. В. Протодьяконов
Үүттэригэр сити аҕай сирэй барбыттара эмиэ баар. У. Нуолур. Сирэйбит тэҥнэспит (тэҥнэһиэ) — «эн да мин курдук буолбуккун (буолан эрэҕин, буолуоҥ)» диэн кимиэхэ эмэ кыһыйан-абаран этии. ☉ Раздражённое высказывание со значением «и тебя постигла (постигнет) моя участь». Эн да холоон буолбуккун. Сирэйбит тэҥнэспит
□ Ыскылааты былдьаабыккыт олус үчүгэй! Тойон эписиэрдэри кытта сирэйбит тэҥнэһээ ини. ӨӨККҮ. Сирэй бэйэтинэн — ким да кыттыыта, орооһуута суох, тус бэйэтэ. ☉ Самолично, собственной персоной
Ганс аны хабалыар буола сатыырын ууратан, бүгүн сирэй бэйэтинэн этэ. Суорун Омоллоон
«Аа, табаарыс Аллахов, сирэй бэйэтинэн!» — эҕэрдэлии тоһуйда бэрэдэбиэс. Н. Заболоцкай
Кинини кытта сирэй бэйэтинэн кэпсэппит дьон, биллэн турар, улам аҕыйаан иһиэхпит. «ХС». Сирэйгин буорга анньан туран кэпс. — саатаргын кэрэйбэккэ эрэ, сиҥҥэр түһэн туран. ☉ Не останавливаясь перед позором, не считаясь со стыдом
Билигин бу биллибэтинэнкөстүбэтинэн эмнэрбит тапталым күүһүттэн, сирэйбин буорга анньан туран, суруйарга сананным. Р. Кулаковскай
Андыны ытыһыах баҕа улахан буолан, нөҥүө түүнүгэр сирэйбин буорга анньан туран, Тэптэргээнэптээххэ хоноһолуу киирдим. «Чолбон». Сирэйгин да көрдөрүмэ — бар мантан, олох кэлимэ, киэр буол. ☉ И глаз больше не показывай
Киэр буол! Аны бу дойдуга сирэйгин да көрдөрүмэ. «ХС». Сирэйгин кистээ кэпс. — кими эмэ көрсөртөн куотун, хараҕар көстүмэ (киһини туох эмэ буруйа, айыыта таайан киһиэхэ көстүбэт диэн үөҕэн этии). ☉ Избегать встречи с кем-л., не показываться на глаза кому-л.
Тоҕо миигиттэн сирэйгин кистиэтиҥ? Чэй эрэ, түргэнник Үс Ньүкэн Үөдэн түгэҕэ дьиэҕиттэн тахса тарт! Ньургун Боотур
Эрэ куота көтүтэ сылдьар, сирэйин кистиир буолбут. А. Сыромятникова. Сирэйгэ бэрдэрдэ — туох эмэ көһүппэтэх өттүтүттэн буолбутуттан олус соһуйда. ☉ Быть ошарашенным, ошеломлённым какой-л. неприятной неожиданностью
Нэһилиэк дьоно бары кэлэйэн, сирэйгэ бэрдэрбит курдук, ах бардылар. М. Доҕордуурап
Маайака бу суруктан сирэйгэ бэрдэрдэ. «ХС». Сирэйгэ уоптар кэпс. — баламаттык сирэйгэ оҕус (сутуруккунан). ☉ Ударить кулаком по лицу
Аатын билбэт гына кыыһырбыт, кыһыйбыт Махсыын Сэмэҥҥэ өтөрү хааман кэллэ уонна сирэйгэ уоптарда. Р. Кулаковскай. Сирэйин быс кэпс. — кэһэт, кэһэтэ түһэн биэр. ☉ Набить морду кому-л.
Кинини сирэйин бысталаан таһаарыахха. Н. Неустроев
Биирдэрэ, Болтоххой Бүөтүр: «Сирэйгин быһыам, сэрэн», — диир. Амма Аччыгыйа
«Дьиккэр ыт! Сибилигин тойон ортотугар сирэйгин быһыам!» — диэбитинэн тайаҕын тутан, ойон турда. Бэс Дьарааһын. Сирэйин киртит (саатырт, хараарт) кэпс. — киһини тугунан эмэ саакка киллэр, аатын түһэр, намтат. ☉ Выставить кого-л. на позор, унизить
Сирбэр-дойдубар Сириллэ илик киһи этим, Сирэҥҥин сирэйбин киртитимэ. П. Ойуунускай
«Тутан сирэйдэрин саатырпыт киһи. Иккиэннэрин үчүгэй аҕайдык үлтү тэпсэн көрүөх этим!» — сутуругун ыгыта туттумахтаата. М. Доҕордуурап
[Өлөксөйү] Земпределгэ ыытымыахха, Сирэйин түксү, хараардымыахха. С. Васильев. Сирэйин (өрө) салаа кэпс. — албыннаһан бэрт буола сатаа, ньыла көт. ☉ Угодничать, заискивать перед кем-л. [Хоодуотап:] Мин, эн курдук, бэйэбиттэн үрдүк сололоох дьон сирэйин салыы сылдьыбаппын. С. Ефремов
Тойон өттүн сирэйдэрин эрэ салаабат, оттон кыра-хара өттүн кыһарыйара үгүс. В. Ойуурускай
Миитэрэй оҕонньору ол Матыыптыыр сирэйдэрин өрө салаабыт бандьыыттара кырбаан өлөрө сыспыттара. «ХС». Сирэйин саптар — баар ис дьиҥин биллэрбэт курдук кубулунар, атын буолан көстө сатыыр. ☉ Скрывать своё истинное лицо, притворяться кем-л.
Сибиир контрреволюцията «демократия», «Учредительнай мунньах» диэн албын луоһуннарынан сирэйин саптыммат буолбута. «ХС»
Эмиэ да дьадаҥыбын диир, эмиэ да элбэх үбү буостанан ылар. Буржуйка эрээри сирэйин саптан, кубулунар буоллаҕа. «ХС»
Бэйэтэ түбэһэриттэн куттанан, сирэйин саптан суруйбут. «ХС». Сирэйин саралаа — киһи туох эмэ биллибэккэ сылдьар айыытын-харатын, буруйун арыйан, дьиҥнээх сигилитин көрдөр. ☉ соотв. вывести кого-л. на чистую воду
Тойон кулуба улахан суумалаах бэриктэри ылбытын дакаастаабытым, сирэйин саралаабытым. Болот Боотур
Бүгүн бүрүөҕэ барытын этиэм, сирэйин саралыам. А. Фёдоров
<Киһи> сирэйин таба көрбөт көр киһи. Сарсын хайдах уолаттар сирэйдэрин таба көрөбүн? Далан
Эмчиттэр бары мин сирэйбин таба көрбөттөр, ханнык эрэ саҥа дьикти эмп туһунан сэһэргээхтииллэр. Софр. Данилов. Сирэйин тириитэ халыҥаабыт (киһи) кэпс. — сааттааҕы, куһаҕаны оҥорорго үөрэнэн хаалан саатырҕаабат буолбут (киһи). ☉ Лишённый чувства стыда, отъявленный, закоренелый бесстыдник, наглец. Ити киһи сирэйин тириитэ халыҥаабыт, туохтан да иҥнибэт буолбут. Сирэйин тыаһат кэпс. — күүскэ сирэйгэ оҕус. ☉ Влепить пощёчину. [Дьөгүөр:] Көҕөрө сытыйаҥҥын, тоҕо киһини түөкүннүүгүн? Хата, сирэйгин тыаһаттараайаҕын… Суорун Омоллоон
Сүөдэркэни сирэйин тыаһатан кэбиһэр. Н. Якутскай. Сирэйинэн барда — умса баран түстэ. ☉ Упасть ничком
Балтым сүүрэн иһэн иҥнэн сирэйинэн барда. Т. Сметанин
Константинов сирэйинэн барар, бэстилиэтин ыһыктан кэбиһэр. С. Ефремов
Турбутум, сүһүөхтэрим уйбаккалар, итирик киһилии тэмтээкэйдээн тиийэн, өлбүт бөрө үрдүгэр сирэйбинэн бардым. Нэртэ. Сирэйин эттээ кэпс. — элбэхтик сирэйгэ охсуолаа; кырбаа. ☉ Надавать по морде кому-л.; избивать кого-л. «Төттөрү этэрдээх буоллаҕына, сирэйин эттээн баран, үүрэн кэбис!» — диир Арамаан. Амма Аччыгыйа
Кинини мин сирэйин эттиэм. Бэс Дьарааһын
Бэйэтин кэргэнин атаҕастаабыт ол урдуһу, сидьиҥ быһыытын иһин, баран, сирэйин эттиэххэ баара. В. Васильев. Сирэй көрбөх — киһиэхэ дьиҥнээҕинэн буолбакка, сирэйиттэн (хол., төһө улахан дуоһунастааҕын) көрөн сыһыаннаһар идэлээх. ☉ Лицемерный подхалим, льстец
Хобуоччу, сирэй көрбөх, барыһымсах …… урукку даҕаны былааска баар этилэр, билигин даҕаны бааллар. Л. Попов
Биһиги сахалыы кириитикэбит кырдьыгы сатаан утары эппэт. Кэм да сирэй көрбөх. «ХС». Сирэй сабыылык оҥостор (гынар) кэпс. — 1) кыра үчүгэйдээҕинэн өҥнөр, куһаҕанын онон сапта сатыыр. ☉ Прикрывая свои недостатки, постоянно хвалиться одним и тем же достижением
Былаанын хаһан да толорбот, биирдэ бириэмийэ ылбытын сирэй сабыылык оҥостор. Бэс Дьарааһын; 2) кими эмэ арахпакка тугунан эмэ сыҕай, сирэй бааһа оҥоһун. ☉ Постоянно укорять, упрекать кого-л. в чём-л.. Сирэй сирэйдэрин көрүстүлэр — кимнээх эмэ дьиктиргээбиттэрин, сөхпүттэрин, соһуйбуттарын бэйэ-бэйэлэрин көрсөн биллэрэллэр. ☉ Удивлённо, недоумённо переглянуться
Бары соһуйан, сирэй сирэйбитин көрсө түстүбүт. Амма Аччыгыйа
Бары саҥата суох иҥиэттэн олорон, сирэй сирэйдэрин көрсөллөр. Г. Колесов
Дьоннор саҥалара: «Махсыын, тохтоо, тохтоо!» — дэстилэр. Сөҕөн, үксүлэрэ Сирэй сирэйдэрин көрүстүлэр. С. Васильев
Сирэй сыҕай — сирэй-харах ас диэн курдук (көр сирэй-харах). Миигин атын дьон кини итэҕэһинэн сирэй сыҕайаллара үчүгэй үһү дуо? Р. Баҕатаайыскай
Саныыр санаата, аахсар тыла суоҕу булаҥҥын сырыы ахсын сирэй сыҕайаҕын дуо? В. Васильев
Эн да сирэй сыҕайбатаҕыҥ иһин сөппүт буола сылдьар. Н. Апросимов. Сирэйэ кытарар — кыбыстар, саакка киирэр. ☉ Стыдиться, краснеть от стыда за кого-что-л.
Билигин оҕом майгытыттан сирэйим кытарыа дии санаабаппын. А. Софронов
Хайа бытааһаҕы, оонньуутугар тэптэрэн, сымнаҕас сирдэрин хабыалаан, сирэйдэрин кытардыбатаҕай? П. Ойуунускай
«Хоноһолорго анаан таба өлөрөн бэлэмниэххэ диэбити истибэтэххит. Эһиги туохха кыһаныаххыт баарай! Астааччы киһи мин сирэйим кытарар», — диэн Агундьа мөҕүтүннэ. П. Ламутскай (тылб.). Сирэйэ сааппат (саатыа дуо) — кыбыстар, саатар диэни билбэт (киһи). ☉ Стыда нет у кого-л.
Ити курдук майгытыттанбыһыытыттан сирэйдээх буолан сирэйиҥ саатыа дуо? А. Софронов. Сирэйэ сөллүбүт кэпс. — туохтан эмэ санаата хом түһэн, кэлэйэн эбэтэр ыарытыйан сирэйэ-хараҕа өспүт, саппаҕырбыт. ☉ соотв. лица нет на ком-л.
Андерс хоһуттан Валерий сирэйэ сөллөн таҕыста. Софр. Данилов
«Иэдээн эбит, доҕоттор, — Маппыр дьэ муҥарахсыйар, сирэйэ сөллөр, — аны саллааттарбытыттан тыыммытын манаһа сылдьыыһыбыт дии». Л. Попов. Сирэйэ суох кэпс. — сиэри аахсыбат, кэрээнэ суох (киһи). ☉ Нахальный, бесцеремонный
Бу саҥарара сирэйэ суоҕун. Н. Түгүнүүрэп
Саҥалаах ээт өссө, сирэйэ суох. В. Шекспир (тылб.). Сирэйэ сырдаабыт — сирэйэ-хараҕа сырдаабыт диэн курдук (көр сирэй-харах). Дьон тыынара кэҥээн, сирэйэ сырдаан кэллэ. Амма Аччыгыйа
Үчүгэйи көрдөхтөрүнэ ол кырдьаҕастар Оҕолуу үөрэн сирэйдиин сырдыыллар. С. Данилов
Лейтенант кэнники тылларыттан эдэр саллааттар сирэйдэрэ сырдыы түстэ. «ХС». Сирэйэ холлубут — олус күүскэ ыалдьан эбэтэр айманан, курутуйан иэдэйбит, буорайбыт көрүҥнэммит. ☉ Иметь измученный, убитый вид (напр., от сильной боли или от горя)
Оҕолорун сирэйдэрэ холлон, харахтара өһөн бардылар. Амма Аччыгыйа
Ыалдьан муҥнанан, сирэйдэрэ холлубут дьоннор хааман, сыыллан, наһыылкаҕа сытан, булгунньахтан түһэн истилэр. Л. Толстой (тылб.)
Ыт сирэй көр ыт. Ыт сирэй, хаайыыга сыттаххына, түрмэҕэ түүнүгүрдэххинэ, хара маска хам кэлгиллэн таһылыннаххына, өйдөнүөҥ! Н. Якутскай
◊ Сирэйин хоту — хайдах хайыспыккынан инниҥ диэки (бар, сүүр). ☉ Прямо в том направлении, куда повернулся лицом; прямо как стоишь (идти, ехать, бежать)
Эмээхсин ыаҕайалаах үүтүн олордон кэбиһээт, сирэйин хоту сүүрэн талырдаата. Амма Аччыгыйа
Сэрэйэн сирэйин хоту баран испитэ. Суорун Омоллоон
Нэктээйэп сирэйин хоту хааман дьулуруйбутунан барар. Н. Якутскай. Сирэй оһох — кэлин эркинэ туруору анньыллыбыт мастары халыҥ гына сыбаан оҥоһуллар, үрдүк сүүстээх, киэҥ нэлэгэр сирэйдээх, намыһах холумтаннаах сырдыгы үчүгэйдик биэрэр көмүлүөк оһох. ☉ Камелёк с задней стенкой из жердей, расположенных вертикально и обмазанных изнутри толстым слоем глины, с широким устьем и низким шестом
Үрүҥ буорунан оҥоһуллубут сирэй оһох лачыгырыы турар. Р. Кулаковскай
Сирэй оһох уотун сырдыгар [саатын] иһин кыҥастаата. Айталын
Биһиги эбэлэрбит-эһэлэрбит лэппиэскэни сирэй оһоххо, саха ууһа оҥорбут анал тимиригэр сырайан буһараллара. ТИИ ЭОСА. Сирэй саҥа тыл үөр. — туора киһи саҥата уларыйыыта суох бэриллиитэ. ☉ Прямая речь
Ааптар тылын кэнниттэн сирэй саҥа иннигэр икки туочука туруоруллар. ПНЕ СТ
Сирэй саҥа хабыычыка иһигэр ылыллар уонна улахан буукубаттан суруллар. ЕНВ СТ. Сирэй сирэйгэ — 1) уун утары көрсөн туран. ☉ Лицом к лицу
Дьиҥэр, кини хас оттооччуну хантан билиэй, сирэй сирэйгэ көрсүһэн кэпсэтэн да көрө илик киһитин? Н. Лугинов
Биһиги ыстанан турабыт да, өстөөхтөрбүтүн кытары ыга харсыһа, сирэй сирэйгэ буола түһэбит. И. Сосин
Өстөөҕү кытары сирэй сирэйгэ соччо-бачча көрсүбэккэ, ыстыыгынан кэйгэллэспэккэ эрэ, аҥаардас буомбаттан, сэнэрээттэн диэтэххэ, сөҕүмэр сүтүк. «ХС»; 2) атын ким да суоҕуна, туораттан мэһэйдэһиитэ суох (икки өрүттэр бэйэлэрэ эрэ). ☉ Один на один
Кинини кытта биһиги сирэй сирэйгэ охсуһар соругу ыллыбыт. Т. Сметанин
Кизер бу сыгынньахтанар хоско тоҕо эрэ көстүбэт, арааһа, миигинниин эрдэттэн сирэй сирэйгэ көрсүөн баҕарбакка, атын хоско сырыттаҕа. ПП ОА
Түрмэни көрөөччү туран тахсан барда, Нехлюдов Масловалыын сирэйсирэйгэ хаалла. Л. Толстой (тылб.). Сирэй солбуйар аат тыл үөр. — саҥарааччыны (мин, биһиги), кэпсэтиигэ кыттааччыны (эн, эһиги) эбэтэр ахтыллар киһини, предмети (кини, кинилэр) бэлиэтиир солбуйар аат. ☉ Личное местоимение
Сирэй солбуйар ааттан туохтуур сирэйдэринэн уларыйыыта тутаахтаах. АВМ ҮКТТҮө
Сирэй солбуйар ааттар тылы, суругу …… ыраас, лоп-бааччы оҥороллор. ЕНВ СТ. Сирэй счёт бухг. — чопчу биир киһиэхэ анаан аһыллар, кини харчытын туругун, хаамыытын, хардарыта аахсыытын көрдөрөр докумуон. ☉ Лицевой счёт
Бухгалтерия ый ахсын бары холкуостаахтар сирэй счёттарыгар ааҕыллыбыт уонна бэриллибит хамнастарын суруйан иһиэхтээх. АВН КХАТО
Бу подразделениеҕа биэс уон биэс сирэй счёт …… олохтонно. «Кыым». Сирэй харчы — баар харчы, тута төлөһөр харчы. ☉ Наличность, наличные деньги
Холкуос тэрилтэлэри кытары сирэй харчыта суох аахсыыта поручениеларынан оҥоһуллар. КПЫ
Бөрөбүөтү сирэй харчынан ылбытыгар сберегательнай хаасса уурумньулаахха кибитээнсийэ биэрэр. СКТ. Хайа сирэйбинэн (сирэйгинэн, сирэйинэн) кэпс. — буруйдаах эрээри сааппаккабын хайдах инньэ гыныамый (хол., көрдөһүөмүй) диэн этии. ☉ Как, с каким лицом (появлюсь — о чувстве неискупленной вины)
[Хытыҕа:] Оо, хайа сирэйбинэн Тулаайах ийэбэр төннүөмүй? И. Гоголев
Дьэ ол кэннэ хайа сирэйгинэн билигин көрдөһүөҥүй? Н. Заболоцкай