көр аабылааннаах
1.
Бөлкөй-бөлкөй хатыҥ аабылаах, иирэ талахтаах арыылар субу үҥкүүлээн лаглаһан барыах курдук сиэттиспиттэр. «ХС»
Үрүйэ маһа-ото сэдэхсийэн, талах, хатыҥ аабылаах маарыкта буолан барда. «Чолбон»

туохт.
1. Бөдөҥ-бөдөҥ бөлөҕүнэн хойуутук, өлгөмнүк түс (хаары этэргэ). ☉ Идти хлопьями, сплошной массой, валить, ложась толстым слоем (о снеге)
Кыһын, Кыс хаар үллүктүүрэ, Кырса суорҕанынан үлбүрүйэрэ. С. Васильев
Сымнаҕастык намылытан, Сыа хаар түһэн үллүктээбит. И. Петров
Маарыктаҕа кэлбиппит үһүс күнүгэр сарсыардаттан саҕалаан хаар түһэн үллүктээтэ. Я. Семёнов
2. Туох эмэ (хол., эһэ) тириитин кыһын олорон айанныыр ат сыарҕатыгар тэлгэтэ уур. ☉ Стелить шкуру (напр., медвежью) на сани
Дьөгүөрсэ олорор сыарҕатыгар таба тириитэ тэллэхтээбиттэрэ, эһэ тириитэ үллүктээбиттэрэ. Н. Якутскай
3. көсп. Тугу эмэ үрүт-үрдүгэр ууран чохчолоо, өрөһөлөө. ☉ Накладывать что-л. кучей, грудой
Коля остуолга бааҥкалаах кэнсиэрбэлэри, краковскай халбаһыылары, суухараны уонна да атыттары хостоон үллүктээн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Миитэрэй кус бөҕөнү үллүктээбиттэриттэн соһуйбута. Н. Түгүнүүрэп
Эр дьон, талах олоппосторго аргынньахтыы олорон, сорохторо тымтык тыыран үллүктүүллэр. Р. Кулаковскай

аат., геогр. Ыарҕанан, талаҕынан, сэдэх мастарынан балайда киэҥ сири саба үүммүт, дулҕалаах сир-дойду. ☉ Болотистое кочковатое пространство, поросшее кустарником, редкими деревьями (напр., ивами), марь
Ыарҕа маардары, бадарааннары, күөх халлааҥҥа өрө хороһон турар кубалаҥ куруҥах мастардаах куруҥ тыалары аастылар. Күндэ
Салгын сылыйан, бырдах үөрэ сииктээх маардар отторун, дулҕаларын быыһыттан көтөн тахсан, ат самыытыгар, Маайа, Сүөдэр үрдүлэригэр хара тордох буола мустар. Н. Якутскай
«Харбалаах табыгастаах сир буолбатах. Барыта маар, дулҕа, куобах уоһа, бырыы-бадараан, туох да суола-ии һ э суох туун дара дойду», — дэһии баара. «Кыым»
♦ Маар айах түөлбэ. — айаҕар биир да тииһэ суох киһи. ☉ Беззубый рот (о человеке). Маар айах буолбут оҕонньоттор
◊ Тумара маар — ото-маһа суох, сииктээх, ыарҕанан эрэ саба үүммүт түҥкэтэх сир. ☉ Глухое сырое место, сплошь поросшее ерником. Тумара маарга киһи кэлбэтэҕинии, Туох да суоҕунуу Чуумпу буолуталыыра, Арай хараҥа ойуурга өлүк элбэҕин Хара суор хаһыыта тыллыыра… Эллэй
Туундарам тумара маарыгар Туруйа тойуга чугдаарда, Туус маҥан туманы арыйан Туоһахта төгү рүк күн ойдо. П. Тобуруокап

I
1. сыһ. Туох эмэ үрдүк өттүн диэки, өрө. ☉ Вверх, наверх
Харахпын атытан көрбүтүм: күн үөһэ ойбут. Н. Неустроев
Долгуннар үөһэ, этиҥҥэ утары харбаһан, ыллаан, ытыллан төлүтэ көтөллөр. П. Ойуунускай
Хара былыт Үллүктэнэн, Кавказ үөһэ Өрүкүйдэ. Күннүк Уурастыырап
Үөһэ көтүөн кыната суох, аллара тимириэн уһуга суох. Т. Сметанин
2. сыһ. дьөһ. суолт.
1. Хайааһын туох эмэ үрдүгэр, үрүт өттүгэр буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, на котором или над которым совершается действие
Кылбаҥныыр муус маҥан хабдьылар Кылбаарар хаар үөһэ сырсаллар. С. Данилов
Хайдах эрэ умайа турар кутаа үөһэ сытар курдукпун. А. Бэрияк
Күһүнүн көмүһэ дэлэйин, Күн тыргыл мичээрэ истиҥин, Дьиибэргии күн үөһэ турабын, Мин курус санааны кытары. «ХС»
2. Сорох кэми көрдөрөр ааттары кытта хайааһын төһө кэм устатыгар оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется с некоторыми именами, обозначающими время, в течение которого совершается действие
[Былатыан:] Ээ, ону бу кыс үөһэ бүтэриэ этибит буоллаҕа дии. Күндэ
Бу кыс үөһэ быһа уус уһаннаран тэриммитинэн сэриигэ бардылар. Эрилик Эристиин
Чооруона бу сай үөһэ кэтэҕэ хохойон, букатын эриччи хатан хаалла. У. Нуолур
3. Хайааһын туох эмэ тас өттүнэн оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении чего-л., сверх, помимо которого совершается действие
Эн, бөлүһүөк киһи, өйдүөхтээххин: хаһан баҕарар киитэрэй үөһэ киитэрэй баар буолар. Далан
Эҥин араас нолуоктар үөһэ сойуомҥа суруйуу ыытыллара. «ХС»
4. Хайааһын аахсыллыаҕы да аахсыллыбакка оҥоһулларын бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает уступительные отношения (несмотря)
[Абрам — оҕолорго:] Дьэ, оттон эһиги ол үөһэ [барытын тэрийтэрэн баран], куһаҕаннык үөрэнэбит, оннук-маннык диэн бырдырҕаһан көрөөрүҥ эрэ, бэйиккэй оттон. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Ат үөһэ түһэн көр ат II
Ананий ат үөһэ түһэн көҥүһү өрө сүүрдэн көрө сырытта. М. Доҕордуурап
Мин бырааһы ыҥыра, ат үөһэ түһэн, муҥ көтүтүүнэн хоту сиһи өрө харбаттым. «ХС». Үөһэттэн көр — кими эмэ сэнээбиттии, аанньа ахтыбатахтыы көр. ☉ соотв. смотреть свысока, глядеть сверху вниз на кого-л.
Ленька куруутун бэрдимсик идэлээх буолан, кими барытын үөһэттэн көрөр. ПН ДЫ. Ытыскар (ытыс үөһэ, ытыс үрдүгэр) тү- һэр — кими эмэ айхаллаан, үөрэн-көтөн көрүс. ☉ Принимать, встречать с распростёртыми объятиями кого-л. (букв. опускать на свои ладони)
Ытыһыгар түһэрэн эҕэрдэлии көрсүбүтэ. Софр. Данилов
Виноградтаах, атын да астаах дьон соҕурууттан ыга анньан кэлэллэр. Биһиэннэрэ да ытыс үөһэ түһэрэллэр. «ХС»
«Оо, Өлөөнө бу бэйэтинэн тиийэн кэллэ дии, хата», — эмээхсин Өлөөнөнү ытыһын үөһэ түһэрдэ. ИИФ УС. Күн киириэн иннинэ тиийэн кэлбит. Дьоно ытыс үрдүгэр түһэрэн, ороҥҥо сытыаран утутан кэбиспиттэр. НЭ Нь
◊ Үөһэ тур — киһи барар суолуттан туораан биэр, мэһэй буолума. ☉ Отойди в сторону, посторонись
Эмээхсин үөһэ тур — оҕо түҥнэри көтүөҕэ! П. Ойуунускай
Туораан, үөһэ туруҥ, мин ыстыыгынан сүрэҕин үөлэн ылыахпын! Эрилик Эристиин
Үөһэ тыын — 1) көр тыын. Кини манна кэлиэх буолбута ээ, тоҕо биллибэт? Кыыс үөһэ тыынар. Н. Неустроев
«Быйыл биһиги тыыннаах кыстыырбытын аастыбыт ээ», — диэн Бурхалей үөһэ тыынна. Эрилик Эристиин
Ол аата, сүгүннүүллэрин аастахтара, — Маша үөһэ тыынна. М. Доҕордуурап
Тиийбиппит — маҥан баттахтаах эмээхсин сөһүргэстээн олорон тугу эрэ ботугуруур, ис-иһиттэн күүстээхтик үөһэ тыынан ылбахтыыр. «ХС»; 2) арыый холкутаа, кэҥээ. ☉ Почувствовать себя лучше, легче, вздохнуть
Өлбөтөҕүн билэн кини [саллаат] Үөрүүтүттэн үөһэ тыынар. Күннүк Уурастыырап
Уол хайдах эрэ санаата дуоһуйбут-манньыйбыт курдук буолан, аргыый үөһэ тыынна. Н. Якутскай
др.-тюрк., тюрк. үзэ
II
көмө аат.
1. Хайааһын ким, туох эмэ орто эйгэтигэр оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, в центре которого совершается действие (в, в глубине)
Турда муҥураат курдук Түһүлгэ үөһүгэр Майаҕатта. Ону көрөн Тыгын обургу Хаана быһыттар, быыппастар. М. Ефимов
Сергей Зверев бары айымньылара айылҕа үөһүгэр үөскээбиттэрэ. Л. Попов
Аллара туман үөһүгэр Көстөллөр сырдык уоттар. Баал Хабырыыс
2. Таһаарыы түһүккэ хайааһын туох эмэ түгэх соҕус өттүттэн оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме исходного падежа употребляется при обозначении предмета, из глубины которого совершается, исходит действие
Уҥуоргу сис тыа үөһүттэн өргөстөөх төбөлөрө дьөлө сүргэйэн тахсыбыт бөлөх харыйалары туһаайан, булчут үрэх кэтит маарыгар киирдэ. Амма Аччыгыйа
Ардааттаах үрэх үөһүттэн от тиэйбит суоллар холбоһуталаатылар. Эрилик Эристиин
Хараҥа үөһүттэн аттаах киһи барыҥнаан таҕыста. «ХС»
3. Туттуу түһүккэ хайааһын туох эмэ орто эйгэтигэр оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предмета, вдоль всей глубины которого совершается действие (по, по центру, глубине)
Эһэ уордаах хаһыыта тыа үөһүнэн сатараата. Амма Аччыгыйа
Үллэҥниир долгун Үөһүнэн кэлэн, Үрдүк сыыр анна Биэрэккэ үстэ Борокуот Үөгүлүү түстэ. Эллэй
Караван муора үөһүнэн Халымаҕа аастаҕа. Н. Габышев