прил. садка үүнэр, сад; садовая калитка сад кэлииккэтэ; садовая малина садка үүнэр малина; # голова садовая разг. хоҥ мэйии.

кобыла || кобылий; субай биэ яловая кобыла; биэ үүтэ кобылье молоко # биэ эмиийэ малина.

прил. 1. малина, биэ эмиийэ; малиновое варенье биэ эмиийэ барыанньа; 2. (о цвете) хараҥа кыһыл өҥнөөх; платье малинового цвета хараҥа кыһыл өҥнөөх былааччыйа.

көр ычык
Аппа үөһээ сирэйэ хойуу баҕайы ычыкыын этэ. В. Яковлев
Харыалап атын харыйа ычыкыын быыһыгар кистээбит этэ. Л. Попов
Манна бэс, хатыҥ үүнэр, хатыылаах малина уга, болбукта ычыкыына баар. САа

туохт. Тугу эмэ түргэнник уонна кэбэҕэстик, сатабыллаахтык оҥор. ☉ Делать что-л. быстро и умело
Биирдэ өйдөммүтэ — балыыһа куойкатыгар сытыаран эрэ эргичитэ сылдьан укуоллаан тыбырҕатан эрэллэр эбит. МДН КК
[Барабыайдар] эбиэс, просо, дьэһимиэн туораахтарын тыбырҕатан сииллэр. «ХС»
Аня хордьоҥ малинаны имигэстик хомуйан тыбырҕатар. З. Воскресенская (тылб.)

аат. Тыһы сылгы. ☉ Кобыла. Субан биэ. Хатыр маҥан биэ
□ Сүөдэр атыырын үөрүттэн байтаһын биэ сүтэн хаалыталыыр. Амма Аччыгыйа
Онно хомустаах күөл көхсүгэр Аллара налыйбыт адаар сиэллээх Атыыр сылгы биэлэрин күөйтэлээн, Атын алааска аһата илдьэр. Эллэй
Биэ туппут, тэриммит ыаллар утуу-субуу кулун кымыһын иһитэлээтилэр. Болот Боотур
тюрк. бийэ, би
◊ Биэ эмиийэ — миэтэрэ кэриҥэ, сороҕор миэтэрэттэн ордук үрдүктээх дөлүһүөн курдук хатыылаах уктаах, минньигэс кыһыл отонноох сэппэрээк, кини отоно. ☉ Малина
Суол аттыгар, кэҥэс соҕус ырааһыйаҕа, биэ эмиийэ отон үүнэрин көрөн, итигэстээн сиэн барда. Н. Якутскай
Биэ эмиийин силис кэрчиктэринэн ууһатыахха сөп. КВА Б

аат.
1. Киһи уллуҥаҕын кэлин өттө, тилэҕэ. ☉ Задняя часть ступни, пятка
Эн сүүрэн истэххинэ, эккирэппиппин кубулуппакка, кэннигиттэн уҥа тиҥилэххин оҕунан ытыам. Саха фольк. Сыгынньах тиҥилэхпин сир тыбыс-тымныынан хаарыйбахтыырга дылы буолла. Софр. Данилов
[Алаа Моҕус:] Туохтааҕар да тиҥилэхпин кычыгылатартан куттанабын. И. Гоголев
2. көсп. Хаамар, сүүрэр тиэхиньикэ сиргэ тирэнэр чааһа. ☉ Опорная ножка (техники)
Кэнэҕэс Өлүөнэҥ үрдүнэн Иилэҕэс муоста тардыллыа. Тимир тиҥилэҕинэн тирэнэн, Пуойас субуруйан ааһыа. П. Тулааһынап
♦ Тиҥилэҕин салаа кэпс. — үчүгэй буола сатаан албыннас. ☉ соотв. лизать пятки кому-л.
Кырдьыкпын балыйтаран бараммын, тиҥилэххин салыахтаах үһүбүн дуо?! Р. Баҕатаайыскай. Тиҥилэҕин тириитин бараата — элбэх сири кэрийдэ, сир-сири бараата. ☉ соотв. стереть все ноги
Андылаахпыт пиэрмэтин биир ыанньыксыта ыалдьан балыыһаҕа киирдэ. Онно солбуйар киһини булбакка тиҥилэҕим тириитин бараатым. НС ОК. Тэҥн. тилэҕин элэтэр. Тиҥилэҕэ харааран хаалла (тилэҕэ хараарда) — түргэнник сүүрдэ, куотта. ☉ соотв. только пятки засверкали у кого-л. [Сорук Боллур уол] Тус илин диэки Туһаайа тутунна да, Тиҥилэҕэ харааран Тэллэҕэ тэлээрэн …… Этиэх түгэнэ Эмискэ үлүгэр Элэс гынан хаалла. П. Ядрихинскай
Кыракый уоллаах кыыс эргэ балаҕан диэки илии-илиилэриттэн сиэттиһэн, сырсан тиҥилэхтэрэ хараара турбута. И. Федосеев
Коля тиҥилэхтэрэ эрэ харааран хаалла. И. Никифоров
Тиҥилэх уопсар — тилэх уопсар диэн курдук (көр тилэх). Таня күөлү туоруу элэстэнэ турбута. Кеша кини кэнниттэн тиҥилэх уопсубута. М. Ефимов
«Һук!» — диэт, Охоноон туора ойдо. Эһэтэ кини кэнниттэн тиҥилэх уопсубута. «ХС»
Тиҥилэҕин көрдө- рөр — тилэҕин көрдөрөр диэн курдук (көр тилэх). Ньиэмэс сэриитэ, саллааттара Кыһыл Аармыйа кытаанах охсуутун тулуйбакка тиҥилэхтэрин көрдөрүөхтэрэ. «ХС»
◊ Киис тиҥилэҕэ көр киис
Кирбии тумул кытыыта Киис тиҥилэҕинэн киистэлэннэ, Солооһун-бааһына тулата Дьэдьэн угунан дьэрэкээннэннэ. С. Васильев
[Петя:] Бу бөлөх үүнээйилэр бэйэбит нэһилиэкпит иһигэр үүнэллэр: киис тиҥилэҕэ, малина, уулаах, уҥуохтаах отон, сугун. С. Ефремов
Ыт тиҥилэҕэ көр ыт. Отчуттар харбаан барбыт сирдэригэр, хадьымал саҕатыгар буспут хойуу ыт тиҥилэҕэ кытар гына түһэр. Н. Заболоцкай
Ыт тиҥилэҕэ буһан минньигэһэ бэрдин иһин, ону борсоннум. С. Маисов
Ыт тиҥилэҕин хомуйа Ыаҕайалаах тыаҕа тахсар. И. Левин
Ытыс тиҥилэҕэ көр ытыс. Эһэ кыыс айаҕар ытыһын тиҥилэҕин даҕайбыт. Кыыс ону оборбут. П. Ламутскай (тылб.). Тэҥн. тилэх
ср. алт. дьилек ‘ягода’, уй дьилек ‘клубника’, дьер дьилек ‘клубника’, агаш дьилек ‘земляника’