туохт. Кураанахтан, хапсый (хол., хааһаҕы, бэрэмэдэйи этэргэ). ☉ Быть, сделаться опустошённым, лишённым содержимого, плоским, сплющиться (напр., перемётная сума, сумка)
Лэгиэ, оскуолаттан кэлээт, элитэн кэбиспит кинигэлээх, тэтэрээттээх суумката ороҥҥо хаппалла сытарын көрөн ылла. В. Протодьяконов
Өйдөөн көрбүтүм, биһиги чабычахтаах арыыларбыт угуллан киирбит бэрэмэдэйэ кураанах хаппаллан сытара. «Чолбон»

туохт.
1. Туох эмэ киэргэлинэн киэргэт, киэргэли иил, ыйаа. ☉ Украшать, наряжать
Кыыһы сир курдук симээтилэр, тап курдук таҥыннардылар. Саха фольк. Кинини кытта түөрт аты симээн көмөллөр. Саха фольк. [Харыйаны] араас өҥнөөх, дьиримнэһэ турар уоттарынан симээбиттэрэ түүҥҥү болуоссаты олус тупсарара. Н. Лугинов
2. көсп. Тугунан эмэ тупсар, кэрэтит. ☉ Придавать кому-чему-л. нарядный, красивый вид
Күһүн көмүс дуйунан Сири симиир кэмигэр, Дьэҥкир курустаал буолан, Дьикти күннэр үүнэллэр. С. Данилов
Үтүө сир чэлгийэр саадтарын Үйэлээх синньэ күөх симээтин. Күннүк Уурастыырап
Сибэкки сири симиир. Оттон киһи дьолу түстүүр, олоҕу киэргэтэр. «ХС»
3. түөлбэ., харыс. т. Ымынахтан (куор, уоспа ыарыыттан). ☉ Покрываться сыпью (при кори, оспе)
Лэгиэ уонна Нарыйа харахтарын кыайан көрбөттөр, эттэрэ симээн иһэн, кэхтэн хаалбыт. В. Протодьяконов
Уоспа харахпын симээн, көрбөт буолан, кэтит бэрэбээскинэн илиибин уонна атахпын кытаанахтык баайаннар, түлэс-балас сыппытым. М. Горькай (тылб.)
ср. алт. чиме ‘резьба, украшение, насечка’

I
даҕ. Бастакы торума оҥоһуллубут, бэлэмнэммит. ☉ Заготовленный, приготовленный, сделанный вчерне
Уон харалаабыт хотууру таҥнары туппут курдук түрбүү хара тыҥырахтанна, саар ыаҕас быһаҕаһын саҕа лэгиэ хара атахтанна. ПЭК ОНЛЯ I
«Үҥкүрүс-күөлэһис» гына түстэ, Хотой хара дьаҕыла буола түстэ, Харалаабыт анньыы курдук Уһун ньургун тумсун Буруустаан күкүрүйдэ. Ньургун Боотур
Харалаабыт хатыыр курдук, Хардастыгас тыҥырахтаах Хаҥыла быһыылаах …… Өргөстөөх тумустаах. Д. Говоров
II
даҕ. Харааран тахсыбыт, буспут (сир аһын, отону этэргэ). ☉ Потемневший, созревший (о ягодах)
Онно [дьааһыкка] тобус-толору харалаабыт моонньоҕон кутуллубут этэ. Далан
Хайы-сахха тыа саһарбыт, кыһыл көтөҕө санньыардык тохтор, хойуу ук быыһыттан харалаабыт уулаах отон оҥой-саҥай одуулуур. И. Гоголев
Бу кэмҥэ [алтынньыга] ойуурга сылдьар, харалаабыт бөдөҥ отону үргүүр олус үчүгэй. «ББ»
III
даҕ.
1. Улаатан бороохтуйбут, түүлээбит (кыыл, сүөһү, көтөр). ☉ Поменявший шерсть, оперение, полинявший (о птицах, животных)
Көрбүтүм, түүлээн харалаабыт, муоһа суох мултугур төбөлөөх, даллайбыт улахан кулгаахтаах кыыл …… мас быыһынан биирдэ-иккитэ күлүкүс гынан хаалбыта. Н. Заболоцкай
2. Сэбирдэҕэ түспүт, харааран көстөр (мас, тыа, ойуур туһунан). ☉ Обнажённый, без листьев и хвои (о дереве, лесе)
Ханан эрэ ырааҕынан Хаҥыл аттар тыбыырдылар, Харалаабыт хатыҥнарым Хараҥанан таҥыннылар. С. Данилов

туохт. Улаатан, үүнэн-сайдан иһэн төннөн хаал, буомур. ☉ Остановиться в развитии, росте; вырождаться, хиреть
Бэс ыйын саҥатыгар үс-түөрт түүн субурутан хаар хаһыҥнар буолуталаатылар, бурдук үлүйдэ, от-мас сиэмэтэ кэҕиннэ. У. Нуолур
Оҕо үлбүрүйбүт ыта кэхтэр. Онон ыты оҕоҕо оонньотор куһаҕан. И. Федосеев. Биир үөр сылгытын хас да уон сыл устата ханна да бычыгыраппакка үөскэтэр буоллаххына, ол сылгы төрүөҕэ кэлин кэхтэр. ҮБНЬТ
△ Хагдарый, күөххүн сүтэр (үүнээйи туһунан). ☉ Терять свежесть, увядать (о растениях)
Аҕыйах түүн хаһыҥныырын кытта от-мас номнуо кэхтибит, көтөр-сүүрэр аҕыйаабыт. Болот Боотур
Ичигэс кыһын буоларыгар от-мас хойутаан кэхтэр. И. Сосин
Күһүөрү бары-барыта кэхтэр, Арай эн өссө тупсан иһэҕин! Сибэккилэр
2. Чэгиэн көрүҥҥүн сүтэр, мөлтөө, эһин-быһын (хол., кырдьан, ыалдьан). ☉ Терять здоровый, цветущий вид, вянуть, увядать (напр., от старости, болезни)
Ийэбит …… туртайан барбыт чанчыгын астара саба түһэн, кэмэ-кэрдиитэ кэлэн, кэхтэн иһэр дьүһүнэ-бодото көстөн олордо. Эрилик Эристиин
Даайыс манна сүүрбэччэ саастаах эмньик эттээх эдэр кыыс сүктэн кээлтэ. Манна кэлэн кини маа бэйэлээх быыппастыгас эдэр бэйэтэ кэҕиннэ. Н. Заболоцкай. Биһиэхэ этэллэр: «Олоххут айанын Ортолостугут. Аны кэхтэргит эрэ кэлиэ…» Софр. Данилов
3. Кэннигинэн тэй, чугуй. ☉ Отступать назад, пятиться
Андаҕар кэриэспит биһиэнэ: Өлүөхпүт, — кэхтиэхпит кэриэтин. А. Абаҕыыныскай
Боробуос кэннинэн кэхтэ түһээт, дьүккүйэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Хорсун дьон диэн — бу олохторун ыар түгэнигэр кэннилэринэн кэхтибэт, алдьархай ааҥнаатаҕына тобуктуу түспэт дьон. ОАП ОТХ
4. Тохтоон, уурайан, бүтэн хаал. ☉ Останавливаться, прекращаться
[Кыргыттар] Кэргэннээх киһи диэбиккэ Кэрэхсииллэрэ кэхтэн хаалла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕонньор …… бачча улгумнук кэпсэтэн иһэн кэхтэн хаалар сатамньыта суоҕун өйдөөн, куорат олоҕундьаһаҕын ыйыталаһан, онуоха тугу истибитигэр күө-дьаа сэҥээрэн, төттөрү, ыалдьытын симитиннэриэх курдук буолла. П. Аввакумов
Лэгиэ уонна Нарыйа харахтарын кыайан көрбөттөр, симээбит эттэригэр куор ымынаҕа тахсан иһэн кэхтэн хаалбыт. «ХС»
5. көсп. Самын, суох буол, сүт-симэлий (үксүн поэзияҕа буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Увядать, утрачивать свое значение, смысл, сходить на нет (обычно употр. в отриц. ф. в поэзии). Кэриэһим — кэннибэр хааларым, Кэхтибэт кэрэкэ тылларым… П. Ойуунускай
Кэрэ ааспат, кырдьыбат, Өлбөт, сүппэт, кэхтибэт. С. Данилов
Саас-үйэ тухары кэхтибэт Саҥаны, кэрэни айыахпыт. Эллэй