прил. дьокутаакка сыһыаннаах, дьокутаат; депутатский мандат дьокутаат мандаата.

1. аат.
2. Кими, тугу эмэ (хол., хамандыыры, байыаннай суолталаах эбийиэктэри о. д. а.) көмүскүүр, араҥаччылыыр байыаннай чаас. ☉ Воинское подразделение, несущее охрану когочего-л., караул
   [Сэргиэйэп:] Бочуотунай харабыл буоларга ким мандаат биэрдэ? Амма Аччыгыйа
   Онтон чаас курдук бүгүҥҥү түүннээҕи кыраныысса харабылын нэрээтин оҥоруохтаахпын. Н. Якутскай
   Отут алтыс хос ааныгар икки кыһыл гвардеец харабылга турара. КА СЛТК
   △ Туох эмэ (хол., судаарыстыба, тэрилтэ, чааһынай киһи бас билиитин) манабыла. ☉ Охрана, обязанности по такой охране в отношении различных объектов (напр., собственности государства, частных лиц)
   Түрмэ, казначейство харабылларын устубакка эрэ бараннар, онон хаан тохтубута, ытыалаһыы тахсыбыта. П. Ойуунускай
   Киэһэтигэр Фёдор Алексеевич госбанк харабылыгар …… кэллэ. М. Доҕордуурап
   [Чокуурап:] Эн бу ыскамыайка харабылаҕын дуу, тугуй? С. Ефремов
3. Байыаннай сулууспатын толоро манабылга турар саллаат. ☉ Солдат, который несёт караульную службу, караульный
   Болуоссакка анараа кытыытыгар ньиэмэс харабыла хаама сылдьар. Т. Сметанин
   Кинини тула, сыгынньах саабылаларын уҥа хомурҕаннарыгар сыһыары тутан, хас да харабыл дьирэччи тэбинэн тураллар. Д. Очинскай
   Күн киирэн барбыта харабыллар оннуларыгар турбуттара. А. Сергеев (тылб.)
   △ Судаарыстыба, биирдиилээн хаһаайыстыба, чааһынай киһи бас билиитин маныыр үлэһит, остуорас. ☉ Охранник, сторож
   Тойбол оҕонньор манна райпо ыскылаатын харабылынан үлэлээбитэ уонча сыл буолла. Н. Лугинов
   Мин кэлин сайын аайы ходуһа харабылынан үлэлиирим. Дылбаны
   Пенсияҕа тахсан баран, биһиги аҕабыт күүһэ кыайарынан быстах үлэлэргэ хачыгаарынан, харабылынан үлэлээбитэ. ХБИДК
4. даҕ. суолт. Туох эмэ көмүскэлигэр, манабылыгар сулууспалыы эбэтэр үлэлии турар (үксүн киһи). ☉ Несущий караульную службу, караульный, сторожевой
   Ньиэмэс байыаннай чааһын ыстаап дьиэтэ, ааҥҥа харабыл саллаат утуктуу турар. Т. Сметанин
   Харабыл саллаат Зоя илиитин сүөрбүтүнэн барда. Н. Габышев
   Харабыл ыт халаачыктыы токуруйан, Күнүстэри Көбүөргэ сытар буолбут. Р. Баҕатаайыскай
   ♦ Хаас харабыла буолла көр хаас I. Хаас харабыла буоллаххыный, аһаан ис
   ср. тюрк. каравул, караул ‘стража, охрана’

туохт.
1. Тугу эмэ ханна эмэ туруор, оннун буллар. ☉ Класть, ставить что-л. куда-л. Куруускатын остуолга уурда, үтүлүктэрин ороҥҥо быраҕаттаата. Амма Аччыгыйа
Нина оҕолор үргээбит сибэккилэрин томточчу кутуллубут буор үрдүгэр уурбута. Далан
[Михаил Иванович учуутал] сиэбиттэн түөрт гына бүк тутуллубут кумааҕыны сулбу таһыйан ылан, …… дириэктэр иннигэр ууран биэрбитэ. Н. Лугинов
2. Тугу эмэ ханна эмэ харай. ☉ Содержать, хранить что-л. где-л. Мииниҥ аһыйан хаалыа, халадьыынньыкка уур. Харчыгын сберхаассаҕа уура сырыт. Докумуоҥҥун сиэйпэҕэ ууран бар
□ Тахсан иһэн, хаҥас, иһит уурар долбуур аттыгар, Өрүүнэ эмээхсин үрүҥ күлүгүн хараҕын кырыытынан көрөн аһарда. Софр. Данилов
[Коля:] Аҕал, үүттэргин манна туспа уур. Саньытаарга көрдөрүөм. С. Ефремов
3. Ыалдьар киһиэхэ тугу эмэ сыһыары тут, туруор (эмтиир сыаллаах). ☉ Ставить, прикладывать, накладывать что-л. на больное место (напр., медицинскую повязку). Эдьиийбэр аҕыс бааҥканы уурдулар
□ Ыалдьааччы улаханнык ыалдьар сиригэр түөн ууран, ириҥэтин, хаанын оборторон эмтиирэ. АЕД КЧ
4. Хамсаны табаҕынан толор (табах тардаары). ☉ Набить курительную трубку табаком (чтобы закурить)
Хара бытык, уотун күөдьүтэн, обоччоҕо ууран, табах тарта. Н. Неустроев
Ыл эрэ, табахта ууран аҕал! А. Софронов
Холумтан аттыгар чохчойон олорон эрэн, алтан хамсатыгар табах ууран сип гына тарда-тарда, санааҕа түстэ. Күндэ
5. Ханнык эмэ докумуону, кумааҕыны бэчээтинэн туоһулаа, бэчээт ойуутун түһэр. ☉ Ставить печать на какой-л. документ
Өлөксөйү обкомолга ыҥыран, «Өрөбүлгэр бэйэҥ нэһилиэккэр Үлэлэһэ таҕыс!» — диэтилэр, Арылыйар бэчээт ууран, Араҕас мандаат биэрдилэр. С. Васильев
Туллайдааҕы таһаарарга илии баттаан, бэчээт ууран бүтэрэн кэбиспиттэр. Н. Павлов
6. Уураахта таһаар; кими эмэ туохха эмэ буруйдуур туһунан уураахта ылын. ☉ Принимать решение, постановление; выносить приговор кому-л.
Чэпчэтиҥ диэн эппэппин, Буруйум булуллубут буоллаҕына, Сокуон хараҕа туоларынан Уураахта ууруҥ! А. Софронов
Норуодунай суут …… кулуба уолун киһини сыспыт дьыалатыгар үс ый кыһалаҥ үлэҕэ уурбута. Эрилик Эристиин
Бэлитиичэскэй бүрүстүүпүнньүк диэн буруйдаан, уон сылга Иркутскай куорат таһыгар баар түрмэҕэ хаайарга уурдулар. Н. Павлов
Куоталаһыыга табаарыс Табынаев бастаабытын быһыытынан …… кыһыл быымпалы туттарарга сельпо бырабылыанньата уурда. М. Доҕордуурап
7. көсп. Үлэҕэ, үөрэххэ, дьыалаҕа олус бэриниилээхтик сыһыаннас, кыһан, туох баар кыаххын, күүскүн биэр. ☉ Проявлять усердие, старание, волю к чему-л.
Михаил Иванович кэлин, аспирантураҕа киирэн да баран, …… үөрэҕэр бары сыратын, күүһүн-уоҕун, өйүн-санаатын уурара. Н. Лугинов
Эйэлээхтик олорор иннигэр туох баар күүспүн ууруом. Эрилик Эристиин
Дьааҥы оройуонун балыксыттара, бары күүстэрин уонна сатабылларын ууран туран, охсуһаллар [элбэх балыгы хостуур иһин]. М. Доҕордуурап
8. харыс т. Өлбүт киһини ииҥҥэ көм. ☉ Хоронить, предавать земле (умершего)
Кэпсээҥҥэ, ырыаҕа киирбит Кириэмил кириэппэс иннигэр …… ииҥҥэ хаарыан уҥуоҕун уурбуппут. Күннүк Уурастыырап
Ол хайаҕа ааспыт сэрии, ыар айан Охторбут дьоруойун уурбуттар. И. Эртюков
Ол-бу буолан хааллахпына, алааспытыгар аҕаҥ уҥуоҕун кытары кэккэлэһиннэри ууран көрөөр. В. Яковлев
Ханна да өллөхпүнэ, уҥуохпун тумулбар ууралларыгар кэриэс кээһиэм. «ХС»
♦ Акылаат уур — ханнык эмэ дьыаланы саҕалыырга, тугу эмэ гынарга төрүт, тирэх буолары оҥор. ☉ Положить начало чему-л., создать основу, заложить фундамент чего-л.
Үөрэҕи онно-манна аралдьыйбакка үчүгэйинэн бүтэриэххэ, оччоҕо үйэбит тухары үчүгэйдик үлэлииргэ акылааты уурабыт. М. Попов
Баар- даахха уурбат — улахаҥҥа уурбат диэн курдук. Аҕыйах даҕаны балыгы бултуур инниттэн күһүҥҥү муустаах ууну тобугар тиийэ оймууру баардаахха уурбат. ЯАМ ҮүСС. Баскын (тыыҥҥын) уур поэт. — ханнык эмэ үрдүк сыал туһугар өлөргүн кэрэйимэ. ☉ соотв. положить (сложить) голову (букв. класть голову)
Норуот иннигэр охсуһаҥҥын, Баскын эрдээхтик эн уурдуҥ! Эллэй
Төрөөбүт дойдуну харыстаан, Тыыны да уурарга тыл бэрсиэх. Күннүк Уурастыырап
Бокулуон уур көр бокулуон. Бокулуон ууран тоҥхоҥнообутунан барбыт. Н. Заболоцкай
Муостаҕа сүүһүн лоһурҕатан, бокулуон уурара, кириэстэнэрэ. «ХС»
Болҕомтоҕун уур көр болҕомто. Юрий элэккэйэ, кырдьаҕас дьоҥҥо болҕомтотун уурарынан бэрт ыччат быһыылаах. Н. Лугинов
Илья Иванович ол курдук дьону-сэргэни айымньылаах үлэнэн көҕүлүүрэ, ыытыллар дьаһал ымпыгар-чымпыгар тиийэ болҕомтотун уурара. АҮ
Дууһаҕын уур көр дууһа. [Семён Николаев] дуобат туһугар, дьэ кырдьык, дууһатын уурбут, олоҕун анаабыт киһи. С. Федотов
Оҕолору түөрт уон сылтан ордук чахчы дууһатын ууран үөрэппитин иһин Николай Васильевич үрдүк бочуоттааһыҥҥа да тигистэр, билигин эргитэ санаан көрдөҕүнэ, кини олорбут олоҕо ситэтэ суох эбит. В. Гольдеров. Кэлтэгэй да кэппиэйкэҕэ уурбат калька. — букатын, кыратык да итэҕэйбэт, аанньа ахтыбат (ким эмэ тылын, кэпсээнин). ☉ соотв. ни в грош не ставить
Кинилэр ити кураанахха тыллаһаллара курдаттыы көстөн турара, кинилэр ону Христос үөрэҕин атаҕастаабат эрэ санааттан саҥарсаллара, оттон бэйэлэрэ ол тылларын кэлтэгэй да кэппиэйкэҕэ уурбат, итэҕэйбэт этилэр. Д. Фурманов (тылб.)
Нуустаҕын уур көр нууста. Кини көрүдьүөс тылбаастарын нойосуус ааҕаааҕа күлсэбит. Мэник буоламмыт, киһи, нуустатын ууран, таптаан дьарыгыланарын көҕүлүөх кэриэтин, күлэ сырыттахпыт. «ХС»
Христолюбов бэркэ кичэйэн, нуустатын ууран оҥорбут биир үлэтинэн …… биллиилээх ырыаһыт Е.А. Захарова мэтириэтэ буолар. «Кыым». Оонньуулаахха уурума — ханнык эмэ боччумнаах дьыаланы, дьоһуннаах быһыыны-майгыны улахаҥҥа уурума, аахайыма. ☉ Не принимать всерьёз что-л., недооценивать возможную опасность
[Кини] тугу да оонньуулаахха уурбат бастакы Бааска буолбатах. Далан
Дуугулааһап оҕо тугу да оонньуулаахха уурбат буола сылдьыбыта, ол мэник дулҕаҕа баһын хайа түһэрин көрдөҕүм. Эрилик Эристиин
Боотур күөх кырыстан тэбинэн чыраһа-чыраһа утарса сатыыр, суох Абыдал ону оонньуулаахха уурбата. Н. Заболоцкай
Өлөрү утуйарга ууран көр утуй. Өлөрүн утуйарга ууран, Ыалдьарын тарбанарга санаан …… бара турда. Эллэй
Санааҕын уур көр санаа II. Санаабытын уурдахпытына, тугу тулутуохпутуй? Амма Аччыгыйа
Өскөтө кини кыһаллара, сүрэҕин, санаатын уурара эбитэ буоллар, биһигиннээҕэр барыбытынааҕар үчүгэйдик үлэлиир кыахтаах. Софр. Данилов. Санааҕын уурума — саараама, кураанахха, сатаммакка эрэнимэ. ☉ Зря не мучайся, не беспокойся, не придавай значения
Тааҕы баҕаран санааҕын уурума. Н. Түгүнүүрэп
Ылыммат киһилиин олох олорор хайаан сатаныай, киһи санаатын да уурбат суола. Н. Босиков
Хамнаһа кыра, үүнэр кэскилэ суох эҥин диэн [огурунуом идэтигэр] төрүт санаатын уурбат этэ. «ХС»
<Сырдык> тыынын толук уурар көр тыын II. Кини ньургун бэйэтин, сырдык тыынын толук ууран туран, бар дьонугар, Ийэ дойдутугар бу дьолу аҕалыста эбээт! Амма Аччыгыйа
Киһиэхэ төрөөбүт дойдута Таптыыр оҕотун тэҥнээҕэ: Кини кэскилин туһугар Тыынын да толук ууруоҕа. С. Данилов
Сэбиэт былааһын иһин бэйэтин сырдык тыынын толук уурбута. «ХС». Улахаҥҥа уурар — кыраны, кыаллары даҕаны улахан эрэй, кыһалҕа курдук саныыр. ☉ Считает, что исполняет большое, хлопотное, трудное дело, которое в действительности требует лишь незначительного усилия
Дьэ ити баар ээ киһи сэрии суоҕуна, бэлэми аһыы-аһыы, биир атыллааһыны оҥорорун улахаҥҥа уурара. И. Никифоров
Ыччаттар илии үлэтигэр дьоҕурдара суох, бырдаҕы тулуйбаттар, куйааска буһалларын, ардахха сытыйалларын улахаҥҥа уураллар. «Кыым». Улахаҥҥа уурбат — улахан баҕайы диэбэт, аанньа ахтыбат, ситэ сыаналаабат, сэниир. ☉ Не придаёт значения чему-л., не считает серьёзным, стоящим делом, недооценивает что-л., пренебрегает чем-л.
Бу аныгы дьахталлар үөдэттэр тугу да улахаҥҥа уурбат буоллахтара. Софр. Данилов
Оттон кини ону улахаҥҥа уурбат курдук туттар. Н. Заболоцкай
Бу туох буолбут кыыһый! Киһи да тылын ылыммат, ыалдьар аҕатын да улахаҥҥа уурбат. М. Попов
Умса (умсары) уур көр умса. Көхсүттэн тэһииннээх Көмүскэстээх күн ууһун Умса уураммын, Уодьуганнарын тардаммын …… Кэниэрдээх кэрис бараан дойдубар Кэлбиппин көрөллөөр-көрбөттөөр! П. Ойуунускай
[Кыһыл Аармыйа] Быстыбыт аймаҕар харыһык буолаҥҥын Былыргы былааһы умсары уураҥҥын, Көччүйэн үөскээбит хотугу кыраайбыт Көҥүлүн көмүскээн, көмөҕүн көрдөрдүҥ. Күннүк Уурастыырап
Ойоҕум миигин умса уураары, онон эрэ дьоллоноору кэлэн үҥсэ сылдьар. А. Бродников. Ууран биэр — 1) дьиҥнээҕинэн, төһө баарынан ким эмэ илиитигэр туттаран кэбис (хол., иэскин, харчыны). ☉ Давать что-л. прямо в руки кому-л. (напр., деньги в долг)
Икки биэдэрэ арыгыны, икки кэһиини, икки мөһөөҕү билигин ууран биэрдэ. А. Софронов
Эбэтэр биһиги модьуйуубутун толордуннар! Аҕыс чаастаах үлэ күнүн олохтоотуннар, киниискэбитигэр суруллар харчыбытын ый аайы ырааһынан ууран биэрэр буоллуннар. Н. Якутскай
Ол харчытын Кууһума биир түүн биэс уон икки эмэгэккэ ууран биэрбитэ. Н. Павлов; 2) ким эмэ санаатын эбэтэр бэйэҥ ис санааҕын кимиэхэ эмэ барытын тоҕо кэпсээн биэр. ☉ Выложить кому-л. все свои или чужие мысли, думы сразу, залпом
«Били тоһоҕо ат дьабалдьытын бобо тартаҕына, ат төбөтүн мөҕүһүннэрбэккэ эрэ кыайан сүүрбэт буолан хаалар. Биһиги ону Тураҥнаах хочотугар түүн боруобалаан көрбүппүт», — диэн Балатаай …… аҕатын аах бары кистэлэҥнэрин бүтүннүү тиэрэ ууран биэрдэ. Д. Таас
Мин бүгүн Акыымапка бэйэм да бара сылдьыам уонна санаабын олорчу ууран биэриэм. У. Нуолур
Нерюнгрины кытта шефтэһэр былааннаахпытын истээт, бэйэлэрин ис санааларын тута ууран биэрэр дьон түбэстилэр. «ХС». Уурбут-туппут курдук — сөрү-сөптүк, бэйэтигэр сөрү-сөп, оруобуна сөп түбэһэр. ☉ Ладный, складный, аккуратный
Оччугуй кыыһа уурбут-туппут курдук обугуркаан уостаах. П. Тобуруокап
Бэртээхэй оскуола. Барыта уурбут-туппут курдук, туох да итэҕэс-быһаҕас диэн суох! Н. Лугинов
Барыта уурбут-туппут курдук. С. Ефремов
Олбуор иһэ уурбут-туппут курдук ып-ыраас этэ. «ХС»
<Ыраас> мууска уур көр муус. Аан нөҥүө истэн турбут Саргы ойон таҕыста, итиэннэ аҕатыгар убайын быһыытын барытын ыраас мууска ууран биэрдэ. У. Ойуур
Туох да суох, кураанах куолулааһын, бэрт мөлтөх суруйуу. Адьас үлтү охсордуу кириитикэлээн, барытын ыраас мууска ууран, сыанабыллаан, Ардьаанапка бэйэтигэр аадырыстаан ыыппыта. «ХС»
Ытыска уурбут курдук (ытыска уурбуттуу) көр ытыс. Маннык үрдүк таас очуостан туох барыта бэрт ыраахха диэри ытыска уурбуттуу ырылыччы көстөрө. Далан
Мантан [сыыртан] бэрт киэҥ сир ытыска уурбут курдук мэндээрэр. И. Данилов
ср. др.-тюрк. ур, чув. хур, с.-юг. ор ‘класть, помещать’